EeseDharmaSanātana Library
925मण्डल 10 · सूक्त 88
19 shlokह॒विष्पान्त॑म॒जरं॑ स्व॒र्विदि॑ दिवि॒स्पृश्याहु॑तं॒ जुष्ट॑म॒ग्नौ ।
तस्य॒ भर्म॑णे॒ भुव॑नाय दे॒वा धर्म॑णे॒ कं स्व॒धया॑ पप्रथन्त ॥१॥
ha॒viṣpānta॑ma॒jaraṃ॑ sva॒rvidi॑ divi॒spṛśyāhu॑taṃ॒ juṣṭa॑ma॒gnau | tasya॒ bharma॑ṇe॒ bhuva॑nāya de॒vā dharma॑ṇe॒ kaṃ sva॒dhayā॑ paprathanta || १ ||
गी॒र्णं भुव॑नं॒ तम॒साप॑गूळ्हमा॒विः स्व॑रभवज्जा॒ते अ॒ग्नौ ।
तस्य॑ दे॒वाः पृ॑थि॒वी द्यौरु॒तापोऽर॑णय॒न्नोष॑धीः स॒ख्ये अ॑स्य ॥२॥
gī॒rṇaṃ bhuva॑naṃ॒ tama॒sāpa॑gūḷhamā॒viḥ sva॑rabhavajjā॒te a॒gnau | tasya॑ de॒vāḥ pṛ॑thi॒vī dyauru॒tāpo’ra॑ṇaya॒nnoṣa॑dhīḥ sa॒khye a॑sya || २ ||
दे॒वेभि॒र्न्वि॑षि॒तो य॒ज्ञिये॑भिर॒ग्निं स्तो॑षाण्य॒जरं॑ बृ॒हन्त॑म् ।
यो भा॒नुना॑ पृथि॒वीं द्यामु॒तेमामा॑त॒तान॒ रोद॑सी अ॒न्तरि॑क्षम् ॥३॥
de॒vebhi॒rnvi॑ṣi॒to ya॒jñiye॑bhira॒gniṃ sto॑ṣāṇya॒jaraṃ॑ bṛ॒hanta॑m | yo bhā॒nunā॑ pṛthi॒vīṃ dyāmu॒temāmā॑ta॒tāna॒ roda॑sī a॒ntari॑kṣam || ३ ||
यो होतासी॑त्प्रथ॒मो दे॒वजु॑ष्टो॒ यं स॒माञ्ज॒न्नाज्ये॑ना वृणा॒नाः ।
स प॑त॒त्री॑त्व॒रं स्था जग॒द्यच्छ्वा॒त्रम॒ग्निर॑कृणोज्जा॒तवे॑दाः ॥४॥
yo hotāsī॑tpratha॒mo de॒vaju॑ṣṭo॒ yaṃ sa॒māñja॒nnājye॑nā vṛṇā॒nāḥ | sa pa॑ta॒trī॑tva॒raṃ sthā jaga॒dyacchvā॒trama॒gnira॑kṛṇojjā॒tave॑dāḥ || ४ ||
यज्जा॑तवेदो॒ भुव॑नस्य मू॒र्धन्नति॑ष्ठो अग्ने स॒ह रो॑च॒नेन॑ ।
तं त्वा॑हेम म॒तिभि॑र्गी॒र्भिरु॒क्थैः स य॒ज्ञियो॑ अभवो रोदसि॒प्राः ॥५॥
yajjā॑tavedo॒ bhuva॑nasya mū॒rdhannati॑ṣṭho agne sa॒ha ro॑ca॒nena॑ | taṃ tvā॑hema ma॒tibhi॑rgī॒rbhiru॒kthaiḥ sa ya॒jñiyo॑ abhavo rodasi॒prāḥ || ५ ||
मू॒र्धा भु॒वो भ॑वति॒ नक्त॑म॒ग्निस्तत॒: सूर्यो॑ जायते प्रा॒तरु॒द्यन् ।
मा॒यामू॒ तु य॒ज्ञिया॑नामे॒तामपो॒ यत्तूर्णि॒श्चर॑ति प्रजा॒नन् ॥६॥
mū॒rdhā bhu॒vo bha॑vati॒ nakta॑ma॒gnistata॒: sūryo॑ jāyate prā॒taru॒dyan | mā॒yāmū॒ tu ya॒jñiyā॑nāme॒tāmapo॒ yattūrṇi॒ścara॑ti prajā॒nan || ६ ||
दृ॒शेन्यो॒ यो म॑हि॒ना समि॒द्धोऽरो॑चत दि॒वियो॑निर्वि॒भावा॑ ।
