vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |
mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet sabhām || 1 ||
vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ | mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet sabhām || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
8अध्याय 8
420 shlokvyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |
mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet sabhām || 1 ||
vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ | mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet sabhām || 1 ||
tatra-āsīnaḥ sthito vā-api pāṇim udyamya dakṣiṇam |
vinīta.veṣa.ābharaṇaḥ paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 2 ||
tatra-āsīnaḥ sthito vā-api pāṇim udyamya dakṣiṇam | vinīta.veṣa.ābharaṇaḥ paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 2 ||
pratyahaṃ deśadṛṣṭaiś ca śāstradṛṣṭaiś ca hetubhiḥ |
aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthak pṛthak || 3 ||
pratyahaṃ deśadṛṣṭaiś ca śāstradṛṣṭaiś ca hetubhiḥ | aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthak pṛthak || 3 ||
teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ |
sambhūya ca samutthānaṃ dattasya-anapakarma ca || 4 ||
teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ | sambhūya ca samutthānaṃ dattasya-anapakarma ca || 4 ||
vetanasya-eva cādānaṃ saṃvidaś ca vyatikramaḥ |
kraya.vikrayānuśayo vivādaḥ svāmi.pālayoḥ || 5 ||
vetanasya-eva cādānaṃ saṃvidaś ca vyatikramaḥ | kraya.vikrayānuśayo vivādaḥ svāmi.pālayoḥ || 5 ||
sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike |
steyaṃ ca sāhasaṃ ca-eva strīsaṅgrahaṇam eva ca || 6 ||
sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike | steyaṃ ca sāhasaṃ ca-eva strīsaṅgrahaṇam eva ca || 6 ||
strī.pundharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca |
padāny aṣṭādaśa-etāni vyavahārasthitāv iha || 7 ||
strī.pundharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca | padāny aṣṭādaśa-etāni vyavahārasthitāv iha || 7 ||
eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām |
dharmaṃ śāśvatam āśritya kuryāt kāryavinirṇayam || 8 ||
eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām | dharmaṃ śāśvatam āśritya kuryāt kāryavinirṇayam || 8 ||
yadā svayaṃ na kuryāt tu nṛpatiḥ kāryadarśanam |
tadā niyuñjyād vidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane || 9 ||
yadā svayaṃ na kuryāt tu nṛpatiḥ kāryadarśanam | tadā niyuñjyād vidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane || 9 ||
so 'sya kāryāṇi sampaśyet sabhyair eva tribhir vṛtaḥ |
sabhām eva praviśya-agryām āsīnaḥ sthita eva vā || 10 ||
so 'sya kāryāṇi sampaśyet sabhyair eva tribhir vṛtaḥ | sabhām eva praviśya-agryām āsīnaḥ sthita eva vā || 10 ||
yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidas trayaḥ |
rājñaś ca-adhikṛto vidvān brahmaṇas tāṃ sabhāṃ viduḥ || 11 ||
yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidas trayaḥ | rājñaś ca-adhikṛto vidvān brahmaṇas tāṃ sabhāṃ viduḥ || 11 ||
dharmo viddhas tv adharmeṇa sabhāṃ yatra-upatiṣṭhate |
śalyaṃ ca-asya na kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ || 12 ||
dharmo viddhas tv adharmeṇa sabhāṃ yatra-upatiṣṭhate | śalyaṃ ca-asya na kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ || 12 ||
sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam |
abruvan vibruvan vā-api naro bhavati kilbiṣī || 13 ||
sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam | abruvan vibruvan vā-api naro bhavati kilbiṣī || 13 ||
yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatra-anṛtena ca |
hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ || 14 ||
yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatra-anṛtena ca | hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ || 14 ||
dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ |
tasmād dharmo na hantavyo mā no dharmo hato 'vadhīt || 15 ||
dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ | tasmād dharmo na hantavyo mā no dharmo hato 'vadhīt || 15 ||
vṛṣo hi bhagavān dharmas tasya yaḥ kurute hy alam |
vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet || 16 ||
vṛṣo hi bhagavān dharmas tasya yaḥ kurute hy alam | vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet || 16 ||
eka eva suhṛd dharmo nidhāne 'py anuyāti yaḥ |
śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyadd hi gacchati || 17 ||
eka eva suhṛd dharmo nidhāne 'py anuyāti yaḥ | śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyadd hi gacchati || 17 ||
pādo 'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati |
pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam ṛcchati || 18 ||
pādo 'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati | pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam ṛcchati || 18 ||
rājā bhavaty an.enās tu mucyante ca sabhāsadaḥ |
eno gacchati kartāraṃ nindā.arho yatra nindyate || 19 ||
rājā bhavaty an.enās tu mucyante ca sabhāsadaḥ | eno gacchati kartāraṃ nindā.arho yatra nindyate || 19 ||
jātimātra.upajīvī vā kāmaṃ syād brāhmaṇabruvaḥ |
dharmapravaktā nṛpater na śūdraḥ kathaṃ cana || 20 ||
jātimātra.upajīvī vā kāmaṃ syād brāhmaṇabruvaḥ | dharmapravaktā nṛpater na śūdraḥ kathaṃ cana || 20 ||
yasya śūdras tu kurute rājño dharmavivecanam |
tasya sīdati tad rāṣṭraṃ paṅke gaur iva paśyataḥ || 21 ||
yasya śūdras tu kurute rājño dharmavivecanam | tasya sīdati tad rāṣṭraṃ paṅke gaur iva paśyataḥ || 21 ||
yad rāṣṭraṃ śūdra.bhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntam a.dvijam |
vinaśyaty āśu tat kṛtsnaṃ durbhikṣa.vyādhipīḍitam || 22 ||
yad rāṣṭraṃ śūdra.bhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntam a.dvijam | vinaśyaty āśu tat kṛtsnaṃ durbhikṣa.vyādhipīḍitam || 22 ||
dharmāsanam adhiṣṭhāya saṃvīta.aṅgaḥ samāhitaḥ |
praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet || 23 ||
dharmāsanam adhiṣṭhāya saṃvīta.aṅgaḥ samāhitaḥ | praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet || 23 ||
artha.anarthāv ubhau buddhvā dharma.adharmau ca kevalau |
varṇakrameṇa sarvāṇi paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 24 ||
artha.anarthāv ubhau buddhvā dharma.adharmau ca kevalau | varṇakrameṇa sarvāṇi paśyet kāryāṇi kāryiṇām || 24 ||
bāhyair vibhāvayet-liṅgair bhāvam antargataṃ nṛṇām |
svara.varṇa.iṅgita.ākāraiś cakṣuṣā ceṣṭitena ca || 25 ||
bāhyair vibhāvayet-liṅgair bhāvam antargataṃ nṛṇām | svara.varṇa.iṅgita.ākāraiś cakṣuṣā ceṣṭitena ca || 25 ||
ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca |
netra.vaktravikāraiś ca gṛhyate 'ntargataṃ manaḥ || 26 ||
ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca | netra.vaktravikāraiś ca gṛhyate 'ntargataṃ manaḥ || 26 ||
bāladāya.ādikaṃ rikthaṃ tāvad rājā-anupālayet |
yāvat sa syāt samāvṛtto yāvat-ca-atīta.śaiśavaḥ] || 27 ||
bāladāya.ādikaṃ rikthaṃ tāvad rājā-anupālayet | yāvat sa syāt samāvṛtto yāvat-ca-atīta.śaiśavaḥ] || 27 ||
vaśā.aputrāsu ca-evaṃ syād rakṣaṇaṃ niṣ.kulāsu ca |
pati.vratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca || 28 ||
vaśā.aputrāsu ca-evaṃ syād rakṣaṇaṃ niṣ.kulāsu ca | pati.vratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca || 28 ||
jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye tadd hareyuḥ svabāndhavāḥ |
tān-śiṣyāt-cauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ || 29 ||
jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye tadd hareyuḥ svabāndhavāḥ | tān-śiṣyāt-cauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ || 29 ||
praṇaṣṭa.svāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet |
arvāk tryabdādd haret svāmī pareṇa nṛpatir haret || 30 ||
praṇaṣṭa.svāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet | arvāk tryabdādd haret svāmī pareṇa nṛpatir haret || 30 ||
mama-idam iti yo brūyāt so 'nuyojyo yathāvidhi |
saṃvādya rūpa.saṅkhyādīn svāmī tad dravyam arhati || 31 ||
mama-idam iti yo brūyāt so 'nuyojyo yathāvidhi | saṃvādya rūpa.saṅkhyādīn svāmī tad dravyam arhati || 31 ||
a.vedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ |
varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍam arhati || 32 ||
a.vedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ | varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍam arhati || 32 ||
ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭa.adhigatān nṛpaḥ |
daśamaṃ dvādaśaṃ vā-api satāṃ dharmam anusmaran || 33 ||
ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭa.adhigatān nṛpaḥ | daśamaṃ dvādaśaṃ vā-api satāṃ dharmam anusmaran || 33 ||
pranaṣṭa.adhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhed yuktair adhiṣṭhitam |
yāṃs tatra caurān gṛhṇīyāt tān rājā-ibhena ghātayet || 34 ||
pranaṣṭa.adhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhed yuktair adhiṣṭhitam | yāṃs tatra caurān gṛhṇīyāt tān rājā-ibhena ghātayet || 34 ||
mamāyam iti yo brūyān nidhiṃ satyena mānavaḥ |
tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśam eva vā || 35 ||
mamāyam iti yo brūyān nidhiṃ satyena mānavaḥ | tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśam eva vā || 35 ||
anṛtaṃ tu vadan daṇḍyaḥ svavittasya-aṃśam aṣṭamam |
tasya-eva vā nidhānasya saṅkhyayā-alpīyasīṃ kalām || 36 ||
anṛtaṃ tu vadan daṇḍyaḥ svavittasya-aṃśam aṣṭamam | tasya-eva vā nidhānasya saṅkhyayā-alpīyasīṃ kalām || 36 ||
vidvāṃs tu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrva.upanihitaṃ nidhim |
aśeṣato 'py ādadīta sarvasya-adhipatir hi saḥ || 37 ||
vidvāṃs tu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrva.upanihitaṃ nidhim | aśeṣato 'py ādadīta sarvasya-adhipatir hi saḥ || 37 ||
yaṃ tu paśyen nidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau |
tasmād dvijebhyo dattvā-ardham ardhaṃ kośe praveśayet || 38 ||
yaṃ tu paśyen nidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau | tasmād dvijebhyo dattvā-ardham ardhaṃ kośe praveśayet || 38 ||
nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnām eva ca kṣitau |
ardhabhāg rakṣaṇād rājā bhūmer adhipatir hi saḥ || 39 ||
nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnām eva ca kṣitau | ardhabhāg rakṣaṇād rājā bhūmer adhipatir hi saḥ || 39 ||
dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurair hṛtaṃ dhanam |
rājā tad upayuñjānaś caurasya-āpnoti kilbiṣam || 40 ||
dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurair hṛtaṃ dhanam | rājā tad upayuñjānaś caurasya-āpnoti kilbiṣam || 40 ||
jāti.jānapadān dharmān śreṇīdharmāṃś ca dharmavit |
samīkṣya kuladharmāṃś ca svadharmaṃ pratipādayet || 41 ||
jāti.jānapadān dharmān śreṇīdharmāṃś ca dharmavit | samīkṣya kuladharmāṃś ca svadharmaṃ pratipādayet || 41 ||
svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo 'pi mānavāḥ |
priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇy avasthitāḥ || 42 ||
svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo 'pi mānavāḥ | priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇy avasthitāḥ || 42 ||
na-utpādayet svayaṃ kāryaṃ rājā na-apy asya puruṣaḥ |
na ca prāpitam anyena grased arthaṃ kathaṃ cana || 43 ||
na-utpādayet svayaṃ kāryaṃ rājā na-apy asya puruṣaḥ | na ca prāpitam anyena grased arthaṃ kathaṃ cana || 43 ||
yathā nayaty asṛkpātair mṛgasya mṛgayuḥ padam |
nayet tathā-anumānena dharmasya nṛpatiḥ padam || 44 ||
yathā nayaty asṛkpātair mṛgasya mṛgayuḥ padam | nayet tathā-anumānena dharmasya nṛpatiḥ padam || 44 ||
satyam arthaṃ ca sampaśyed ātmānam atha sākṣiṇaḥ |
deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ || 45 ||
satyam arthaṃ ca sampaśyed ātmānam atha sākṣiṇaḥ | deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ || 45 ||
sadbhir ācaritaṃ yat syād dhārmikaiś ca dvijātibhiḥ |
tad deśa.kula.jātīnām a.viruddhaṃ prakalpayet || 46 ||
sadbhir ācaritaṃ yat syād dhārmikaiś ca dvijātibhiḥ | tad deśa.kula.jātīnām a.viruddhaṃ prakalpayet || 46 ||
adhamarṇārthasiddhyartham uttamarṇena coditaḥ |
dāpayed dhanikasya-artham adhamarṇād vibhāvitam || 47 ||
adhamarṇārthasiddhyartham uttamarṇena coditaḥ | dāpayed dhanikasya-artham adhamarṇād vibhāvitam || 47 ||
yair yair upāyair arthaṃ svaṃ prāpnuyād uttamarṇikaḥ |
tair tair upāyaiḥ saṅgṛhya dāpayed adhamarṇikam || 48 ||
yair yair upāyair arthaṃ svaṃ prāpnuyād uttamarṇikaḥ | tair tair upāyaiḥ saṅgṛhya dāpayed adhamarṇikam || 48 ||
dharmeṇa vyavahāreṇa chalena-ācaritena ca |
prayuktaṃ sādhayed arthaṃ pañcamena balena ca || 49 ||
dharmeṇa vyavahāreṇa chalena-ācaritena ca | prayuktaṃ sādhayed arthaṃ pañcamena balena ca || 49 ||
yaḥ svayaṃ sādhayed artham uttamarṇo 'dhamarṇikāt |
na sa rājñā-abhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayan dhanam || 50 ||
yaḥ svayaṃ sādhayed artham uttamarṇo 'dhamarṇikāt | na sa rājñā-abhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayan dhanam || 50 ||
arthe 'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam |
dāpayed dhanikasya-arthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ || 51 ||
arthe 'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam | dāpayed dhanikasya-arthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ || 51 ||
apahnave 'dhamarṇasya dehi-ity uktasya saṃsadi |
abhiyoktā diśed deśyaṃ karaṇaṃ vā-anyad uddiśet || 52 ||
apahnave 'dhamarṇasya dehi-ity uktasya saṃsadi | abhiyoktā diśed deśyaṃ karaṇaṃ vā-anyad uddiśet || 52 ||
adeśyaṃ yaś ca diśati nirdiśya-apahnute ca yaḥ |
yaś ca-adhara.uttarān arthān vigītān na-avabudhyate || 53 ||
adeśyaṃ yaś ca diśati nirdiśya-apahnute ca yaḥ | yaś ca-adhara.uttarān arthān vigītān na-avabudhyate || 53 ||
apadiśya-apadeśyaṃ ca punar yas tv apadhāvati |
samyak praṇihitaṃ ca-arthaṃ pṛṣṭaḥ san na-abhinandati || 54 ||
apadiśya-apadeśyaṃ ca punar yas tv apadhāvati | samyak praṇihitaṃ ca-arthaṃ pṛṣṭaḥ san na-abhinandati || 54 ||
a.sambhāṣye sākṣibhiś ca deśe sambhāṣate mithaḥ |
nirucyamānaṃ praśnaṃ ca na-icched yaś ca-api niṣpatet || 55 ||
a.sambhāṣye sākṣibhiś ca deśe sambhāṣate mithaḥ | nirucyamānaṃ praśnaṃ ca na-icched yaś ca-api niṣpatet || 55 ||
brūhi-ity uktaś ca na brūyād uktaṃ ca na vibhāvayet |
na ca pūrva.aparaṃ vidyāt tasmād arthāt sa hīyate || 56 ||
brūhi-ity uktaś ca na brūyād uktaṃ ca na vibhāvayet | na ca pūrva.aparaṃ vidyāt tasmād arthāt sa hīyate || 56 ||
sākṣiṇaḥ santi mety uktvā diśa-ity ukto diśen na yaḥ |
dharmasthaḥ kāraṇair etair hīnaṃ tam api nirdiśet || 57 ||
sākṣiṇaḥ santi mety uktvā diśa-ity ukto diśen na yaḥ | dharmasthaḥ kāraṇair etair hīnaṃ tam api nirdiśet || 57 ||
abhiyoktā na ced brūyād badhyo daṇḍyaś ca dharmataḥ |
na cet tripakṣāt prabrūyād dharmaṃ prati parājitaḥ || 58 ||
abhiyoktā na ced brūyād badhyo daṇḍyaś ca dharmataḥ | na cet tripakṣāt prabrūyād dharmaṃ prati parājitaḥ || 58 ||
yo yāvat-nihnuvīta-arthaṃ mithyā yāvati vā vadet |
tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyo taddviguṇaṃ damam || 59 ||
yo yāvat-nihnuvīta-arthaṃ mithyā yāvati vā vadet | tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyo taddviguṇaṃ damam || 59 ||
pṛṣṭo 'pavyayamānas tu kṛta.avastho dhana.eṣiṇā |
tryavaraiḥ sākṣibhir bhāvyo nṛpa.brāhmaṇasannidhau || 60 ||
pṛṣṭo 'pavyayamānas tu kṛta.avastho dhana.eṣiṇā | tryavaraiḥ sākṣibhir bhāvyo nṛpa.brāhmaṇasannidhau || 60 ||
yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ |
tādṛśān sampravakṣyāmi yathā vācyam ṛtaṃ ca taiḥ || 61 ||
yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ | tādṛśān sampravakṣyāmi yathā vācyam ṛtaṃ ca taiḥ || 61 ||
gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatra.viś.śūdra.yonayaḥ |
arthyuktāḥ sākṣyam arhanti na ye ke cid anāpadi || 62 ||
gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatra.viś.śūdra.yonayaḥ | arthyuktāḥ sākṣyam arhanti na ye ke cid anāpadi || 62 ||
āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ |
sarvadharmavido 'lubdhā viparītāṃs tu varjayet || 63 ||
āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ | sarvadharmavido 'lubdhā viparītāṃs tu varjayet || 63 ||
na-arthasambandhino na-āptā na sahāyā na vairiṇaḥ |
na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ || 64 ||
na-arthasambandhino na-āptā na sahāyā na vairiṇaḥ | na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ || 64 ||
na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kāruka.kuśīlavau |
na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ || 65 ||
na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kāruka.kuśīlavau | na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ || 65 ||
na-adhyadhīno na vaktavyo na dasyur na vikarmakṛt |
na vṛddho na śiśur na-eko na-antyo na vikala.indriyaḥ || 66 ||
na-adhyadhīno na vaktavyo na dasyur na vikarmakṛt | na vṛddho na śiśur na-eko na-antyo na vikala.indriyaḥ || 66 ||
na-ārto na matto na-unmatto na kṣut.tṛṣṇā.upapīḍitaḥ |
na śramārto na kāmārto na kruddho na-api taskaraḥ || 67 ||
na-ārto na matto na-unmatto na kṣut.tṛṣṇā.upapīḍitaḥ | na śramārto na kāmārto na kruddho na-api taskaraḥ || 67 ||
strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ |
śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antya.yonayaḥ || 68 ||
strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ | śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antya.yonayaḥ || 68 ||
anubhāvī tu yaḥ kaś cit kuryāt sākṣyaṃ vivādinām |
antarveśmany araṇye vā śarīrasya-api ca-atyaye || 69 ||
anubhāvī tu yaḥ kaś cit kuryāt sākṣyaṃ vivādinām | antarveśmany araṇye vā śarīrasya-api ca-atyaye || 69 ||
striyā-apy asambhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā |
śiṣyeṇa bandhunā vā-api dāsena bhṛtakena vā || 70 ||
striyā-apy asambhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā | śiṣyeṇa bandhunā vā-api dāsena bhṛtakena vā || 70 ||
bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā |
jānīyād asthirāṃ vācam utsikta.manasāṃ tathā || 71 ||
bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā | jānīyād asthirāṃ vācam utsikta.manasāṃ tathā || 71 ||
sāhaseṣu ca sarveṣu steya.saṅgrahaṇeṣu ca |
vāg.daṇḍayoś ca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ || 72 ||
sāhaseṣu ca sarveṣu steya.saṅgrahaṇeṣu ca | vāg.daṇḍayoś ca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ || 72 ||
bahutvaṃ parigṛhṇīyāt sākṣidvaidhe narādhipaḥ |
sameṣu tu guṇa.utkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān || 73 ||
bahutvaṃ parigṛhṇīyāt sākṣidvaidhe narādhipaḥ | sameṣu tu guṇa.utkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān || 73 ||
samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ca-eva sidhyati |
tatra satyaṃ bruvan sākṣī dharma.arthābhyāṃ na hīyate || 74 ||
samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ca-eva sidhyati | tatra satyaṃ bruvan sākṣī dharma.arthābhyāṃ na hīyate || 74 ||
sākṣī dṛṣṭa.śrutād anyad vibruvann āryasaṃsadi |
avāṅ narakam abhyeti pretya svargāc ca hīyate || 75 ||
sākṣī dṛṣṭa.śrutād anyad vibruvann āryasaṃsadi | avāṅ narakam abhyeti pretya svargāc ca hīyate || 75 ||
yatra-anibaddho 'pīkṣeta śṛṇuyād vā-api kiṃ cana |
pṛṣṭas tatra-api tad brūyād yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam || 76 ||
yatra-anibaddho 'pīkṣeta śṛṇuyād vā-api kiṃ cana | pṛṣṭas tatra-api tad brūyād yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam || 76 ||
eko 'lubdhas tu sākṣī syād bahvyaḥ śucyo 'pi na striyaḥ |
strībuddher asthiratvāt tu doṣaiś ca-anye 'pi ye vṛtāḥ || 77 ||
eko 'lubdhas tu sākṣī syād bahvyaḥ śucyo 'pi na striyaḥ | strībuddher asthiratvāt tu doṣaiś ca-anye 'pi ye vṛtāḥ || 77 ||
svabhāvena-eva yad brūyus tad grāhyaṃ vyāvahārikam |
ato yad anyad vibrūyur dharmārthaṃ tad apārthakam || 78 ||
svabhāvena-eva yad brūyus tad grāhyaṃ vyāvahārikam | ato yad anyad vibrūyur dharmārthaṃ tad apārthakam || 78 ||
sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptān arthi.pratyarthi.sannidhau |
prāḍvivāko 'nuyuñjīta vidhinā-anena sāntvayan || 79 ||
sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptān arthi.pratyarthi.sannidhau | prāḍvivāko 'nuyuñjīta vidhinā-anena sāntvayan || 79 ||
yad dvayor anayor vettha kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ |
tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā || 80 ||
yad dvayor anayor vettha kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ | tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā || 80 ||
satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī lokān āpnoty puṣkalān |
iha ca-an.uttamāṃ kīrtiṃ vāg eṣā brahmapūjitā || 81 ||
satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī lokān āpnoty puṣkalān | iha ca-an.uttamāṃ kīrtiṃ vāg eṣā brahmapūjitā || 81 ||
sākṣye 'nṛtaṃ vadan pāśair badhyate vāruṇair bhṛśam |
vivaśaḥ śatam ājātīs tasmāt sākṣyaṃ vaded ṛtam || 82 ||
sākṣye 'nṛtaṃ vadan pāśair badhyate vāruṇair bhṛśam | vivaśaḥ śatam ājātīs tasmāt sākṣyaṃ vaded ṛtam || 82 ||
satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate |
tasmāt satyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ || 83 ||
satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate | tasmāt satyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ || 83 ||
ātmā-eva hy ātmanaḥ sākṣī gatir ātmā tathā-ātmanaḥ |
mā-avamaṃsthāḥ svam ātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇam uttamam || 84 ||
ātmā-eva hy ātmanaḥ sākṣī gatir ātmā tathā-ātmanaḥ | mā-avamaṃsthāḥ svam ātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇam uttamam || 84 ||
manyante vai pāpakṛto na kaś cit paśyati-iti naḥ |
tāṃs tu devāḥ prapaśyanti svasya-eva-antarapūruṣaḥ || 85 ||
manyante vai pāpakṛto na kaś cit paśyati-iti naḥ | tāṃs tu devāḥ prapaśyanti svasya-eva-antarapūruṣaḥ || 85 ||
dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ candra.arka.agni.yama.anilāḥ |
rātriḥ sandhye ca dharmaś ca vṛttajñāḥ sarvadehinām || 86 ||
dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ candra.arka.agni.yama.anilāḥ | rātriḥ sandhye ca dharmaś ca vṛttajñāḥ sarvadehinām || 86 ||
deva.brāhmaṇasānnidhye sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān |
udaṅ.mukhān prāṅ.mukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn || 87 ||
deva.brāhmaṇasānnidhye sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān | udaṅ.mukhān prāṅ.mukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn || 87 ||
brūhi-iti brāhmaṇaṃ pṛcchet satyaṃ brūhi-iti pārthivam |
go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ || 88 ||
brūhi-iti brāhmaṇaṃ pṛcchet satyaṃ brūhi-iti pārthivam | go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ || 88 ||
brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strī.bāla.ghātinaḥ |
mitradruhaḥ kṛta.ghnasya te te syur bruvato mṛṣā || 89 ||
brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strī.bāla.ghātinaḥ | mitradruhaḥ kṛta.ghnasya te te syur bruvato mṛṣā || 89 ||
janmaprabhṛti yat kiṃ cit puṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam |
tat te sarvaṃ śuno gacched yadi brūyās tvam anyathā || 90 ||
janmaprabhṛti yat kiṃ cit puṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam | tat te sarvaṃ śuno gacched yadi brūyās tvam anyathā || 90 ||
eko 'ham asmi-ity ātmānaṃ yas tvaṃ kalyāṇa manyase |
nityaṃ sthitas te hṛdy eṣa puṇya.pāpa.īkṣitā muniḥ || 91 ||
eko 'ham asmi-ity ātmānaṃ yas tvaṃ kalyāṇa manyase | nityaṃ sthitas te hṛdy eṣa puṇya.pāpa.īkṣitā muniḥ || 91 ||
yamo vaivasvato devo yas tava-eṣa hṛdi sthitaḥ |
tena ced avivādas te mā gaṅgāṃ mā kurūn gamaḥ || 92 ||
yamo vaivasvato devo yas tava-eṣa hṛdi sthitaḥ | tena ced avivādas te mā gaṅgāṃ mā kurūn gamaḥ || 92 ||
nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣut.pipāsitaḥ |
andhaḥ śatrukulaṃ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet || 93 ||
nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣut.pipāsitaḥ | andhaḥ śatrukulaṃ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet || 93 ||
avāk.śirās tamasy andhe kilbiṣī narakaṃ vrajet |
yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyāt pṛṣṭaḥ san dharmaniścaye || 94 ||
avāk.śirās tamasy andhe kilbiṣī narakaṃ vrajet | yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyāt pṛṣṭaḥ san dharmaniścaye || 94 ||
andho matsyān iva-aśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha |
yo bhāṣate 'rthavaikalyam a.pratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ || 95 ||
andho matsyān iva-aśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha | yo bhāṣate 'rthavaikalyam a.pratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ || 95 ||
yasya vidvān hi vadataḥ kṣetrajño na-abhiśaṅkate |
tasmān na devāḥ śreyāṃsaṃ loke 'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ || 96 ||
yasya vidvān hi vadataḥ kṣetrajño na-abhiśaṅkate | tasmān na devāḥ śreyāṃsaṃ loke 'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ || 96 ||
yāvato bāndhavān yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṃ vadan |
tāvataḥ saṅkhyayā tasmin śṛṇu saumya-anupūrvaśaḥ || 97 ||
yāvato bāndhavān yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṃ vadan | tāvataḥ saṅkhyayā tasmin śṛṇu saumya-anupūrvaśaḥ || 97 ||
pañca paśu.anṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 98 ||
pañca paśu.anṛte hanti daśa hanti gavānṛte | śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 98 ||
hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmi.anṛte hanti mā sma bhūmi.anṛtaṃ vadīḥ || 99 ||
hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan | sarvaṃ bhūmi.anṛte hanti mā sma bhūmi.anṛtaṃ vadīḥ || 99 ||
apsu bhūmivad ity āhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune |
abjeṣu ca-eva ratneṣu sarveṣv aśmamayeṣu ca || 100 ||
apsu bhūmivad ity āhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune | abjeṣu ca-eva ratneṣu sarveṣv aśmamayeṣu ca || 100 ||
etān doṣān avekṣya tvaṃ sarvān anṛtabhāṣaṇe |
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvam eva-añjasā vada || 101 ||
etān doṣān avekṣya tvaṃ sarvān anṛtabhāṣaṇe | yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvam eva-añjasā vada || 101 ||
gorakṣakān vāṇijikāṃs tathā kāru.kuśīlavān |
preṣyān vārdhuṣikāṃś ca-eva viprān śūdravad ācaret || 102 ||
gorakṣakān vāṇijikāṃs tathā kāru.kuśīlavān | preṣyān vārdhuṣikāṃś ca-eva viprān śūdravad ācaret || 102 ||
tad vadan dharmato 'rtheṣu jānann apy anythā naraḥ |
na svargāc cyavate lokād daivīṃ vācaṃ vadanti tām || 103 ||
tad vadan dharmato 'rtheṣu jānann apy anythā naraḥ | na svargāc cyavate lokād daivīṃ vācaṃ vadanti tām || 103 ||
śūdra.viś.kṣatra.viprāṇāṃ yatra-ṛta.uktau bhaved vadhaḥ |
tatra vaktavyam anṛtaṃ tadd hi satyād viśiṣyate || 104 ||
śūdra.viś.kṣatra.viprāṇāṃ yatra-ṛta.uktau bhaved vadhaḥ | tatra vaktavyam anṛtaṃ tadd hi satyād viśiṣyate || 104 ||
vāc.daivatyaiś ca carubhir yajeraṃs te sarasvatīm |
anṛtasya-enasas tasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām || 105 ||
vāc.daivatyaiś ca carubhir yajeraṃs te sarasvatīm | anṛtasya-enasas tasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām || 105 ||
kūṣmāṇḍair vā-api juhuyād ghṛtam agnau yathāvidhi |
ud ity ṛcā vā vāruṇyā tṛcena-ap.daivatena vā || 106 ||
kūṣmāṇḍair vā-api juhuyād ghṛtam agnau yathāvidhi | ud ity ṛcā vā vāruṇyā tṛcena-ap.daivatena vā || 106 ||
tripakṣād abruvan sākṣyam ṛṇādiṣu naro '.gadaḥ |
tadṛṇaṃ prāpnuyāt sarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ || 107 ||
tripakṣād abruvan sākṣyam ṛṇādiṣu naro '.gadaḥ | tadṛṇaṃ prāpnuyāt sarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ || 107 ||
yasya dṛśyeta saptāhād ukta.vākyasya sākṣiṇaḥ |
rogo 'gnir jñātimaraṇam ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ || 108 ||
yasya dṛśyeta saptāhād ukta.vākyasya sākṣiṇaḥ | rogo 'gnir jñātimaraṇam ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ || 108 ||
asākṣikeṣu tv artheṣu mitho vivādamānayoḥ |
avindaṃs tattvataḥ satyaṃ śapathena-api lambhayet || 109 ||
asākṣikeṣu tv artheṣu mitho vivādamānayoḥ | avindaṃs tattvataḥ satyaṃ śapathena-api lambhayet || 109 ||
maharṣibhiś ca devaiś ca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ |
vasiṣṭhaś ca-api śapathaṃ śepe paijavane nṛpe || 110 ||
maharṣibhiś ca devaiś ca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ | vasiṣṭhaś ca-api śapathaṃ śepe paijavane nṛpe || 110 ||
na vṛthā śapathaṃ kuryāt svalpe 'py arthe naro budhaḥ |
vṛthā hi śapathaṃ kurvan pretya ca-iha ca naśyati || 111 ||
na vṛthā śapathaṃ kuryāt svalpe 'py arthe naro budhaḥ | vṛthā hi śapathaṃ kurvan pretya ca-iha ca naśyati || 111 ||
kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathā-indhane |
brāhmaṇa.abhyupapattau ca śapathe na-asti pātakam || 112 ||
kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathā-indhane | brāhmaṇa.abhyupapattau ca śapathe na-asti pātakam || 112 ||
satyena śāpayed vipraṃ kṣatriyaṃ vāhana.āyudhaiḥ |
go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ || 113 ||
satyena śāpayed vipraṃ kṣatriyaṃ vāhana.āyudhaiḥ | go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ || 113 ||
agniṃ vā-āhārayed enam apsu ca-enaṃ nimajjayet |
putra.dārasya vā-apy enaṃ śirāṃsi sparśayet pṛthak || 114 ||
agniṃ vā-āhārayed enam apsu ca-enaṃ nimajjayet | putra.dārasya vā-apy enaṃ śirāṃsi sparśayet pṛthak || 114 ||
yam iddho na dahaty agnir āpo na-unmajjayanti ca |
na ca-ārtim ṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ || 115 ||
yam iddho na dahaty agnir āpo na-unmajjayanti ca | na ca-ārtim ṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ || 115 ||
vatsasya hy abhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā |
na-agnir dadāha roma-api satyena jagataḥ spaśaḥ || 116 ||
vatsasya hy abhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā | na-agnir dadāha roma-api satyena jagataḥ spaśaḥ || 116 ||
yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet |
tat tat kāryaṃ nivarteta kṛtaṃ ca-apy akṛtaṃ bhavet || 117 ||
yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet | tat tat kāryaṃ nivarteta kṛtaṃ ca-apy akṛtaṃ bhavet || 117 ||
lobhāt-mohād bhayāt-maitrāt kāmāt krodhāt tathā-eva ca |
ajñānād bālabhāvāt-ca sākṣyaṃ vitatham ucyate || 118 ||
lobhāt-mohād bhayāt-maitrāt kāmāt krodhāt tathā-eva ca | ajñānād bālabhāvāt-ca sākṣyaṃ vitatham ucyate || 118 ||
eṣām anyatame sthāne yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet |
tasya daṇḍaviśeṣāṃs tu pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ || 119 ||
eṣām anyatame sthāne yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet | tasya daṇḍaviśeṣāṃs tu pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ || 119 ||
lobhāt sahasraṃ daṇḍyas tu mohāt pūrvaṃ tu sāhasam |
bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitrāt pūrvaṃ caturguṇam || 120 ||
lobhāt sahasraṃ daṇḍyas tu mohāt pūrvaṃ tu sāhasam | bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitrāt pūrvaṃ caturguṇam || 120 ||
kāmād daśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāt tu triguṇaṃ param |
ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāt-śatam eva tu || 121 ||
kāmād daśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāt tu triguṇaṃ param | ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāt-śatam eva tu || 121 ||
