EeseDharmaSanātana Library
457मण्डल 6 · सूक्त 16
48 shlokत्वम॑ग्ने य॒ज्ञानां॒ होता॒ विश्वे॑षां हि॒तः । दे॒वेभि॒र्मानु॑षे॒ जने॑ ॥१॥
tvama॑gne ya॒jñānāṃ॒ hotā॒ viśve॑ṣāṃ hi॒taḥ | de॒vebhi॒rmānu॑ṣe॒ jane॑ || १ ||
स नो॑ म॒न्द्राभि॑रध्व॒रे जि॒ह्वाभि॑र्यजा म॒हः । आ दे॒वान् व॑क्षि॒ यक्षि॑ च ॥२॥
sa no॑ ma॒ndrābhi॑radhva॒re ji॒hvābhi॑ryajā ma॒haḥ | ā de॒vān va॑kṣi॒ yakṣi॑ ca || २ ||
वेत्था॒ हि वे॑धो॒ अध्व॑नः प॒थश्च॑ दे॒वाञ्ज॑सा । अग्ने॑ य॒ज्ञेषु॑ सुक्रतो ॥३॥
vetthā॒ hi ve॑dho॒ adhva॑naḥ pa॒thaśca॑ de॒vāñja॑sā | agne॑ ya॒jñeṣu॑ sukrato || ३ ||
त्वामी॑ळे॒ अध॑ द्वि॒ता भ॑र॒तो वा॒जिभि॑: शु॒नम् । ई॒जे य॒ज्ञेषु॑ य॒ज्ञिय॑म् ॥४॥
tvāmī॑ḷe॒ adha॑ dvi॒tā bha॑ra॒to vā॒jibhi॑: śu॒nam | ī॒je ya॒jñeṣu॑ ya॒jñiya॑m || ४ ||
त्वमि॒मा वार्या॑ पु॒रु दिवो॑दासाय सुन्व॒ते । भ॒रद्वा॑जाय दा॒शुषे॑ ॥५॥
tvami॒mā vāryā॑ pu॒ru divo॑dāsāya sunva॒te | bha॒radvā॑jāya dā॒śuṣe॑ || ५ ||
त्वं दू॒तो अम॑र्त्य॒ आ व॑हा॒ दैव्यं॒ जन॑म् । शृ॒ण्वन् विप्र॑स्य सुष्टु॒तिम् ॥६॥
tvaṃ dū॒to ama॑rtya॒ ā va॑hā॒ daivyaṃ॒ jana॑m | śṛ॒ṇvan vipra॑sya suṣṭu॒tim || ६ ||
त्वाम॑ग्ने स्वा॒ध्यो॒३ मर्ता॑सो दे॒ववी॑तये । य॒ज्ञेषु॑ दे॒वमी॑ळते ॥७॥
tvāma॑gne svā॒dhyo॒३ martā॑so de॒vavī॑taye | ya॒jñeṣu॑ de॒vamī॑ḷate || ७ ||
तव॒ प्र य॑क्षि सं॒दृश॑मु॒त क्रतुं॑ सु॒दान॑वः । विश्वे॑ जुषन्त का॒मिन॑: ॥८॥
tava॒ pra ya॑kṣi saṃ॒dṛśa॑mu॒ta kratuṃ॑ su॒dāna॑vaḥ | viśve॑ juṣanta kā॒mina॑: || ८ ||
त्वं होता॒ मनु॑र्हितो॒ वह्नि॑रा॒सा वि॒दुष्ट॑रः । अग्ने॒ यक्षि॑ दि॒वो विश॑: ॥९॥
tvaṃ hotā॒ manu॑rhito॒ vahni॑rā॒sā vi॒duṣṭa॑raḥ | agne॒ yakṣi॑ di॒vo viśa॑: || ९ ||
अग्न॒ आ या॑हि वी॒तये॑ गृणा॒नो ह॒व्यदा॑तये । नि होता॑ सत्सि ब॒र्हिषि॑ ॥१०॥
agna॒ ā yā॑hi vī॒taye॑ gṛṇā॒no ha॒vyadā॑taye | ni hotā॑ satsi ba॒rhiṣi॑ || १० ||
