EeseDharmaSanātana Library
927मण्डल 10 · सूक्त 90
16 shlokस॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥१॥
sa॒hasra॑śīrṣā॒ puru॑ṣaḥ sahasrā॒kṣaḥ sa॒hasra॑pāt | sa bhūmiṃ॑ vi॒śvato॑ vṛ॒tvā’tya॑tiṣṭhaddaśāṅgu॒lam || १ ||
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥२॥
puru॑ṣa e॒vedaṃ sarvaṃ॒ yadbhū॒taṃ yacca॒ bhavya॑m | u॒tāmṛ॑ta॒tvasyeśā॑no॒ yadanne॑nāti॒roha॑ti || २ ||
ए॒तावा॑नस्य महि॒माऽतो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥३॥
e॒tāvā॑nasya mahi॒mā’to॒ jyāyām̐॑śca॒ pūru॑ṣaḥ | pādo॑’sya॒ viśvā॑ bhū॒tāni॑ tri॒pāda॑syā॒mṛtaṃ॑ di॒vi || ३ ||
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥४॥
tri॒pādū॒rdhva udai॒tpuru॑ṣa॒: pādo॑’sye॒hābha॑va॒tpuna॑: | tato॒ viṣva॒ṅvya॑krāmatsāśanānaśa॒ne a॒bhi || ४ ||
तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥५॥
tasmā॑dvi॒rāḷa॑jāyata vi॒rājo॒ adhi॒ pūru॑ṣaḥ | sa jā॒to atya॑ricyata pa॒ścādbhūmi॒matho॑ pu॒raḥ || ५ ||
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥६॥
yatpuru॑ṣeṇa ha॒viṣā॑ de॒vā ya॒jñamata॑nvata | va॒sa॒nto a॑syāsī॒dājyaṃ॑ grī॒ṣma i॒dhmaḥ śa॒raddha॒viḥ || ६ ||
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥७॥
taṃ ya॒jñaṃ ba॒rhiṣi॒ praukṣa॒npuru॑ṣaṃ jā॒tama॑gra॒taḥ | tena॑ de॒vā a॑yajanta sā॒dhyā ṛṣa॑yaśca॒ ye || ७ ||
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥८॥
tasmā॑dya॒jñātsa॑rva॒huta॒: sambhṛ॑taṃ pṛṣadā॒jyam | pa॒śūntām̐śca॑kre vāya॒vyā॑nāra॒ṇyāngrā॒myāśca॒ ye || ८ ||
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥९॥
tasmā॑dya॒jñātsa॑rva॒huta॒ ṛca॒: sāmā॑ni jajñire | chandāṃ॑si jajñire॒ tasmā॒dyaju॒stasmā॑dajāyata || ९ ||
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑: ॥१०॥
tasmā॒daśvā॑ ajāyanta॒ ye ke co॑bha॒yāda॑taḥ | gāvo॑ ha jajñire॒ tasmā॒ttasmā॑jjā॒tā a॑jā॒vaya॑: || १० ||
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥११॥
yatpuru॑ṣaṃ॒ vyada॑dhuḥ kati॒dhā vya॑kalpayan | mukhaṃ॒ kima॑sya॒ kau bā॒hū kā ū॒rū pādā॑ ucyete || ११ ||
ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॑: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑: प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥१२॥
brā॒hma॒ṇo॑’sya॒ mukha॑māsīdbā॒hū rā॑ja॒nya॑: kṛ॒taḥ | ū॒rū tada॑sya॒ yadvaiśya॑: pa॒dbhyāṃ śū॒dro a॑jāyata || १२ ||
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒: सूर्यो॑ अजायत । मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥१३॥
ca॒ndramā॒ mana॑so jā॒taścakṣo॒: sūryo॑ ajāyata | mukhā॒dindra॑ścā॒gniśca॑ prā॒ṇādvā॒yura॑jāyata || १३ ||
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन् ॥१४॥
nābhyā॑ āsīda॒ntari॑kṣaṃ śī॒rṣṇo dyauḥ sama॑vartata | pa॒dbhyāṃ bhūmi॒rdiśa॒: śrotrā॒ttathā॑ lo॒kām̐ a॑kalpayan || १४ ||
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम् ॥१५॥
sa॒ptāsyā॑sanpari॒dhaya॒striḥ sa॒pta sa॒midha॑: kṛ॒tāḥ | de॒vā yadya॒jñaṃ ta॑nvā॒nā aba॑dhna॒npuru॑ṣaṃ pa॒śum || १५ ||
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥१६॥
ya॒jñena॑ ya॒jñama॑yajanta de॒vāstāni॒ dharmā॑ṇi pratha॒mānyā॑san | te ha॒ nākaṃ॑ mahi॒māna॑: sacanta॒ yatra॒ pūrve॑ sā॒dhyāḥ santi॑ de॒vāḥ || १६ ||