तस्मि॑न्न॒ग्नौ सू॑क्तवा॒केन॑ दे॒वा ह॒विर्विश्व॒ आजु॑हवुस्तनू॒पाः ॥७॥
dṛ॒śenyo॒ yo ma॑hi॒nā sami॒ddho’ro॑cata di॒viyo॑nirvi॒bhāvā॑ | tasmi॑nna॒gnau sū॑ktavā॒kena॑ de॒vā ha॒virviśva॒ āju॑havustanū॒pāḥ || ७ ||
सू॒क्त॒वा॒कं प्र॑थ॒ममादिद॒ग्निमादिद्ध॒विर॑जनयन्त दे॒वाः ।
स ए॑षां य॒ज्ञो अ॑भवत्तनू॒पास्तं द्यौर्वे॑द॒ तं पृ॑थि॒वी तमाप॑: ॥८॥
sū॒kta॒vā॒kaṃ pra॑tha॒mamādida॒gnimādiddha॒vira॑janayanta de॒vāḥ | sa e॑ṣāṃ ya॒jño a॑bhavattanū॒pāstaṃ dyaurve॑da॒ taṃ pṛ॑thi॒vī tamāpa॑: || ८ ||
यं दे॒वासोऽज॑नयन्ता॒ग्निं यस्मि॒न्नाजु॑हवु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।
सो अ॒र्चिषा॑ पृथि॒वीं द्यामु॒तेमामृ॑जू॒यमा॑नो अतपन्महि॒त्वा ॥९॥
yaṃ de॒vāso’ja॑nayantā॒gniṃ yasmi॒nnāju॑havu॒rbhuva॑nāni॒ viśvā॑ | so a॒rciṣā॑ pṛthi॒vīṃ dyāmu॒temāmṛ॑jū॒yamā॑no atapanmahi॒tvā || ९ ||
स्तोमे॑न॒ हि दि॒वि दे॒वासो॑ अ॒ग्निमजी॑जन॒ञ्छक्ति॑भी रोदसि॒प्राम् ।
तमू॑ अकृण्वन्त्रे॒धा भु॒वे कं स ओष॑धीः पचति वि॒श्वरू॑पाः ॥१०॥
stome॑na॒ hi di॒vi de॒vāso॑ a॒gnimajī॑jana॒ñchakti॑bhī rodasi॒prām | tamū॑ akṛṇvantre॒dhā bhu॒ve kaṃ sa oṣa॑dhīḥ pacati vi॒śvarū॑pāḥ || १० ||
य॒देदे॑न॒मद॑धुर्य॒ज्ञिया॑सो दि॒वि दे॒वाः सूर्य॑मादिते॒यम् ।
य॒दा च॑रि॒ष्णू मि॑थु॒नावभू॑ता॒मादित्प्राप॑श्य॒न्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥११॥
ya॒dede॑na॒mada॑dhurya॒jñiyā॑so di॒vi de॒vāḥ sūrya॑mādite॒yam | ya॒dā ca॑ri॒ṣṇū mi॑thu॒nāvabhū॑tā॒māditprāpa॑śya॒nbhuva॑nāni॒ viśvā॑ || ११ ||
विश्व॑स्मा अ॒ग्निं भुव॑नाय दे॒वा वै॑श्वान॒रं के॒तुमह्ना॑मकृण्वन् ।
आ यस्त॒तानो॒षसो॑ विभा॒तीरपो॑ ऊर्णोति॒ तमो॑ अ॒र्चिषा॒ यन् ॥१२॥
viśva॑smā a॒gniṃ bhuva॑nāya de॒vā vai॑śvāna॒raṃ ke॒tumahnā॑makṛṇvan | ā yasta॒tāno॒ṣaso॑ vibhā॒tīrapo॑ ūrṇoti॒ tamo॑ a॒rciṣā॒ yan || १२ ||
वै॒श्वा॒न॒रं क॒वयो॑ य॒ज्ञिया॑सो॒ऽग्निं दे॒वा अ॑जनयन्नजु॒र्यम् ।
नक्ष॑त्रं प्र॒त्नममि॑नच्चरि॒ष्णु य॒क्षस्याध्य॑क्षं तवि॒षं बृ॒हन्त॑म् ॥१३॥