तं त्वा॑ स॒मिद्भि॑रङ्गिरो घृ॒तेन॑ वर्धयामसि । बृ॒हच्छो॑चा यविष्ठ्य ॥११॥
taṃ tvā॑ sa॒midbhi॑raṅgiro ghṛ॒tena॑ vardhayāmasi | bṛ॒haccho॑cā yaviṣṭhya || ११ ||
स न॑: पृ॒थु श्र॒वाय्य॒मच्छा॑ देव विवाससि । बृ॒हद॑ग्ने सु॒वीर्य॑म् ॥१२॥
sa na॑: pṛ॒thu śra॒vāyya॒macchā॑ deva vivāsasi | bṛ॒hada॑gne su॒vīrya॑m || १२ ||
त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यथ॑र्वा॒ निर॑मन्थत । मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑: ॥१३॥
tvāma॑gne॒ puṣka॑rā॒dadhyatha॑rvā॒ nira॑manthata | mū॒rdhno viśva॑sya vā॒ghata॑: || १३ ||
तमु॑ त्वा द॒ध्यङ्ङृषि॑: पु॒त्र ई॑धे॒ अथ॑र्वणः । वृ॒त्र॒हणं॑ पुरंद॒रम् ॥१४॥
tamu॑ tvā da॒dhyaṅṅṛṣi॑: pu॒tra ī॑dhe॒ atha॑rvaṇaḥ | vṛ॒tra॒haṇaṃ॑ puraṃda॒ram || १४ ||
तमु॑ त्वा पा॒थ्यो वृषा॒ समी॑धे दस्यु॒हन्त॑मम् । ध॒नं॒ज॒यं रणे॑रणे ॥१५॥
tamu॑ tvā pā॒thyo vṛṣā॒ samī॑dhe dasyu॒hanta॑mam | dha॒naṃ॒ja॒yaṃ raṇe॑raṇe || १५ ||
एह्यू॒ षु ब्रवा॑णि॒ ते ऽग्न॑ इ॒त्थेत॑रा॒ गिर॑: । ए॒भिर्व॑र्धास॒ इन्दु॑भिः ॥१६॥
ehyū॒ ṣu bravā॑ṇi॒ te ’gna॑ i॒ttheta॑rā॒ gira॑: | e॒bhirva॑rdhāsa॒ indu॑bhiḥ || १६ ||
यत्र॒ क्व॑ च ते॒ मनो॒ दक्षं॑ दधस॒ उत्त॑रम् । तत्रा॒ सद॑: कृणवसे ॥१७॥
yatra॒ kva॑ ca te॒ mano॒ dakṣaṃ॑ dadhasa॒ utta॑ram | tatrā॒ sada॑: kṛṇavase || १७ ||
न॒हि ते॑ पू॒र्तम॑क्षि॒पद् भुव॑न्नेमानां वसो । अथा॒ दुवो॑ वनवसे ॥१८॥
na॒hi te॑ pū॒rtama॑kṣi॒pad bhuva॑nnemānāṃ vaso | athā॒ duvo॑ vanavase || १८ ||
आग्निर॑गामि॒ भार॑तो वृत्र॒हा पु॑रु॒चेत॑नः । दिवो॑दासस्य॒ सत्प॑तिः ॥१९॥
āgnira॑gāmi॒ bhāra॑to vṛtra॒hā pu॑ru॒ceta॑naḥ | divo॑dāsasya॒ satpa॑tiḥ || १९ ||
स हि विश्वाति॒ पार्थि॑वा र॒यिं दाश॑न्महित्व॒ना । व॒न्वन्नवा॑तो॒ अस्तृ॑तः ॥२०॥