etān āhuḥ kauṭasākṣye proktān daṇḍān manīṣibhiḥ |
dharmasya-avyabhicārārtham adharmaniyamāya ca || 122 ||
etān āhuḥ kauṭasākṣye proktān daṇḍān manīṣibhiḥ | dharmasya-avyabhicārārtham adharmaniyamāya ca || 122 ||
kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃs trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ |
pravāsayed daṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet || 123 ||
kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃs trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ | pravāsayed daṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet || 123 ||
daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayambhuvo 'bravīt |
triṣu varṇeṣu yāni syur akṣato brāhmaṇo vrajet || 124 ||
daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayambhuvo 'bravīt | triṣu varṇeṣu yāni syur akṣato brāhmaṇo vrajet || 124 ||
upastham udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam |
cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehas tathā-eva ca || 125 ||
upastham udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam | cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehas tathā-eva ca || 125 ||
anubandhaṃ parijñāya deśa.kālau ca tattvataḥ |
sāra.aparādho ca-ālokya daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet || 126 ||
anubandhaṃ parijñāya deśa.kālau ca tattvataḥ | sāra.aparādho ca-ālokya daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet || 126 ||
adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam |
asvargyaṃ ca paratra-api tasmāt tat parivarjayet || 127 ||
adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam | asvargyaṃ ca paratra-api tasmāt tat parivarjayet || 127 ||
adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṃś ca-eva-apy adaṇḍayan |
ayaśo mahad āpnoti narakaṃ ca-eva gacchati || 128 ||
adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṃś ca-eva-apy adaṇḍayan | ayaśo mahad āpnoti narakaṃ ca-eva gacchati || 128 ||
vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryād dhigdaṇḍaṃ tadanantaram |
tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍam ataḥ param || 129 ||
vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryād dhigdaṇḍaṃ tadanantaram | tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍam ataḥ param || 129 ||
vadhena-api yadā tv etān nigrahītuṃ na śaknuyāt |
tadā-eṣu sarvam apy etat prayuñjīta catuṣṭayam || 130 ||
vadhena-api yadā tv etān nigrahītuṃ na śaknuyāt | tadā-eṣu sarvam apy etat prayuñjīta catuṣṭayam || 130 ||
lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ sañjñāḥ prathitā bhuvi |
tāmra.rūpya.suvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 131 ||
lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ sañjñāḥ prathitā bhuvi | tāmra.rūpya.suvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 131 ||
jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ |
prathamaṃ tat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate || 132 ||
jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | prathamaṃ tat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate || 132 ||
trasareṇavo 'ṣṭau vijñeyā likṣā-ekā parimāṇataḥ |
tā rājasarṣapas tisras te trayo gaurasarṣapaḥ || 133 ||
trasareṇavo 'ṣṭau vijñeyā likṣā-ekā parimāṇataḥ | tā rājasarṣapas tisras te trayo gaurasarṣapaḥ || 133 ||
sarṣapāḥ ṣaḍ yavo madhyas triyavaṃ tv ekakṛṣṇalam |
pañcakṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa || 134 ||
sarṣapāḥ ṣaḍ yavo madhyas triyavaṃ tv ekakṛṣṇalam | pañcakṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa || 134 ||
palaṃ suvarṇāś catvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa |
dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupyamāṣakaḥ || 135 ||
palaṃ suvarṇāś catvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa | dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupyamāṣakaḥ || 135 ||
te ṣoḍaśa syād dharaṇaṃ purāṇaś ca-eva rājataḥ |
kārṣāpaṇas tu vijñeyas tāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ || 136 ||
te ṣoḍaśa syād dharaṇaṃ purāṇaś ca-eva rājataḥ | kārṣāpaṇas tu vijñeyas tāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ || 136 ||
dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānas tu rājataḥ |
catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyas tu pramāṇataḥ || 137 ||
dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānas tu rājataḥ | catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyas tu pramāṇataḥ || 137 ||
paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ |
madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṃ tv eva ca-uttamaḥ || 138 ||
paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ | madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṃ tv eva ca-uttamaḥ || 138 ||
ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śatam arhati |
apahnave taddviguṇaṃ tan manor anuśāsanam || 139 ||
ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śatam arhati | apahnave taddviguṇaṃ tan manor anuśāsanam || 139 ||
vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjed vittavivardhinīm |
aśītibhāgaṃ gṛhṇīyān māsād vārdhuṣikaḥ śate || 140 ||
vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjed vittavivardhinīm | aśītibhāgaṃ gṛhṇīyān māsād vārdhuṣikaḥ śate || 140 ||
dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyāt satāṃ dharmam anusmaran |
dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno na bhavaty arthakilbiṣī || 141 ||
dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyāt satāṃ dharmam anusmaran | dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno na bhavaty arthakilbiṣī || 141 ||
dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam |
māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyād varṇānām anupūrvaśaḥ || 142 ||
dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam | māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyād varṇānām anupūrvaśaḥ || 142 ||
na tv eva-ādhau sa.upakāre kausīdīṃ vṛddhim āpnuyāt |
na ca-ādheḥ kālasaṃrodhāt-nisargo 'sti na vikrayaḥ || 143 ||
na tv eva-ādhau sa.upakāre kausīdīṃ vṛddhim āpnuyāt | na ca-ādheḥ kālasaṃrodhāt-nisargo 'sti na vikrayaḥ || 143 ||
na bhoktavyo balād ādhir bhuñjāno vṛddhim utsṛjet |
mūlyena toṣayec ca-enam ādhisteno 'nyathā bhavet || 144 ||
na bhoktavyo balād ādhir bhuñjāno vṛddhim utsṛjet | mūlyena toṣayec ca-enam ādhisteno 'nyathā bhavet || 144 ||
ādhiś ca-upanidhiś ca-ubhau na kālātyayam arhataḥ |
avahāryau bhavetāṃ tau dīrghakālam avasthitau || 145 ||
ādhiś ca-upanidhiś ca-ubhau na kālātyayam arhataḥ | avahāryau bhavetāṃ tau dīrghakālam avasthitau || 145 ||
samprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana |
dhenur uṣṭro vahann aśvo yaś ca damyaḥ prayujyate || 146 ||
samprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana | dhenur uṣṭro vahann aśvo yaś ca damyaḥ prayujyate || 146 ||
yat kiṃ cid daśavarṣāṇi sannidhau prekṣate dhanī |
bhujyamānaṃ parais tūṣṇīṃ na sa tat-labdhum arhati || 147 ||
yat kiṃ cid daśavarṣāṇi sannidhau prekṣate dhanī | bhujyamānaṃ parais tūṣṇīṃ na sa tat-labdhum arhati || 147 ||
ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye ca-asya bhujyate |
bhagnaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dravyam arhati || 148 ||
ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye ca-asya bhujyate | bhagnaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dravyam arhati || 148 ||
ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepa.upanidhiḥ striyaḥ |
rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati || 149 ||
ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepa.upanidhiḥ striyaḥ | rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati || 149 ||
yaḥ svāminā-ananujñātam ādhiṃ bhūṅkte 'vicakṣaṇaḥ |
tena-ardhavṛddhir moktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ || 150 ||
yaḥ svāminā-ananujñātam ādhiṃ bhūṅkte 'vicakṣaṇaḥ | tena-ardhavṛddhir moktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ || 150 ||
kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṃ na-atyeti sakṛd āhṛtā |
dhānye sade lave vāhye na-atikrāmati pañcatām || 151 ||
kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṃ na-atyeti sakṛd āhṛtā | dhānye sade lave vāhye na-atikrāmati pañcatām || 151 ||
kṛtānusārād adhikā vyatiriktā na sidhyati |
kusīdapatham āhus taṃ pañcakaṃ śatam arhati || 152 ||
kṛtānusārād adhikā vyatiriktā na sidhyati | kusīdapatham āhus taṃ pañcakaṃ śatam arhati || 152 ||
na-ati.sāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na ca-adṛṣṭāṃ punar haret |
cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā || 153 ||
na-ati.sāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na ca-adṛṣṭāṃ punar haret | cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā || 153 ||
ṛṇaṃ dātum aśakto yaḥ kartum icchet punaḥ kriyām |
sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet || 154 ||
ṛṇaṃ dātum aśakto yaḥ kartum icchet punaḥ kriyām | sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet || 154 ||
a.darśayitvā tatra-eva hiraṇyaṃ parivartayet |
yāvatī sambhaved vṛddhis tāvatīṃ dātum arhati || 155 ||
a.darśayitvā tatra-eva hiraṇyaṃ parivartayet | yāvatī sambhaved vṛddhis tāvatīṃ dātum arhati || 155 ||
cakravṛddhiṃ samārūḍho deśa.kālavyavasthitaḥ |
atikrāman deśa.kālau na tatphalam avāpnuyāt || 156 ||
cakravṛddhiṃ samārūḍho deśa.kālavyavasthitaḥ | atikrāman deśa.kālau na tatphalam avāpnuyāt || 156 ||
samudrayānakuśalā deśa.kāla.arthadarśinaḥ |
sthāpayanti tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatra-adhigamaṃ prati || 157 ||
samudrayānakuśalā deśa.kāla.arthadarśinaḥ | sthāpayanti tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatra-adhigamaṃ prati || 157 ||
yo yasya pratibhūs tiṣṭhed darśanāya-iha mānavaḥ |
a.darśayan sa taṃ tasya prayacchet svadhanād ṛṇam || 158 ||
yo yasya pratibhūs tiṣṭhed darśanāya-iha mānavaḥ | a.darśayan sa taṃ tasya prayacchet svadhanād ṛṇam || 158 ||
prātibhāvyaṃ vṛthādānam ākṣikaṃ saurikāṃ ca yat |
daṇḍa.śulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātum arhati || 159 ||
prātibhāvyaṃ vṛthādānam ākṣikaṃ saurikāṃ ca yat | daṇḍa.śulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātum arhati || 159 ||
darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syāt pūrvacoditaḥ |
dānapratibhuvi prete dāyādān api dāpayet || 160 ||
darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syāt pūrvacoditaḥ | dānapratibhuvi prete dāyādān api dāpayet || 160 ||
adātari punar dātā vijñātaprakṛtāv ṛṇam |
paścāt pratibhuvi prete parīpset kena hetunā || 161 ||
adātari punar dātā vijñātaprakṛtāv ṛṇam | paścāt pratibhuvi prete parīpset kena hetunā || 161 ||
nirādiṣṭadhanaś cet tu pratibhūḥ syād alandhanaḥ |
svadhanād eva tad dadyān nirādiṣṭa iti sthitiḥ || 162 ||
nirādiṣṭadhanaś cet tu pratibhūḥ syād alandhanaḥ | svadhanād eva tad dadyān nirādiṣṭa iti sthitiḥ || 162 ||
matta.unmatta.ārta.adhyadhīnair bālena sthavireṇa vā |
asambaddhakṛtaś ca-eva vyāvahāro na sidhyati || 163 ||
matta.unmatta.ārta.adhyadhīnair bālena sthavireṇa vā | asambaddhakṛtaś ca-eva vyāvahāro na sidhyati || 163 ||
satyā na bhāṣā bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā |
bahiś ced bhāṣyate dharmāt-niyatād vyavahārikāt || 164 ||
satyā na bhāṣā bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā | bahiś ced bhāṣyate dharmāt-niyatād vyavahārikāt || 164 ||
yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham |
yatra vā-apy upadhiṃ paśyet tat sarvaṃ vinivartayet || 165 ||
yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham | yatra vā-apy upadhiṃ paśyet tat sarvaṃ vinivartayet || 165 ||
grahītā yadi naṣṭaḥ syāt kuṭumbārthe kṛto vyayaḥ |
dātavyaṃ bāndhavais tat syāt pravibhaktair api svataḥ || 166 ||
grahītā yadi naṣṭaḥ syāt kuṭumbārthe kṛto vyayaḥ | dātavyaṃ bāndhavais tat syāt pravibhaktair api svataḥ || 166 ||
kuṭumbārthe 'dhyadhīno 'pi vyavahāraṃ yam ācaret |
svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyān na vicālayet || 167 ||
kuṭumbārthe 'dhyadhīno 'pi vyavahāraṃ yam ācaret | svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyān na vicālayet || 167 ||
balād dattaṃ balād bhuktaṃ balād yac ca-api lekhitam |
sarvān balakṛtān arthān akṛtān manur abravīt || 168 ||
balād dattaṃ balād bhuktaṃ balād yac ca-api lekhitam | sarvān balakṛtān arthān akṛtān manur abravīt || 168 ||
trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam |
catvāras tu-upacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅ nṛpaḥ || 169 ||
trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam | catvāras tu-upacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅ nṛpaḥ || 169 ||
an.ādeyaṃ na-ādadīta parikṣīṇo 'pi pārthivaḥ |
na ca-ādeyaṃ samṛddho 'pi sūkṣmam apy artham utsṛjet || 170 ||
an.ādeyaṃ na-ādadīta parikṣīṇo 'pi pārthivaḥ | na ca-ādeyaṃ samṛddho 'pi sūkṣmam apy artham utsṛjet || 170 ||
an.ādeyasya ca-ādānād ādeyasya ca varjanāt |
daurbalyaṃ khyāpyate rājñaḥ sa pretya-iha ca naśyati || 171 ||
an.ādeyasya ca-ādānād ādeyasya ca varjanāt | daurbalyaṃ khyāpyate rājñaḥ sa pretya-iha ca naśyati || 171 ||
svādānād varṇasaṃsargāt tv abalānāṃ ca rakṣaṇāt |
balaṃ sañjāyate rājñaḥ sa pretya-iha ca vardhate || 172 ||
svādānād varṇasaṃsargāt tv abalānāṃ ca rakṣaṇāt | balaṃ sañjāyate rājñaḥ sa pretya-iha ca vardhate || 172 ||
tasmād yama iva svāmī svayaṃ hitvā priya.apriye |
varteta yāmyayā vṛttyā jita.krodho jita.indriyaḥ || 173 ||
tasmād yama iva svāmī svayaṃ hitvā priya.apriye | varteta yāmyayā vṛttyā jita.krodho jita.indriyaḥ || 173 ||
yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohāt kuryān narādhipaḥ |
acirāt taṃ dur.ātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ || 174 ||
yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohāt kuryān narādhipaḥ | acirāt taṃ dur.ātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ || 174 ||
kāma.krodhau tu saṃyamya yo 'rthān dharmeṇa paśyati |
prajās tam anuvartante samudram iva sindhavaḥ || 175 ||
kāma.krodhau tu saṃyamya yo 'rthān dharmeṇa paśyati | prajās tam anuvartante samudram iva sindhavaḥ || 175 ||
yaḥ sādhayantaṃ chandena vedayed dhanikaṃ nṛpe |
sa rājñā tat-caturbhāgaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam || 176 ||
yaḥ sādhayantaṃ chandena vedayed dhanikaṃ nṛpe | sa rājñā tat-caturbhāgaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam || 176 ||
karmaṇā-api samaṃ kuryād dhanikāya-adhamarṇikaḥ |
samo 'vakṛṣṭajātis tu dadyāt-śreyāṃs tu tat- śanaiḥ || 177 ||
karmaṇā-api samaṃ kuryād dhanikāya-adhamarṇikaḥ | samo 'vakṛṣṭajātis tu dadyāt-śreyāṃs tu tat- śanaiḥ || 177 ||
anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ nṛṇām |
sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet || 178 ||
anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ nṛṇām | sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet || 178 ||
kulaje vṛttasampanne dharmajñe satyavādini |
mahāpakṣe dhaniny ārye nikṣepaṃ nikṣiped budhaḥ || 179 ||
kulaje vṛttasampanne dharmajñe satyavādini | mahāpakṣe dhaniny ārye nikṣepaṃ nikṣiped budhaḥ || 179 ||
yo yathā nikṣipedd haste yam arthaṃ yasya mānavaḥ |
sa tathā-eva grahītavyo yathā dāyas tathā grahaḥ || 180 ||
yo yathā nikṣipedd haste yam arthaṃ yasya mānavaḥ | sa tathā-eva grahītavyo yathā dāyas tathā grahaḥ || 180 ||
yo nikṣepaṃ yācyamāno nikṣeptur na prayacchati |
sa yācyaḥ prāḍvivākena tat-nikṣeptur asannidhau || 181 ||
yo nikṣepaṃ yācyamāno nikṣeptur na prayacchati | sa yācyaḥ prāḍvivākena tat-nikṣeptur asannidhau || 181 ||
sākṣi.abhāve praṇidhibhir vayo.rūpa.samanvitaiḥ |
apadeśaiś ca sannyasya hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ || 182 ||
sākṣi.abhāve praṇidhibhir vayo.rūpa.samanvitaiḥ | apadeśaiś ca sannyasya hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ || 182 ||
sa yadi pratipadyeta yathānyastaṃ yathākṛtam |
na tatra vidyate kiṃ cid yat parair abhiyujyate || 183 ||
sa yadi pratipadyeta yathānyastaṃ yathākṛtam | na tatra vidyate kiṃ cid yat parair abhiyujyate || 183 ||
teṣāṃ na dadyād yadi tu tadd hiraṇyaṃ yathāvidhi |
ubhau nigṛhya dāpyaḥ syād iti dharmasya dhāraṇā || 184 ||
teṣāṃ na dadyād yadi tu tadd hiraṇyaṃ yathāvidhi | ubhau nigṛhya dāpyaḥ syād iti dharmasya dhāraṇā || 184 ||
nikṣepa.upanidhī nityaṃ na deyau pratyanantare |
naśyato vinipāte tāv anipāte tv anāśinau || 185 ||
nikṣepa.upanidhī nityaṃ na deyau pratyanantare | naśyato vinipāte tāv anipāte tv anāśinau || 185 ||
svayam eva tu yau dadyān mṛtasya pratyanantare |
na sa rājñā-abhiyoktavyo na nikṣeptuś ca bandhubhiḥ || 186 ||
svayam eva tu yau dadyān mṛtasya pratyanantare | na sa rājñā-abhiyoktavyo na nikṣeptuś ca bandhubhiḥ || 186 ||
acchalena-eva ca-anvicchet tam arthaṃ prītipūrvakam |
vicārya tasya vā vṛttaṃ sāmnā-eva parisādhayet || 187 ||
acchalena-eva ca-anvicchet tam arthaṃ prītipūrvakam | vicārya tasya vā vṛttaṃ sāmnā-eva parisādhayet || 187 ||
nikṣepeṣv eṣu sarveṣu vidhiḥ syāt parisādhane |
sa.mudre na-āpnuyāt kiṃ cid yadi tasmān na saṃharet || 188 ||
nikṣepeṣv eṣu sarveṣu vidhiḥ syāt parisādhane | sa.mudre na-āpnuyāt kiṃ cid yadi tasmān na saṃharet || 188 ||
caurair hṛtaṃ jalena-ūḍham agninā dagdham eva vā |
na dadyād yadi tasmāt sa na saṃharati kiṃ cana || 189 ||
caurair hṛtaṃ jalena-ūḍham agninā dagdham eva vā | na dadyād yadi tasmāt sa na saṃharati kiṃ cana || 189 ||
nikṣepasya-apahartāram anikṣeptāram eva ca |
sarvair upāyair anvicchet-śapathaiś ca-eva vaidikaiḥ || 190 ||
nikṣepasya-apahartāram anikṣeptāram eva ca | sarvair upāyair anvicchet-śapathaiś ca-eva vaidikaiḥ || 190 ||
yo nikṣepaṃ na-arpayati yaś ca-a.nikṣipya yācate |
tāv ubhau cauravat-śāsyau dāpyau vā tatsamaṃ damam || 191 ||
yo nikṣepaṃ na-arpayati yaś ca-a.nikṣipya yācate | tāv ubhau cauravat-śāsyau dāpyau vā tatsamaṃ damam || 191 ||
nikṣepasya-apahartāraṃ tatsamaṃ dāpayed damam |
tathā-upanidhihartāram aviśeṣeṇa pārthivaḥ || 192 ||
nikṣepasya-apahartāraṃ tatsamaṃ dāpayed damam | tathā-upanidhihartāram aviśeṣeṇa pārthivaḥ || 192 ||
upadhābhiś ca yaḥ kaś cit paradravyaṃ haren naraḥ |
sa.sahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhair vadhaiḥ || 193 ||
upadhābhiś ca yaḥ kaś cit paradravyaṃ haren naraḥ | sa.sahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhair vadhaiḥ || 193 ||
nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃś ca kulasannidhau |
tāvān eva sa vijñeyo vibruvan daṇḍam arhati || 194 ||
nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃś ca kulasannidhau | tāvān eva sa vijñeyo vibruvan daṇḍam arhati || 194 ||
mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā |
mitha eva pradātavyo yathā dāyas tathā grahaḥ || 195 ||
mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā | mitha eva pradātavyo yathā dāyas tathā grahaḥ || 195 ||
nikṣiptasya dhanasya-evaṃ prītyā-upanihitasya ca |
rājā vinirṇayaṃ kuryād akṣiṇvan nyāsadhāriṇam || 196 ||
nikṣiptasya dhanasya-evaṃ prītyā-upanihitasya ca | rājā vinirṇayaṃ kuryād akṣiṇvan nyāsadhāriṇam || 196 ||
vikrīṇīte parasya svaṃ yo 'svāmī svāmyasammataḥ |
na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenam astenamāninam || 197 ||
vikrīṇīte parasya svaṃ yo 'svāmī svāmyasammataḥ | na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenam astenamāninam || 197 ||
avahāryo bhavet-ca-eva sa.anvayaḥ ṣaṭśataṃ damam |
nir.anvayo 'n.apasaraḥ prāptaḥ syāc caurakilbiṣam || 198 ||
avahāryo bhavet-ca-eva sa.anvayaḥ ṣaṭśataṃ damam | nir.anvayo 'n.apasaraḥ prāptaḥ syāc caurakilbiṣam || 198 ||
asvāminā kṛto yas tu dāyo vikraya eva vā |
akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ || 199 ||
asvāminā kṛto yas tu dāyo vikraya eva vā | akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ || 199 ||
sambhogo dṛśyate yatra na dṛśyeta-āgamaḥ kva cit |
āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na sambhoga iti sthitiḥ || 200 ||
sambhogo dṛśyate yatra na dṛśyeta-āgamaḥ kva cit | āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na sambhoga iti sthitiḥ || 200 ||
vikrayād yo dhanaṃ kiṃ cid gṛhṇīyat kulasannidhau |
krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam || 201 ||
vikrayād yo dhanaṃ kiṃ cid gṛhṇīyat kulasannidhau | krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam || 201 ||
atha mūlam anāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ |
adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam || 202 ||
atha mūlam anāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ | adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam || 202 ||
na-anyad anyena saṃsṛṣṭarūpaṃ vikrayam arhati |
na ca-a.sāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam || 203 ||
na-anyad anyena saṃsṛṣṭarūpaṃ vikrayam arhati | na ca-a.sāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam || 203 ||