vai॒śvā॒na॒raṃ ka॒vayo॑ ya॒jñiyā॑so॒’gniṃ de॒vā a॑janayannaju॒ryam | nakṣa॑traṃ pra॒tnamami॑naccari॒ṣṇu ya॒kṣasyādhya॑kṣaṃ tavi॒ṣaṃ bṛ॒hanta॑m || १३ ||
वै॒श्वा॒न॒रं वि॒श्वहा॑ दीदि॒वांसं॒ मन्त्रै॑र॒ग्निं क॒विमच्छा॑ वदामः ।
यो म॑हि॒म्ना प॑रिब॒भूवो॒र्वी उ॒तावस्ता॑दु॒त दे॒वः प॒रस्ता॑त् ॥१४॥
vai॒śvā॒na॒raṃ vi॒śvahā॑ dīdi॒vāṃsaṃ॒ mantrai॑ra॒gniṃ ka॒vimacchā॑ vadāmaḥ | yo ma॑hi॒mnā pa॑riba॒bhūvo॒rvī u॒tāvastā॑du॒ta de॒vaḥ pa॒rastā॑t || १४ ||
द्वे स्रु॒ती अ॑शृणवं पितॄ॒णाम॒हं दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या॑नाम् ।
ताभ्या॑मि॒दं विश्व॒मेज॒त्समे॑ति॒ यद॑न्त॒रा पि॒तरं॑ मा॒तरं॑ च ॥१५॥
dve sru॒tī a॑śṛṇavaṃ pitṝ॒ṇāma॒haṃ de॒vānā॑mu॒ta martyā॑nām | tābhyā॑mi॒daṃ viśva॒meja॒tsame॑ti॒ yada॑nta॒rā pi॒taraṃ॑ mā॒taraṃ॑ ca || १५ ||
द्वे स॑मी॒ची बि॑भृत॒श्चर॑न्तं शीर्ष॒तो जा॒तं मन॑सा॒ विमृ॑ष्टम् ।
स प्र॒त्यङ्विश्वा॒ भुव॑नानि तस्था॒वप्र॑युच्छन्त॒रणि॒र्भ्राज॑मानः ॥१६॥
dve sa॑mī॒cī bi॑bhṛta॒ścara॑ntaṃ śīrṣa॒to jā॒taṃ mana॑sā॒ vimṛ॑ṣṭam | sa pra॒tyaṅviśvā॒ bhuva॑nāni tasthā॒vapra॑yucchanta॒raṇi॒rbhrāja॑mānaḥ || १६ ||
यत्रा॒ वदे॑ते॒ अव॑र॒: पर॑श्च यज्ञ॒न्यो॑: कत॒रो नौ॒ वि वे॑द ।
आ शे॑कु॒रित्स॑ध॒मादं॒ सखा॑यो॒ नक्ष॑न्त य॒ज्ञं क इ॒दं वि वो॑चत् ॥१७॥
yatrā॒ vade॑te॒ ava॑ra॒: para॑śca yajña॒nyo॑: kata॒ro nau॒ vi ve॑da | ā śe॑ku॒ritsa॑dha॒mādaṃ॒ sakhā॑yo॒ nakṣa॑nta ya॒jñaṃ ka i॒daṃ vi vo॑cat || १७ ||
कत्य॒ग्नय॒: कति॒ सूर्या॑स॒: कत्यु॒षास॒: कत्यु॑ स्वि॒दाप॑: ।
नोप॒स्पिजं॑ वः पितरो वदामि पृ॒च्छामि॑ वः कवयो वि॒द्मने॒ कम् ॥१८॥
katya॒gnaya॒: kati॒ sūryā॑sa॒: katyu॒ṣāsa॒: katyu॑ svi॒dāpa॑: | nopa॒spijaṃ॑ vaḥ pitaro vadāmi pṛ॒cchāmi॑ vaḥ kavayo vi॒dmane॒ kam || १८ ||
या॒व॒न्मा॒त्रमु॒षसो॒ न प्रती॑कं सुप॒र्ण्यो॒३ वस॑ते मातरिश्वः ।
ताव॑द्दधा॒त्युप॑ य॒ज्ञमा॒यन्ब्रा॑ह्म॒णो होतु॒रव॑रो नि॒षीद॑न् ॥१९॥
yā॒va॒nmā॒tramu॒ṣaso॒ na pratī॑kaṃ supa॒rṇyo॒३ vasa॑te mātariśvaḥ | tāva॑ddadhā॒tyupa॑ ya॒jñamā॒yanbrā॑hma॒ṇo hotu॒rava॑ro ni॒ṣīda॑n || १९ ||