sa hi viśvāti॒ pārthi॑vā ra॒yiṃ dāśa॑nmahitva॒nā | va॒nvannavā॑to॒ astṛ॑taḥ || २० ||
स प्र॑त्न॒वन्नवी॑य॒सा ऽग्ने॑ द्यु॒म्नेन॑ सं॒यता॑ । बृ॒हत् त॑तन्थ भा॒नुना॑ ॥२१॥
sa pra॑tna॒vannavī॑ya॒sā ’gne॑ dyu॒mnena॑ saṃ॒yatā॑ | bṛ॒hat ta॑tantha bhā॒nunā॑ || २१ ||
प्र व॑: सखायो अ॒ग्नये॒ स्तोमं॑ य॒ज्ञं च॑ धृष्णु॒या । अर्च॒ गाय॑ च वे॒धसे॑ ॥२२॥
pra va॑: sakhāyo a॒gnaye॒ stomaṃ॑ ya॒jñaṃ ca॑ dhṛṣṇu॒yā | arca॒ gāya॑ ca ve॒dhase॑ || २२ ||
स हि यो मानु॑षा यु॒गा सीद॒द्धोता॑ क॒विक्र॑तुः । दू॒तश्च॑ हव्य॒वाह॑नः ॥२३॥
sa hi yo mānu॑ṣā yu॒gā sīda॒ddhotā॑ ka॒vikra॑tuḥ | dū॒taśca॑ havya॒vāha॑naḥ || २३ ||
ता राजा॑ना॒ शुचि॑व्रता ऽऽदि॒त्यान् मारु॑तं ग॒णम् । वसो॒ यक्षी॒ह रोद॑सी ॥२४॥
tā rājā॑nā॒ śuci॑vratā ’’di॒tyān māru॑taṃ ga॒ṇam | vaso॒ yakṣī॒ha roda॑sī || २४ ||
वस्वी॑ ते अग्ने॒ संदृ॑ष्टिरिषय॒ते मर्त्या॑य । ऊर्जो॑ नपाद॒मृत॑स्य ॥२५॥
vasvī॑ te agne॒ saṃdṛ॑ṣṭiriṣaya॒te martyā॑ya | ūrjo॑ napāda॒mṛta॑sya || २५ ||
क्रत्वा॒ दा अ॑स्तु॒ श्रेष्ठो॒ ऽद्य त्वा॑ व॒न्वन् त्सु॒रेक्णा॑: । मर्त॑ आनाश सुवृ॒क्तिम् ॥२६॥
kratvā॒ dā a॑stu॒ śreṣṭho॒ ’dya tvā॑ va॒nvan tsu॒rekṇā॑: | marta॑ ānāśa suvṛ॒ktim || २६ ||
ते ते॑ अग्ने॒ त्वोता॑ इ॒षय॑न्तो॒ विश्व॒मायु॑: । तर॑न्तो अ॒र्यो अरा॑तीर्व॒न्वन्तो॑ अ॒र्यो अरा॑तीः ॥२७॥
te te॑ agne॒ tvotā॑ i॒ṣaya॑nto॒ viśva॒māyu॑: | tara॑nto a॒ryo arā॑tīrva॒nvanto॑ a॒ryo arā॑tīḥ || २७ ||
अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शो॒चिषा॒ यास॒द् विश्वं॒ न्य१त्रिण॑म् । अ॒ग्निर्नो॑ वनते र॒यिम् ॥२८॥
a॒gnisti॒gmena॑ śo॒ciṣā॒ yāsa॒d viśvaṃ॒ nya१triṇa॑m | a॒gnirno॑ vanate ra॒yim || २८ ||
सु॒वीरं॑ र॒यिमा भ॑र॒ जात॑वेदो॒ विच॑र्षणे । ज॒हि रक्षां॑सि सुक्रतो ॥२९॥
su॒vīraṃ॑ ra॒yimā bha॑ra॒ jāta॑vedo॒ vica॑rṣaṇe | ja॒hi rakṣāṃ॑si sukrato || २९ ||