anyāṃ ced darśayitvā-anyā voḍhuḥ kanyā pradīyate |
ubhe ta ekaśulkena vahed ity abravīn manuḥ || 204 ||
anyāṃ ced darśayitvā-anyā voḍhuḥ kanyā pradīyate | ubhe ta ekaśulkena vahed ity abravīn manuḥ || 204 ||
na-unmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭa.maithunā |
pūrvaṃ doṣān abhikhyāpya pradātā daṇḍam arhati || 205 ||
na-unmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭa.maithunā | pūrvaṃ doṣān abhikhyāpya pradātā daṇḍam arhati || 205 ||
ṛtvig yadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet |
tasya karmānurūpeṇa deyo 'ṃśaḥ sahakartṛbhiḥ || 206 ||
ṛtvig yadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet | tasya karmānurūpeṇa deyo 'ṃśaḥ sahakartṛbhiḥ || 206 ||
dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan |
kṛtsnam eva labheta-aṃśam anyena-eva ca kārayet || 207 ||
dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan | kṛtsnam eva labheta-aṃśam anyena-eva ca kārayet || 207 ||
yasmin karmaṇi yās tu syur uktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ |
sa eva tā ādidīta bhajeran sarva eva vā || 208 ||
yasmin karmaṇi yās tu syur uktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ | sa eva tā ādidīta bhajeran sarva eva vā || 208 ||
rathaṃ haret ca-adhvaryur brahmā-ādhāne ca vājinam |
hotā vā-api hared aśvam udgātā ca-apy anaḥ kraye || 209 ||
rathaṃ haret ca-adhvaryur brahmā-ādhāne ca vājinam | hotā vā-api hared aśvam udgātā ca-apy anaḥ kraye || 209 ||
sarveṣām ardhino mukhyās tadardhena-ardhino 'pare |
tṛtīyinas tṛtīyāṃśāś caturthāṃśāś ca pādinaḥ || 210 ||
sarveṣām ardhino mukhyās tadardhena-ardhino 'pare | tṛtīyinas tṛtīyāṃśāś caturthāṃśāś ca pādinaḥ || 210 ||
sambhūya svāni karmāṇi kurvadbhir iha mānavaiḥ |
anena vidhiyogena kartavyā-aṃśaprakalpanā || 211 ||
sambhūya svāni karmāṇi kurvadbhir iha mānavaiḥ | anena vidhiyogena kartavyā-aṃśaprakalpanā || 211 ||
dharmārthaṃ yena dattaṃ syāt kasmai cid yācate dhanam |
paścāc ca na tathā tat syān na deyaṃ tasya tad bhavet || 212 ||
dharmārthaṃ yena dattaṃ syāt kasmai cid yācate dhanam | paścāc ca na tathā tat syān na deyaṃ tasya tad bhavet || 212 ||
yadi saṃsādhayet tat tu darpāt-lobhena vā punaḥ |
rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāt tasya steyasya niṣkṛtiḥ || 213 ||
yadi saṃsādhayet tat tu darpāt-lobhena vā punaḥ | rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāt tasya steyasya niṣkṛtiḥ || 213 ||
dattasya-eṣā-uditā dharmyā yathāvad anapakriyā |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasya-anapakriyām || 214 ||
dattasya-eṣā-uditā dharmyā yathāvad anapakriyā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasya-anapakriyām || 214 ||
bhṛto na-ārto na kuryād yo darpāt karma yathāa.uditam |
sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalāny aṣṭau na deyaṃ ca-asya vetanam || 215 ||
bhṛto na-ārto na kuryād yo darpāt karma yathāa.uditam | sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalāny aṣṭau na deyaṃ ca-asya vetanam || 215 ||
ārtas tu kuryāt svasthaḥ san yathābhāṣitam āditaḥ |
sa dīrghasya-api kālasya tat-labheta(-eva vetanam || 216 ||
ārtas tu kuryāt svasthaḥ san yathābhāṣitam āditaḥ | sa dīrghasya-api kālasya tat-labheta(-eva vetanam || 216 ||
yathā.uktam ārtaḥ sustho vā yas tat karma na kārayet |
na tasya vetanaṃ deyam alpa.ūnasya-api karmaṇaḥ || 217 ||
yathā.uktam ārtaḥ sustho vā yas tat karma na kārayet | na tasya vetanaṃ deyam alpa.ūnasya-api karmaṇaḥ || 217 ||
eṣa dharmo 'khilena-ukto vetanādānakarmaṇaḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām || 218 ||
eṣa dharmo 'khilena-ukto vetanādānakarmaṇaḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām || 218 ||
yo grāma.deśa.saṅghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam |
visaṃvaden naro lobhāt taṃ rāṣṭrād vipravāsayet || 219 ||
yo grāma.deśa.saṅghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam | visaṃvaden naro lobhāt taṃ rāṣṭrād vipravāsayet || 219 ||
nigṛhya dāpayec ca-enaṃ samayavyabhicāriṇam |
catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṃś-śatamānaṃ ca rājakam || 220 ||
nigṛhya dāpayec ca-enaṃ samayavyabhicāriṇam | catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṃś-śatamānaṃ ca rājakam || 220 ||
etad daṇḍavidhiṃ kuryād dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |
grāma.jāti.samūheṣu samayavyabhicāriṇām || 221 ||
etad daṇḍavidhiṃ kuryād dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | grāma.jāti.samūheṣu samayavyabhicāriṇām || 221 ||
krītvā vikrīya vā kiṃ cid yasya-ihānuśayo bhavet |
so 'ntar daśāhāt tad dravyaṃ dadyāc ca-evādadīta vā || 222 ||
krītvā vikrīya vā kiṃ cid yasya-ihānuśayo bhavet | so 'ntar daśāhāt tad dravyaṃ dadyāc ca-evādadīta vā || 222 ||
pareṇa tu daśāhasya na dadyān nāpi dāpayet |
ādadāno dadat ca-eva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ || 223 ||
pareṇa tu daśāhasya na dadyān nāpi dāpayet | ādadāno dadat ca-eva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ || 223 ||
yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāya prayacchati |
tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān || 224 ||
yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāya prayacchati | tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān || 224 ||
akanyā-iti tu yaḥ kanyāṃ brūyād dveṣeṇa mānavaḥ |
sa śataṃ prāpnuyād daṇḍaṃ tasyā doṣam adarśayan || 225 ||
akanyā-iti tu yaḥ kanyāṃ brūyād dveṣeṇa mānavaḥ | sa śataṃ prāpnuyād daṇḍaṃ tasyā doṣam adarśayan || 225 ||
pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsv eva pratiṣṭhitāḥ |
na-akanyāsu kva cin nṝṇāṃ lupta.dharmakriyā hi tāḥ || 226 ||
pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsv eva pratiṣṭhitāḥ | na-akanyāsu kva cin nṝṇāṃ lupta.dharmakriyā hi tāḥ || 226 ||
pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam |
teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade || 227 ||
pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam | teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade || 227 ||
yasmin yasmin kṛte kārye yasya-ihānuśayo bhavet |
tam anena vidhānena dharmye pathi niveśayet || 228 ||
yasmin yasmin kṛte kārye yasya-ihānuśayo bhavet | tam anena vidhānena dharmye pathi niveśayet || 228 ||
paśuṣu svāmināṃ ca-eva pālānāṃ ca vyatikrame |
vivādaṃ sampravakṣyāmi yathāvad dharmatattvataḥ || 229 ||
paśuṣu svāmināṃ ca-eva pālānāṃ ca vyatikrame | vivādaṃ sampravakṣyāmi yathāvad dharmatattvataḥ || 229 ||
divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe |
yogakṣeme 'nyathā cet tu pālo vaktavyatām iyāt || 230 ||
divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe | yogakṣeme 'nyathā cet tu pālo vaktavyatām iyāt || 230 ||
gopaḥ kṣīrabhṛto yas tu sa duhyād daśato varām |
gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syāt pāle 'bhṛte bhṛtiḥ || 231 ||
gopaḥ kṣīrabhṛto yas tu sa duhyād daśato varām | gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syāt pāle 'bhṛte bhṛtiḥ || 231 ||
naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam |
hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyāt pāla eva tu || 232 ||
naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam | hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyāt pāla eva tu || 232 ||
vighuṣya tu hṛtaṃ caurair na pālo dātum arhati |
yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati || 233 ||
vighuṣya tu hṛtaṃ caurair na pālo dātum arhati | yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati || 233 ||
karṇau carma ca vālāṃś ca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām |
paśuṣu svāmināṃ dadyān mṛteṣv aṅkāni darśayet || 234 ||
karṇau carma ca vālāṃś ca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām | paśuṣu svāmināṃ dadyān mṛteṣv aṅkāni darśayet || 234 ||
aja.avike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tv an.āyati |
yāṃ prasahya vṛko hanyāt pāle tat kilbiṣaṃ bhavet || 235 ||
aja.avike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tv an.āyati | yāṃ prasahya vṛko hanyāt pāle tat kilbiṣaṃ bhavet || 235 ||
tāsāṃ ced avaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane |
yām utplutya vṛko hanyān na pālas tatra kilbiṣī || 236 ||
tāsāṃ ced avaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane | yām utplutya vṛko hanyān na pālas tatra kilbiṣī || 236 ||
dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syāt samantataḥ |
śamyāpātās trayo vā-api triguṇo nagarasya tu || 237 ||
dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syāt samantataḥ | śamyāpātās trayo vā-api triguṇo nagarasya tu || 237 ||
tatra-aparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi |
na tatra praṇayed daṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām || 238 ||
tatra-aparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi | na tatra praṇayed daṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām || 238 ||
vṛtiṃ tatra prakurvīta yām uṣtro na vilokayet |
chidraṃ ca vārayet sarvaṃ śva.sūkaramukhānugam || 239 ||
vṛtiṃ tatra prakurvīta yām uṣtro na vilokayet | chidraṃ ca vārayet sarvaṃ śva.sūkaramukhānugam || 239 ||
pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye 'tha vā punaḥ |
sa.pālaḥ śatadaṇḍa.arho vipālān vārayet paśūn || 240 ||
pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye 'tha vā punaḥ | sa.pālaḥ śatadaṇḍa.arho vipālān vārayet paśūn || 240 ||
kṣetreṣv anyeṣu tu paśuḥ sa.pādaṃ paṇam arhati |
sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasya-iti dhāraṇā || 241 ||
kṣetreṣv anyeṣu tu paśuḥ sa.pādaṃ paṇam arhati | sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasya-iti dhāraṇā || 241 ||
a.nirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣān devapaśūṃs tathā |
sa.pālān vā vi.pālān vā na daṇḍyān manur abravīt || 242 ||
a.nirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣān devapaśūṃs tathā | sa.pālān vā vi.pālān vā na daṇḍyān manur abravīt || 242 ||
kṣetriyasya-atyaye daṇḍo bhāgād daśaguṇo bhavet |
tato 'rdhadaṇḍo bhṛtyānām ajñānāt kṣetrikasya tu || 243 ||
kṣetriyasya-atyaye daṇḍo bhāgād daśaguṇo bhavet | tato 'rdhadaṇḍo bhṛtyānām ajñānāt kṣetrikasya tu || 243 ||
etad vidhānam ātiṣṭhed dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |
svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame || 244 ||
