२० वामदेवो गौतमः। अग्निः। त्रिष्टुप्।
यो मर्त्ये॑ष्व॒मृत॑ ऋ॒तावा॑ दे॒वो दे॒वेष्व॑र॒तिर्नि॒धायि॑ ।
होता॒ यजि॑ष्ठो म॒ह्ना शु॒चध्यै॑ ह॒व्यैर॒ग्निर्मनु॑ष ईर॒यध्यै॑ ॥१॥
इ॒ह त्वं सू॑नो सहसो नो अ॒द्य जा॒तो जा॒ताँ उ॒भयाँ॑ अ॒न्तर॑ग्ने ।
दू॒त ई॑यसे युयुजा॒न ऋ॑ष्व ऋजुमु॒ष्कान् वृष॑णः शु॒क्राँश्च॑ ॥२॥
अत्या॑ वृध॒स्नू रोहि॑ता घृ॒तस्नू॑ ऋ॒तस्य॑ मन्ये॒ मन॑सा॒ जवि॑ष्ठा ।
अ॒न्तरी॑यसे अरु॒षा यु॑जा॒नो यु॒ष्माँश्च॑ दे॒वान् विश॒ आ च॒ मर्ता॑न् ॥३॥
अ॒र्य॒मणं॒ वरु॑णं मि॒त्रमे॑षा॒मिन्द्रा॒विष्णू॑ म॒रुतो॑ अ॒श्विनो॒त ।
स्वश्वो॑ अग्ने सु॒रथ॑: सु॒राधा॒ एदु॑ वह सुह॒विषे॒ जना॑य ॥४॥
गोमाँ॑ अ॒ग्नेऽवि॑माँ अ॒श्वी य॒ज्ञो नृ॒वत्स॑खा॒ सद॒मिद॑प्रमृ॒ष्यः ।
इळा॑वाँ ए॒षो अ॑सुर प्र॒जावा॑न्दी॒र्घो र॒यिः पृ॑थुबु॒ध्नः स॒भावा॑न् ॥५॥
यस्त॑ इ॒ध्मं ज॒भर॑त् सिष्विदा॒नो मू॒र्धानं॑ वा त॒तप॑ते त्वा॒या ।
भुव॒स्तस्य॒ स्वत॑वाँ: पा॒युर॑ग्ने॒ विश्व॑स्मात्सी सीमघाय॒त उ॑रुष्य ॥६॥
यस्ते॒ भरा॒दन्नि॑यते चि॒दन्नं॑ नि॒शिष॑न्म॒न्द्रमति॑थिमु॒दीर॑त् ।
आ दे॑व॒युरि॒नध॑ते दुरो॒णे तस्मि॑न् र॒यिर्ध्रु॒वो अ॑स्तु॒ दास्वा॑न् ॥७॥
यस्त्वा॑ दो॒षा य उ॒षसि॑ प्र॒शंसा॑त् प्रि॒यं वा॑ त्वा कृ॒णव॑ते ह॒विष्मा॑न् ।
अश्वो॒ न स्वे दम॒ आ हे॒म्यावा॒न् तमंह॑सः पीपरो दा॒श्वांस॑म् ॥८॥
यस्तुभ्य॑मग्ने अ॒मृता॑य॒ दाश॒द् दु॒व॒स्त्वे कृ॒णव॑ते य॒तस्रु॑क् ।
न स रा॒या श॑शमा॒नो वि यो॑ष॒न्नैन॒मंह॒: परि॑ वरदघा॒योः ॥९॥
यस्य॒ त्वम॑ग्ने अध्व॒रं जुजो॑षो दे॒वो मर्त॑स्य॒ सुधि॑तं॒ ररा॑णः ।
प्री॒तेद॑स॒द्धोत्रा॒ सा य॑वि॒ष्ठाऽसा॑म॒ यस्य॑ विध॒तो वृ॒धास॑: ॥१०॥
चित्ति॒मचि॑त्तिं चिनव॒द् वि वि॒द्वान् पृ॒ष्ठेव॑ वी॒ता वृ॑जि॒ना च॒ मर्ता॑न् ।
रा॒ये च॑ नः स्वप॒त्याय॑ देव॒ दितिं॑ च॒ रास्वादि॑तिमुरुष्य ॥११॥
क॒विं श॑शासुः क॒वयोऽद॑ब्धा निधा॒रय॑न्तो॒ दुर्या॑स्वा॒योः ।
अत॒स्त्वं दृश्याँ॑ अग्न ए॒तान् प॒ड्भिः प॑श्ये॒रद्भु॑ताँ अ॒र्य एवै॑: ॥१२॥
त्वम॑ग्ने वा॒घते॑ सु॒प्रणी॑तिः सु॒तसो॑माय विध॒ते य॑विष्ठ ।
रत्नं॑ भर शशमा॒नाय॑ घृष्वे पृ॒थु श्च॒न्द्रमव॑से चर्षणि॒प्राः ॥१३॥
अधा॑ ह॒ यद् व॒यम॑ग्ने त्वा॒या प॒ड्भिर्हस्ते॑भिश्चकृ॒मा त॒नूभि॑: ।
रथं॒ न क्रन्तो॒ अप॑सा भु॒रिजो॑र्ऋतं ये॑मुः सु॒ध्य॑ आशुषा॒णाः ॥१४॥