त्वं न॑: पा॒ह्यंह॑सो॒ जात॑वेदो अघाय॒तः । रक्षा॑ णो ब्रह्मणस्कवे ॥३०॥
tvaṃ na॑: pā॒hyaṃha॑so॒ jāta॑vedo aghāya॒taḥ | rakṣā॑ ṇo brahmaṇaskave || ३० ||
यो नो॑ अग्ने दु॒रेव॒ आ मर्तो॑ व॒धाय॒ दाश॑ति । तस्मा॑न्नः पा॒ह्यंह॑सः ॥३१॥
yo no॑ agne du॒reva॒ ā marto॑ va॒dhāya॒ dāśa॑ti | tasmā॑nnaḥ pā॒hyaṃha॑saḥ || ३१ ||
त्वं तं दे॑व जि॒ह्वया॒ परि॑ बाधस्व दु॒ष्कृत॑म् । मर्तो॒ यो नो॒ जिघां॑सति ॥३२॥
tvaṃ taṃ de॑va ji॒hvayā॒ pari॑ bādhasva du॒ṣkṛta॑m | marto॒ yo no॒ jighāṃ॑sati || ३२ ||
भ॒रद्वा॑जाय स॒प्रथ॒: शर्म॑ यच्छ सहन्त्य । अग्ने॒ वरे॑ण्यं॒ वसु॑ ॥३३॥
bha॒radvā॑jāya sa॒pratha॒: śarma॑ yaccha sahantya | agne॒ vare॑ṇyaṃ॒ vasu॑ || ३३ ||
अ॒ग्निर्वृ॒त्राणि॑ जङ्घनद् द्रविण॒स्युर्वि॑प॒न्यया॑ । समि॑द्धः शु॒क्र आहु॑तः ॥३४॥
a॒gnirvṛ॒trāṇi॑ jaṅghanad draviṇa॒syurvi॑pa॒nyayā॑ | sami॑ddhaḥ śu॒kra āhu॑taḥ || ३४ ||
गर्भे॑ मा॒तुः पि॒तुष्पि॒ता वि॑दिद्युता॒नो अ॒क्षरे॑ । सीद॑न्नृ॒तस्य॒ योनि॒मा ॥३५॥
garbhe॑ mā॒tuḥ pi॒tuṣpi॒tā vi॑didyutā॒no a॒kṣare॑ | sīda॑nnṛ॒tasya॒ yoni॒mā || ३५ ||
ब्रह्म॑ प्र॒जाव॒दा भ॑र॒ जात॑वेदो॒ विच॑र्षणे । अग्ने॒ यद् दी॒दय॑द् दि॒वि ॥३६॥
brahma॑ pra॒jāva॒dā bha॑ra॒ jāta॑vedo॒ vica॑rṣaṇe | agne॒ yad dī॒daya॑d di॒vi || ३६ ||
उप॑ त्वा र॒ण्वसं॑दृशं॒ प्रय॑स्वन्तः सहस्कृत । अग्ने॑ ससृ॒ज्महे॒ गिर॑: ॥३७॥
upa॑ tvā ra॒ṇvasaṃ॑dṛśaṃ॒ praya॑svantaḥ sahaskṛta | agne॑ sasṛ॒jmahe॒ gira॑: || ३७ ||
उप॑ च्छा॒यामि॑व॒ घृणे॒रग॑न्म॒ शर्म॑ ते व॒यम् । अग्ने॒ हिर॑ण्यसंदृशः ॥३८॥
upa॑ cchā॒yāmi॑va॒ ghṛṇe॒raga॑nma॒ śarma॑ te va॒yam | agne॒ hira॑ṇyasaṃdṛśaḥ || ३८ ||
य उ॒ग्र इ॑व शर्य॒हा ति॒ग्मशृ॑ङ्गो॒ न वंस॑गः । अग्ने॒ पुरो॑ रु॒रोजि॑थ ॥३९॥
ya u॒gra i॑va śarya॒hā ti॒gmaśṛ॑ṅgo॒ na vaṃsa॑gaḥ | agne॒ puro॑ ru॒roji॑tha || ३९ ||