etad vidhānam ātiṣṭhed dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame || 244 ||
sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayor dvayoḥ |
jyeṣṭhe māsi nayet sīmāṃ su.prakāśeṣu setuṣu || 245 ||
sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayor dvayoḥ | jyeṣṭhe māsi nayet sīmāṃ su.prakāśeṣu setuṣu || 245 ||
sīṃāvṛkṣāṃś ca kurvīta nyagrodha.aśvattha.kiṃśukān |
śālmalīn sālatālāṃś ca kṣīriṇaś ca-eva pādapān || 246 ||
sīṃāvṛkṣāṃś ca kurvīta nyagrodha.aśvattha.kiṃśukān | śālmalīn sālatālāṃś ca kṣīriṇaś ca-eva pādapān || 246 ||
gulmān veṇūṃś ca vividhān śamī.vallī.sthalāni ca |
śarān kubjakagulmāṃś ca tathā sīmā na naśyati || 247 ||
gulmān veṇūṃś ca vividhān śamī.vallī.sthalāni ca | śarān kubjakagulmāṃś ca tathā sīmā na naśyati || 247 ||
taḍāgāny udapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca |
sīmāsandhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca || 248 ||
taḍāgāny udapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca | sīmāsandhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca || 248 ||
upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet |
sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam || 249 ||
upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet | sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam || 249 ||
aśmano 'sthīni govālāṃs tuṣān bhasma kapālikāḥ |
karīṣam iṣṭakā.aṅgārāṃś-śarkarā vālukās tathā || 250 ||
aśmano 'sthīni govālāṃs tuṣān bhasma kapālikāḥ | karīṣam iṣṭakā.aṅgārāṃś-śarkarā vālukās tathā || 250 ||
yāni ca-evamprakārāṇi kālād bhūmir na bhakṣayet |
tāni sandhiṣu sīmāyām a.prakāśāni kārayet || 251 ||
yāni ca-evamprakārāṇi kālād bhūmir na bhakṣayet | tāni sandhiṣu sīmāyām a.prakāśāni kārayet || 251 ||
etair liṅgair nayet sīmāṃ rājā vivadamānayoḥ |
pūrvabhuktyā ca satatam udakasya-āgamena ca || 252 ||
etair liṅgair nayet sīmāṃ rājā vivadamānayoḥ | pūrvabhuktyā ca satatam udakasya-āgamena ca || 252 ||
yadi sṃśaya eva syāt-liṅgānām api darśane |
sākṣipratyaya eva syāt sīmāvādavinirṇayaḥ || 253 ||
yadi sṃśaya eva syāt-liṅgānām api darśane | sākṣipratyaya eva syāt sīmāvādavinirṇayaḥ || 253 ||
grāmīyaka.kulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ |
praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni tayoś ca-eva vivādinoḥ || 254 ||
grāmīyaka.kulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ | praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni tayoś ca-eva vivādinoḥ || 254 ||
te pṛṣtās tu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam |
nibadhnīyāt tathā sīmāṃ sarvāṃs tāṃś ca-eva nāmataḥ || 255 ||
te pṛṣtās tu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam | nibadhnīyāt tathā sīmāṃ sarvāṃs tāṃś ca-eva nāmataḥ || 255 ||
śirobhis te gṛhītvā-urvīṃ sragviṇo rakta.vāsasaḥ |
sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svair nayeyus te samañjasam || 256 ||
śirobhis te gṛhītvā-urvīṃ sragviṇo rakta.vāsasaḥ | sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svair nayeyus te samañjasam || 256 ||
yathā.uktena nayantas te pūyante satyasākṣiṇaḥ |
viparītaṃ nayantas tu dāpyāḥ syur dviśataṃ damam || 257 ||
yathā.uktena nayantas te pūyante satyasākṣiṇaḥ | viparītaṃ nayantas tu dāpyāḥ syur dviśataṃ damam || 257 ||
sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ |
sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasannidhau || 258 ||
sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ | sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasannidhau || 258 ||
sāmantānām abhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām |
imān apy anuyuñjīta puruṣān vana.gocarān || 259 ||
sāmantānām abhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām | imān apy anuyuñjīta puruṣān vana.gocarān || 259 ||
vyādhān-śākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān |
vyālagrāhān uñchavṛttīn anyāṃś ca vanacāriṇaḥ || 260 ||
vyādhān-śākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān | vyālagrāhān uñchavṛttīn anyāṃś ca vanacāriṇaḥ || 260 ||
te pṛṣṭās tu yathā brūyuḥ sīmāsandhiṣu lakṣaṇam |
tat tathā sthāpayed rājā dharmeṇa grāmayor dvayoḥ || 261 ||
te pṛṣṭās tu yathā brūyuḥ sīmāsandhiṣu lakṣaṇam | tat tathā sthāpayed rājā dharmeṇa grāmayor dvayoḥ || 261 ||
kṣetra.kūpa.taḍāgānām ārāmasya gṛhasya ca |
sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ || 262 ||
kṣetra.kūpa.taḍāgānām ārāmasya gṛhasya ca | sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ || 262 ||
sāmantāś cet-mṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām |
sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam || 263 ||
sāmantāś cet-mṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām | sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam || 263 ||
gṛhaṃ taḍāgam ārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran |
śatāni pañca daṇḍyaḥ syād ajñānād dviśato damaḥ || 264 ||
gṛhaṃ taḍāgam ārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran | śatāni pañca daṇḍyaḥ syād ajñānād dviśato damaḥ || 264 ||
sīmāyām a.viṣahyāyāṃ svayaṃ rājā-eva dharmavit |
pradiśed bhūmim ekeṣām upakārād iti sthitiḥ || 265 ||
sīmāyām a.viṣahyāyāṃ svayaṃ rājā-eva dharmavit | pradiśed bhūmim ekeṣām upakārād iti sthitiḥ || 265 ||
eṣo 'khilena-abhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam || 266 ||
eṣo 'khilena-abhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam || 266 ||
śataṃ brāhmaṇam ākruśya kṣatriyo daṇḍam arhati |
vaiśyo 'py ardhaśataṃ dve vā śūdras tu vadham arhati || 267 ||
śataṃ brāhmaṇam ākruśya kṣatriyo daṇḍam arhati | vaiśyo 'py ardhaśataṃ dve vā śūdras tu vadham arhati || 267 ||
pañcāśad brāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasya-abhiśaṃsane |
vaiśye syād ardhapañcāśat-śūdre dvādaśako damaḥ || 268 ||
pañcāśad brāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasya-abhiśaṃsane | vaiśye syād ardhapañcāśat-śūdre dvādaśako damaḥ || 268 ||
samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśa-eva vyatikrame |
vādeṣv a.vacanīyeṣu tad eva dviguṇaṃ bhavet || 269 ||
samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśa-eva vyatikrame | vādeṣv a.vacanīyeṣu tad eva dviguṇaṃ bhavet || 269 ||
ekajātir dvijātīṃs tu vācā dāruṇayā kṣipan |
jihvāyāḥ prāpnuyāc chedaṃ jaghanya.prabhavo hi saḥ || 270 ||
ekajātir dvijātīṃs tu vācā dāruṇayā kṣipan | jihvāyāḥ prāpnuyāc chedaṃ jaghanya.prabhavo hi saḥ || 270 ||
nāma.jātigrahaṃ tv eṣām abhidroheṇa kurvataḥ |
nikṣepyo 'yomayaḥ śaṅkur jvalann āsye daśāṅgulaḥ || 271 ||
nāma.jātigrahaṃ tv eṣām abhidroheṇa kurvataḥ | nikṣepyo 'yomayaḥ śaṅkur jvalann āsye daśāṅgulaḥ || 271 ||
dharma.upadeśaṃ darpeṇa viprāṇām asya kurvataḥ |
taptam āsecayet tailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ || 272 ||
dharma.upadeśaṃ darpeṇa viprāṇām asya kurvataḥ | taptam āsecayet tailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ || 272 ||
śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīram eva ca |
vitathena bruvan darpād dāpyaḥ syād dviśataṃ damam || 273 ||
śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīram eva ca | vitathena bruvan darpād dāpyaḥ syād dviśataṃ damam || 273 ||
kāṇaṃ vā-apy atha vā khañjam anyaṃ vā-api tathāvidham |
tathyena-api bruvan dāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇa.avaram || 274 ||
kāṇaṃ vā-apy atha vā khañjam anyaṃ vā-api tathāvidham | tathyena-api bruvan dāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇa.avaram || 274 ||
mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum |
ākṣārayan-śataṃ dāpyaḥ panthānaṃ ca-adadad guroḥ || 275 ||
mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum | ākṣārayan-śataṃ dāpyaḥ panthānaṃ ca-adadad guroḥ || 275 ||
brāhmaṇa.kṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā |
brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tv eva madhyamaḥ || 276 ||
brāhmaṇa.kṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā | brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tv eva madhyamaḥ || 276 ||
viś.śūdrayor evam eva svajātiṃ prati tattvataḥ |
cheda.varjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasya-iti viniścayaḥ || 277 ||
viś.śūdrayor evam eva svajātiṃ prati tattvataḥ | cheda.varjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasya-iti viniścayaḥ || 277 ||
eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam || 278 ||
eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam || 278 ||
yena kena cid aṅgena hiṃsyāc cet-śreṣṭham antyajaḥ |
chettavyaṃ tad tad eva-asya tan manor anuśāsanam || 279 ||
yena kena cid aṅgena hiṃsyāc cet-śreṣṭham antyajaḥ | chettavyaṃ tad tad eva-asya tan manor anuśāsanam || 279 ||
pāṇim udyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanam arhati |
pādena praharan kopāt pādacchedanam arhati || 280 ||
pāṇim udyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanam arhati | pādena praharan kopāt pādacchedanam arhati || 280 ||
sahāsanam abhiprepsur utkṛṣṭasya-apakṛṣṭajaḥ |
kaṭyāṃ kṛta.aṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vā-asya-avakartayet || 281 ||
sahāsanam abhiprepsur utkṛṣṭasya-apakṛṣṭajaḥ | kaṭyāṃ kṛta.aṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vā-asya-avakartayet || 281 ||
avaniṣṭhīvato darpād dvāv oṣṭhau chedayen nṛpaḥ |
avamūtrayato meḍhram avaśardhayato gudam || 282 ||
avaniṣṭhīvato darpād dvāv oṣṭhau chedayen nṛpaḥ | avamūtrayato meḍhram avaśardhayato gudam || 282 ||
keśeṣu gṛhṇato hastau chedayed avicārayan |
pādayor dāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca || 283 ||
keśeṣu gṛhṇato hastau chedayed avicārayan | pādayor dāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca || 283 ||
tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ |
māṃsabhettā tu ṣaṭ.niṣkān pravāsyas tv asthibhedakaḥ || 284 ||
tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ | māṃsabhettā tu ṣaṭ.niṣkān pravāsyas tv asthibhedakaḥ || 284 ||
vanaspatīnāṃ sarveṣām upabhogo yathā yathā |
yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyām iti dhāraṇā || 285 ||
vanaspatīnāṃ sarveṣām upabhogo yathā yathā | yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyām iti dhāraṇā || 285 ||
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati |
yathā yathā mahad duḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāt tathā tathā || 286 ||