अधा॑ मा॒तुरु॒षस॑: स॒प्त विप्रा॒ जाये॑महि प्रथ॒मा वे॒धसो॒ नॄन् ।
दि॒वस्पु॒त्रा अङ्गि॑रसो भवे॒माद्रिं॑ रुजेम ध॒निनं॑ शु॒चन्त॑: ॥१५॥
अधा॒ यथा॑ नः पि॒तर॒: परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः ।
शुचीद॑य॒न् दीधि॑तिमुक्थ॒शास॒: क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन् ॥१६॥
सु॒कर्मा॑णः सु॒रुचो॑ देव॒यन्तोऽयो॒ न दे॒वा जनि॑मा॒ धम॑न्तः ।
शु॒चन्तो॑ अ॒ग्निं व॑वृ॒धन्त॒ इन्द्र॑मू॒र्वं गव्यं॑ परि॒षद॑न्तो अग्मन् ॥१७॥
आ यू॒थेव॑ क्षु॒मति॑ प॒श्वो अ॑ख्यद् दे॒वानां॒ यज्जनि॒मान्त्यु॑ग्र ।
मर्ता॑नां चिदु॒र्वशी॑रकृप्रन् वृ॒धे चि॑द॒र्य उप॑रस्या॒योः ॥१८॥
अक॑र्म ते॒ स्वप॑सो अभूम ऋ॒तम॑वस्रन्नु॒षसो॑ विभा॒तीः ।
अनू॑नम॒ग्निं पु॑रु॒धा सु॑श्च॒न्द्रं दे॒वस्य॒ मर्मृ॑जत॒श्चारु॒ चक्षु॑: ॥१९॥
ए॒ता ते॑ अग्न उ॒चथा॑नि वे॒धोऽवो॑चाम क॒वये॒ ता जु॑षस्व ।
उच्छो॑चस्व कृणु॒हि वस्य॑सो नो म॒हो रा॒यः पु॑रुवार॒ प्र य॑न्धि ॥२०॥
२० vāmadevo gautamaḥ | agniḥ | triṣṭup | yo martye॑ṣva॒mṛta॑ ṛ॒tāvā॑ de॒vo de॒veṣva॑ra॒tirni॒dhāyi॑ | hotā॒ yaji॑ṣṭho ma॒hnā śu॒cadhyai॑ ha॒vyaira॒gnirmanu॑ṣa īra॒yadhyai॑ || १ || i॒ha tvaṃ sū॑no sahaso no a॒dya jā॒to jā॒tām̐ u॒bhayām̐॑ a॒ntara॑gne | dū॒ta ī॑yase yuyujā॒na ṛ॑ṣva ṛjumu॒ṣkān vṛṣa॑ṇaḥ śu॒krām̐śca॑ || २ || atyā॑ vṛdha॒snū rohi॑tā ghṛ॒tasnū॑ ṛ॒tasya॑ manye॒ mana॑sā॒ javi॑ṣṭhā | a॒ntarī॑yase aru॒ṣā yu॑jā॒no yu॒ṣmām̐śca॑ de॒vān viśa॒ ā ca॒ martā॑n || ३ || a॒rya॒maṇaṃ॒ varu॑ṇaṃ mi॒trame॑ṣā॒mindrā॒viṣṇū॑ ma॒ruto॑ a॒śvino॒ta | svaśvo॑ agne su॒ratha॑: su॒rādhā॒ edu॑ vaha suha॒viṣe॒ janā॑ya || ४ || gomām̐॑ a॒gne’vi॑mām̐ a॒śvī ya॒jño nṛ॒vatsa॑khā॒ sada॒mida॑pramṛ॒ṣyaḥ | iḷā॑vām̐ e॒ṣo a॑sura pra॒jāvā॑ndī॒rgho ra॒yiḥ pṛ॑thubu॒dhnaḥ sa॒bhāvā॑n || ५ || yasta॑ i॒dhmaṃ ja॒bhara॑t siṣvidā॒no mū॒rdhānaṃ॑ vā ta॒tapa॑te tvā॒yā | bhuva॒stasya॒ svata॑vām̐: pā॒yura॑gne॒ viśva॑smātsī sīmaghāya॒ta u॑ruṣya || ६ || yaste॒ bharā॒danni॑yate ci॒dannaṃ॑ ni॒śiṣa॑nma॒ndramati॑thimu॒dīra॑t | ā de॑va॒yuri॒nadha॑te duro॒ṇe tasmi॑n ra॒yirdhru॒vo a॑stu॒ dāsvā॑n || ७ || yastvā॑ do॒ṣā ya u॒ṣasi॑ pra॒śaṃsā॑t pri॒yaṃ vā॑ tvā kṛ॒ṇava॑te ha॒viṣmā॑n | aśvo॒ na sve dama॒ ā he॒myāvā॒n tamaṃha॑saḥ pīparo dā॒śvāṃsa॑m || ८ || yastubhya॑magne a॒mṛtā॑ya॒ dāśa॒d du॒va॒stve kṛ॒ṇava॑te ya॒tasru॑k | na sa rā॒yā śa॑śamā॒no vi yo॑ṣa॒nnaina॒maṃha॒: pari॑ varadaghā॒yoḥ || ९ || yasya॒ tvama॑gne adhva॒raṃ jujo॑ṣo de॒vo marta॑sya॒ sudhi॑taṃ॒ rarā॑ṇaḥ | prī॒teda॑sa॒ddhotrā॒ sā ya॑vi॒ṣṭhā’sā॑ma॒ yasya॑ vidha॒to vṛ॒dhāsa॑: || १० || citti॒maci॑ttiṃ cinava॒d vi vi॒dvān pṛ॒ṣṭheva॑ vī॒tā vṛ॑ji॒nā ca॒ martā॑n | rā॒ye ca॑ naḥ svapa॒tyāya॑ deva॒ ditiṃ॑ ca॒ rāsvādi॑timuruṣya || ११ || ka॒viṃ śa॑śāsuḥ ka॒vayo’da॑bdhā nidhā॒raya॑nto॒ duryā॑svā॒yoḥ | ata॒stvaṃ dṛśyām̐॑ agna e॒tān pa॒ḍbhiḥ pa॑śye॒radbhu॑tām̐ a॒rya evai॑: || १२ || tvama॑gne vā॒ghate॑ su॒praṇī॑tiḥ su॒taso॑māya vidha॒te ya॑viṣṭha | ratnaṃ॑ bhara śaśamā॒nāya॑ ghṛṣve pṛ॒thu śca॒ndramava॑se carṣaṇi॒prāḥ || १३ || adhā॑ ha॒ yad va॒yama॑gne tvā॒yā pa॒ḍbhirhaste॑bhiścakṛ॒mā ta॒nūbhi॑: | rathaṃ॒ na kranto॒ apa॑sā bhu॒rijo॑rṛtaṃ ye॑muḥ su॒dhya॑ āśuṣā॒ṇāḥ || १४ || adhā॑ mā॒turu॒ṣasa॑: sa॒pta viprā॒ jāye॑mahi pratha॒mā ve॒dhaso॒ nṝn | di॒vaspu॒trā aṅgi॑raso bhave॒mādriṃ॑ rujema dha॒ninaṃ॑ śu॒canta॑: || १५ || adhā॒ yathā॑ naḥ pi॒tara॒: parā॑saḥ pra॒tnāso॑ agna ṛ॒tamā॑śuṣā॒ṇāḥ | śucīda॑ya॒n dīdhi॑timuktha॒śāsa॒: kṣāmā॑ bhi॒ndanto॑ aru॒ṇīrapa॑ vran || १६ || su॒karmā॑ṇaḥ su॒ruco॑ deva॒yanto’yo॒ na de॒vā jani॑mā॒ dhama॑ntaḥ | śu॒canto॑ a॒gniṃ va॑vṛ॒dhanta॒ indra॑mū॒rvaṃ gavyaṃ॑ pari॒ṣada॑nto agman || १७ || ā yū॒theva॑ kṣu॒mati॑ pa॒śvo a॑khyad de॒vānāṃ॒ yajjani॒māntyu॑gra | martā॑nāṃ cidu॒rvaśī॑rakṛpran vṛ॒dhe ci॑da॒rya upa॑rasyā॒yoḥ || १८ || aka॑rma te॒ svapa॑so abhūma ṛ॒tama॑vasrannu॒ṣaso॑ vibhā॒tīḥ | anū॑nama॒gniṃ pu॑ru॒dhā su॑śca॒ndraṃ de॒vasya॒ marmṛ॑jata॒ścāru॒ cakṣu॑: || १९ || e॒tā te॑ agna u॒cathā॑ni ve॒dho’vo॑cāma ka॒vaye॒ tā ju॑ṣasva | uccho॑casva kṛṇu॒hi vasya॑so no ma॒ho rā॒yaḥ pu॑ruvāra॒ pra ya॑ndhi || २० ||