आ यं हस्ते॒ न खा॒दिनं॒ शिशुं॑ जा॒तं न बिभ्र॑ति । वि॒शाम॒ग्निं स्व॑ध्व॒रं ॥४०॥
ā yaṃ haste॒ na khā॒dinaṃ॒ śiśuṃ॑ jā॒taṃ na bibhra॑ti | vi॒śāma॒gniṃ sva॑dhva॒raṃ || ४० ||
प्र दे॒वं दे॒ववी॑तये॒ भर॑ता वसु॒वित्त॑मम् । आ स्वे योनौ॒ नि षी॑दतु ॥४१॥
pra de॒vaṃ de॒vavī॑taye॒ bhara॑tā vasu॒vitta॑mam | ā sve yonau॒ ni ṣī॑datu || ४१ ||
आ जा॒तं जा॒तवे॑दसि प्रि॒यं शि॑शी॒ताति॑थिम् । स्यो॒न आ गृ॒हप॑तिम् ॥४२॥
ā jā॒taṃ jā॒tave॑dasi pri॒yaṃ śi॑śī॒tāti॑thim | syo॒na ā gṛ॒hapa॑tim || ४२ ||
अग्ने॑ यु॒क्ष्वा हि ये तवाऽश्वा॑सो देव सा॒धव॑: । अरं॒ वह॑न्ति म॒न्यवे॑ ॥४३॥
agne॑ yu॒kṣvā hi ye tavā’śvā॑so deva sā॒dhava॑: | araṃ॒ vaha॑nti ma॒nyave॑ || ४३ ||
अच्छा॑ नो या॒ह्या व॑हा॒ऽभि प्रयां॑सि वी॒तये॑ । आ दे॒वान् त्सो॒म॑पीतये ॥४४॥
acchā॑ no yā॒hyā va॑hā॒’bhi prayāṃ॑si vī॒taye॑ | ā de॒vān tso॒ma॑pītaye || ४४ ||
उद॑ग्ने भारत द्यु॒मदज॑स्रेण॒ दवि॑द्युतत् । शोचा॒ वि भा॑ह्यजर ॥४५॥
uda॑gne bhārata dyu॒madaja॑sreṇa॒ davi॑dyutat | śocā॒ vi bhā॑hyajara || ४५ ||
वी॒ती यो दे॒वं मर्तो॑ दुव॒स्येद॒ग्निमी॑ळीताध्व॒रे ह॒विष्मा॑न् ।
होता॑रं सत्य॒यजं॒ रोद॑स्योरुत्ता॒नह॑स्तो॒ नम॒सा वि॑वासेत् ॥४६॥
vī॒tī yo de॒vaṃ marto॑ duva॒syeda॒gnimī॑ḷītādhva॒re ha॒viṣmā॑n | hotā॑raṃ satya॒yajaṃ॒ roda॑syoruttā॒naha॑sto॒ nama॒sā vi॑vāset || ४६ ||
आ ते॑ अग्न ऋ॒चा ह॒विर्हृ॒दा त॒ष्टं भ॑रामसि । ते ते॑ भवन्तू॒क्षण॑ ऋष॒भासो॑ व॒शा उ॒त ॥४७॥
ā te॑ agna ṛ॒cā ha॒virhṛ॒dā ta॒ṣṭaṃ bha॑rāmasi | te te॑ bhavantū॒kṣaṇa॑ ṛṣa॒bhāso॑ va॒śā u॒ta || ४७ ||
अ॒ग्निं दे॒वासो॑ अग्रि॒यमि॒न्धते॑ वृत्र॒हन्त॑मम् । येना॒ वसू॒न्याभृ॑ता तृ॒ळ्हा रक्षां॑सि वा॒जिना॑ ॥४८॥
a॒gniṃ de॒vāso॑ agri॒yami॒ndhate॑ vṛtra॒hanta॑mam | yenā॒ vasū॒nyābhṛ॑tā tṛ॒ḷhā rakṣāṃ॑si vā॒jinā॑ || ४८ ||