EeseDharmaSanātana Library
31अध्याय 31
Śukla Yajurveda Mādhyaṃdina ka Adhyay 31.
22 shlokस॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम् ।। १ ।।
sa॒hasra॑śīrṣā॒ puru॑ṣaḥ sahasrā॒kṣaḥ sa॒hasra॑pāt | sa bhūmi॑ᳪ sa॒rvata॑ spṛ॒tvā’tya॑tiṣṭhaddaśāṅgu॒॒lam | | १ | |
पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ।। २ ।।
puru॑ṣa e॒vedaᳪ sarvaṃ॒ yadbhū॒taṃ yacca॑ bhā॒vya॒m | u॒tāmṛ॑ta॒tvasyeśā॑no॒ yadanne॑nāti॒roha॑ti | | २ | |
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ।। ३ ।।
e॒tāvā॑nasya mahi॒māto॒ jyāyām̐॑śca॒ pūru॑ṣaḥ | pādo॑’sya॒ viśvā॑ bhū॒tāni॑ tri॒pāda॑syā॒mṛtaṃ॑ di॒vi | | ३ | |
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: ।
ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ।। ४ ।।
tri॒pādū॒rdhva udai॒tpuru॑ṣa॒: pādo॑’sye॒hābha॑va॒t puna॑: | tato॒ viṣva॒ṅ vya॒krāmatsāśanānaśa॒ne a॒bhi | | ४ | |
ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ।। ५ ।।
tato॑ vi॒rāḍa॑jāyata vi॒rājo॒ adhi॒ pūru॑ṣaḥ | sa jā॒to atya॑ricyata pa॒ścādbhūmi॒matho॑ pu॒raḥ | | ५ | |
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये ।। ६ ।।
tasmā॑dya॒jñātsa॑rva॒huta॒: sambhṛ॑taṃ pṛṣadā॒jyam | pa॒śūm̐stām̐śca॑kre vāya॒vyā॒nāra॒ṇyā grā॒myāśca॒ ye | | ६ | |
तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ।। ७ ।।
tasmā॑dya॒jñāt sa॑rva॒huta॒ ṛca॒: sāmā॑ni jajñire | chandā॑ᳪsi jajñire॒ tasmā॒dyaju॒stasmā॑dajāyata | | ७ | |
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑: ।। ८ ।।
tasmā॒daśvā॑ ajāyanta॒ ye ke co॑bha॒yāda॑taḥ | gāvo॑ ha jajñire॒ tasmā॒ttasmā॑jjā॒tā a॑jā॒vaya॑: | | ८ | |
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ।। ९ ।।
taṃ ya॒jñaṃ ba॒rhiṣi॒ praukṣa॒n puru॑ṣaṃ jā॒tama॑gra॒taḥ | tena॑ de॒vā a॑yajanta sā॒dhyā ṛṣa॑yaśca॒ ye | | ९ | |
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते ।। १० ।।
yatpuru॑ṣaṃ॒ vyada॑dhuḥ kati॒dhā vya॑kalpayan | mukhaṃ॒ kima॑syāsī॒t kiṃ bā॒hū kimū॒rū pādā॑ ucyete | | १० | |
ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत ।। ११ ।।
brā॒hma॒ṇo॒’sya॒ mukha॑māsīdbā॒hū rā॑ja॒nya॒: kṛ॒taḥ | ū॒rū tada॑sya॒ yadvai॑śyaḥ pa॒dbhyāᳪ śū॒dro a॑jāyata | | ११ | |
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत ।। १२ ।।
ca॒ndramā॒ mana॑so jā॒taścakṣoḥ॒ sūryo॑ ajāyata | śrotrā॑dvā॒yuśca॑ prā॒ṇaśca॒ mukhā॑da॒gnira॑jāyata | | १२ | |
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन् ।। १३ ।।
nābhyā॑ āsīda॒ntari॑kṣaᳪ śī॒rṣṇo dyau॒: sama॑vartata | pa॒dbhyāṃ bhūmi॒rdiśa॒: śrotrā॒ttathā॑ lo॒kām̐२ a॑kalpayan | | १३ | |
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ।। १४ ।।
yatpuru॑ṣeṇa ha॒viṣā॑ de॒vā ya॒jñamata॑nvata | va॒sa॒nto॒’syāsī॒dājyaṃ॑ grī॒ṣma i॒dhmaḥ śa॒raddha॒viḥ | | १४ | |
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम् ।। १५ ।।
sa॒ptāsyā॑san pari॒dhaya॒striḥ sa॒pta sa॒midha॑: kṛ॒tāḥ | de॒vā yadya॒jñaṃ ta॑nvā॒nā aba॑dhna॒n puru॑ṣaṃ pa॒śum | | १५ | |
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ।। १६ ।।
ya॒jñena॑ ya॒jñama॑yajanta de॒vāstāni॒ dharmā॑ṇi pratha॒mānyā॑san | te ha॒ nākaṃ॑ mahi॒māna॑: sacanta॒ yatra॒ pūrve॑ sā॒dhyāḥ santi॑ de॒vāḥ | | १६ | |
अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑ ।। १७ ।।
a॒dbhyaḥ sambhṛ॑taḥ pṛthivyai॒ rasā॑cca vi॒śvaka॑rmaṇa॒: sama॑varta॒tāgre॑ | tasya॒ tvaṣṭā॑ vi॒dadha॑drū॒pame॑ti॒ tanmartya॑sya deva॒tvamā॒jāna॒magre॑ | | १७ | |
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् ।
तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय ।। १८ ।।
vedā॒hame॒taṃ puru॑ṣaṃ ma॒hānta॑mādi॒tyava॑rṇaṃ॒ tama॑saḥ pa॒rastā॑t | tame॒va vi॑di॒tvāti॑ mṛ॒tyume॑ti॒ nānyaḥ panthā॑ vidya॒te’ya॑nāya | | १८ | |
प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते ।
तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।। १९ ।।
pra॒jāpa॑tiśca॒rati॒ garbhe॑ a॒ntarajā॑yamāno bahu॒dhā vi jā॑yate | tasya॒ yoniṃ॒ pari॑ paśyanti॒ dhīrā॒stasmi॑n ha tasthu॒rbhuva॑nāni॒ viśvā॑ | | १९ | |
यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये ।। २० ।।
yo de॒vebhya॑ ā॒tapa॑ti॒ yo de॒vānāṃ॑ pu॒rohi॑taḥ | pūrvo॒ yo de॒vebhyo॑ jā॒to namo॑ ru॒cāya॒ brāhma॑ye | | २० | |
रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑ ।। २१ ।।
ru॒caṃ brā॒hmyaṃ ja॒naya॑nto de॒vā agre॒ tada॑bruvan | yastvai॒vaṃ brā॑hma॒ṇo vi॒dyāttasya॑ de॒vā a॑sa॒n vaśe॑ | | २१ | |
श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् ।
इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण ।। २२ ।।
śrīśca॑ te la॒kṣmīśca॒ patnyā॑vahorā॒tre pā॒rśve nakṣa॑trāṇi rū॒pama॒śvinau॒ vyātta॑m | i॒ṣṇanni॑ṣāṇā॒muṃ ma॑ iṣāṇa sarvalo॒kaṃ ma॑ iṣāṇa | | २२ | |