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati | yathā yathā mahad duḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāt tathā tathā || 286 ||
aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇa.śonitayos tathā |
samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍam atha-api vā || 287 ||
aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇa.śonitayos tathā | samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍam atha-api vā || 287 ||
dravyāṇi hiṃsyād yo yasya jñānato 'jñānato 'pi vā |
sa tasya-utpādayet tuṣṭiṃ rājñe dadyāc ca tatsamam || 288 ||
dravyāṇi hiṃsyād yo yasya jñānato 'jñānato 'pi vā | sa tasya-utpādayet tuṣṭiṃ rājñe dadyāc ca tatsamam || 288 ||
carma.cārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭha.loṣṭamayeṣu |
mūlyāt pañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpa.mūla.phaleṣu ca || 289 ||
carma.cārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭha.loṣṭamayeṣu | mūlyāt pañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpa.mūla.phaleṣu ca || 289 ||
yānasya ca-eva yātuś ca yānasvāmina eva ca |
daśātivartanāny āhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate || 290 ||
yānasya ca-eva yātuś ca yānasvāmina eva ca | daśātivartanāny āhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate || 290 ||
chinna.nāsye bhagna.yuge tiryak.pratimukha.āgate |
akṣa.bhaṅge ca yānasya cakra.bhaṅge tathā-eva ca || 291 ||
chinna.nāsye bhagna.yuge tiryak.pratimukha.āgate | akṣa.bhaṅge ca yānasya cakra.bhaṅge tathā-eva ca || 291 ||
chedane ca-eva yantrāṇāṃ yoktra.raśmyos tathā-eva ca |
ākrande ca-apy apaihi-iti na daṇḍaṃ manur abravīt || 292 ||
chedane ca-eva yantrāṇāṃ yoktra.raśmyos tathā-eva ca | ākrande ca-apy apaihi-iti na daṇḍaṃ manur abravīt || 292 ||
yatra-apavartate yugyaṃ vaiguṇyāt prājakasya tu |
tatra svāmī bhaved daṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam || 293 ||
yatra-apavartate yugyaṃ vaiguṇyāt prājakasya tu | tatra svāmī bhaved daṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam || 293 ||
prājakaś ced bhaved āptaḥ prājako daṇḍam arhati |
yugyasthāḥ prājake 'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam || 294 ||
prājakaś ced bhaved āptaḥ prājako daṇḍam arhati | yugyasthāḥ prājake 'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam || 294 ||
sa cet tu pathi saṃruddhaḥ paśubhir vā rathena vā |
pramāpayet prāṇabhṛtas tatra daṇḍo 'vicāritaḥ || 295 ||
sa cet tu pathi saṃruddhaḥ paśubhir vā rathena vā | pramāpayet prāṇabhṛtas tatra daṇḍo 'vicāritaḥ || 295 ||
manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravat kilbiṣaṃ bhavet |
prāṇabhṛtsu mahatsv ardhaṃ go.gaja.uṣṭra.hayādiṣu || 296 ||
manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravat kilbiṣaṃ bhavet | prāṇabhṛtsu mahatsv ardhaṃ go.gaja.uṣṭra.hayādiṣu || 296 ||
kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ |
pañcāśat tu bhaved daṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu || 297 ||
kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ | pañcāśat tu bhaved daṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu || 297 ||
gardhabha.aja.āvikānāṃ tu daṇḍaḥ syāt pañcamāṣikaḥ |
māṣikas tu bhaved daṇḍaḥ śva.sūkaranipātane || 298 ||
gardhabha.aja.āvikānāṃ tu daṇḍaḥ syāt pañcamāṣikaḥ | māṣikas tu bhaved daṇḍaḥ śva.sūkaranipātane || 298 ||
bhāryā putraś ca dāsaś ca preṣyo bhrātrā ca sa.udaraḥ |
prāpta.aparādhās tāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā || 299 ||
bhāryā putraś ca dāsaś ca preṣyo bhrātrā ca sa.udaraḥ | prāpta.aparādhās tāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā || 299 ||
pṛṣṭhatas tu śarīrasya na-uttamāṅge kathaṃ cana |
ato 'nyathā tu praharan prāptaḥ syāc caurakilbiṣam || 300 ||
pṛṣṭhatas tu śarīrasya na-uttamāṅge kathaṃ cana | ato 'nyathā tu praharan prāptaḥ syāc caurakilbiṣam || 300 ||
eṣo 'khilena-abhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ |
stenasya-ataḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye || 301 ||
eṣo 'khilena-abhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ | stenasya-ataḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye || 301 ||
paramaṃ yatnam ātiṣṭhet stenānāṃ nigrahe nṛpaḥ |
stenānāṃ nigrahād asya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate || 302 ||
paramaṃ yatnam ātiṣṭhet stenānāṃ nigrahe nṛpaḥ | stenānāṃ nigrahād asya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate || 302 ||
abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ |
sattraṃ hi vardhate tasya sadā-eva-abhaya.dakṣiṇam || 303 ||
abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ | sattraṃ hi vardhate tasya sadā-eva-abhaya.dakṣiṇam || 303 ||
sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ |
adharmād api ṣaḍbhāgo bhavaty asya hy a.rakṣataḥ || 304 ||
sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ | adharmād api ṣaḍbhāgo bhavaty asya hy a.rakṣataḥ || 304 ||
yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati |
tasya ṣaḍbhāgabhāg rājā samyag bhavati rakṣaṇāt || 305 ||
yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati | tasya ṣaḍbhāgabhāg rājā samyag bhavati rakṣaṇāt || 305 ||
rakṣan dharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃś ca ghātayan |
yajate 'har ahar yajñaiḥ sahasraśata.dakṣiṇaiḥ || 306 ||
rakṣan dharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃś ca ghātayan | yajate 'har ahar yajñaiḥ sahasraśata.dakṣiṇaiḥ || 306 ||
yo '.rakṣan balim ādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ |
pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet || 307 ||
yo '.rakṣan balim ādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ | pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet || 307 ||
arakṣitāram rājānaṃ baliṣaḍbhāga.hāriṇam |
tam āhuḥ sarvalokasya samagramala.hārakam || 308 ||
arakṣitāram rājānaṃ baliṣaḍbhāga.hāriṇam | tam āhuḥ sarvalokasya samagramala.hārakam || 308 ||
anapekṣita.maryādaṃ nāstikaṃ vipralumpakam |
arakṣitāram attāraṃ nṛpaṃ vidyād adho.gatim || 309 ||
anapekṣita.maryādaṃ nāstikaṃ vipralumpakam | arakṣitāram attāraṃ nṛpaṃ vidyād adho.gatim || 309 ||
adhārmikaṃ tribhir nyāyair nigṛhṇīyāt prayatnataḥ |
nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca || 310 ||
adhārmikaṃ tribhir nyāyair nigṛhṇīyāt prayatnataḥ | nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca || 310 ||
nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṅgraheṇa ca |
dvijātaya iva-ijyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ || 311 ||
nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṅgraheṇa ca | dvijātaya iva-ijyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ || 311 ||
kṣantavyaṃ prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ kāryiṇāṃ nṛṇām |
bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca kurvatā hitam ātmanaḥ || 312 ||
kṣantavyaṃ prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ kāryiṇāṃ nṛṇām | bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca kurvatā hitam ātmanaḥ || 312 ||
yaḥ kṣipto marṣayaty ārtais tena svarge mahīyate |
yas tv aiśvaryān na kṣamate narakaṃ tena gacchati || 313 ||
yaḥ kṣipto marṣayaty ārtais tena svarge mahīyate | yas tv aiśvaryān na kṣamate narakaṃ tena gacchati || 313 ||
rājā stenena gantavyo mukta.keśena dhāvatā |
ācakṣāṇena tat steyam evaṅkarmā-asmi śādhi mām || 314 ||
rājā stenena gantavyo mukta.keśena dhāvatā | ācakṣāṇena tat steyam evaṅkarmā-asmi śādhi mām || 314 ||
skandhena-ādāya musalaṃ laguḍaṃ vā-api khādiram |
śaktiṃ ca-ubhayatas tīkṣṇām āyasaṃ daṇḍam eva vā || 315 ||
skandhena-ādāya musalaṃ laguḍaṃ vā-api khādiram | śaktiṃ ca-ubhayatas tīkṣṇām āyasaṃ daṇḍam eva vā || 315 ||
śāsanād vā vimokṣād vā stenaḥ steyād vimucyate |
a.śāsitvā tu taṃ rājā stenasya-āpnoti kilbiṣam || 316 ||
śāsanād vā vimokṣād vā stenaḥ steyād vimucyate | a.śāsitvā tu taṃ rājā stenasya-āpnoti kilbiṣam || 316 ||
annāde bhrūṇahā mārṣṭi patyau bhāryā-apacāriṇī |
gurau śiṣyaś ca yājyaś ca steno rājani kilbiṣam || 317 ||
annāde bhrūṇahā mārṣṭi patyau bhāryā-apacāriṇī | gurau śiṣyaś ca yājyaś ca steno rājani kilbiṣam || 317 ||
rājabhiḥ kṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nir.malāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā || 318 ||
rājabhiḥ kṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ | nir.malāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā || 318 ||
yas tu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpādd hared bhindyāc ca yaḥ prapām |
sa daṇḍaṃ prāpnuyān māṣaṃ tac ca tasmin samāharet || 319 ||
yas tu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpādd hared bhindyāc ca yaḥ prapām | sa daṇḍaṃ prāpnuyān māṣaṃ tac ca tasmin samāharet || 319 ||
dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato 'bhyadhikaṃ vadhaḥ |
śeṣe 'py ekādaśaguṇaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam || 320 ||
dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato 'bhyadhikaṃ vadhaḥ | śeṣe 'py ekādaśaguṇaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam || 320 ||
tathā dharimameyānāṃ śatād abhyadhike vadhaḥ |
suvarṇa.rajatādīnām uttamānāṃ ca vāsasām || 321 ||
tathā dharimameyānāṃ śatād abhyadhike vadhaḥ | suvarṇa.rajatādīnām uttamānāṃ ca vāsasām || 321 ||
pañcāśatas tv abhyadhike hastacchedanam iṣyate |
śeṣe tv ekādaśaguṇaṃ mūlyād daṇḍaṃ prakalpayet || 322 ||
pañcāśatas tv abhyadhike hastacchedanam iṣyate | śeṣe tv ekādaśaguṇaṃ mūlyād daṇḍaṃ prakalpayet || 322 ||
puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ |
mukhyānāṃ ca-eva ratnānāṃ haraṇe vadham arhati || 323 ||
puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ | mukhyānāṃ ca-eva ratnānāṃ haraṇe vadham arhati || 323 ||
mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇām auṣadhasya ca |
kālam āsādya kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet || 324 ||
mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇām auṣadhasya ca | kālam āsādya kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet || 324 ||
goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāś ca bhedane |
paśūnāṃ haraṇe ca-eva sadyaḥ kāryo 'rdhapādikaḥ || 325 ||
goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāś ca bhedane | paśūnāṃ haraṇe ca-eva sadyaḥ kāryo 'rdhapādikaḥ || 325 ||
sūtra.kārpāsa.kiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca |
dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca || 326 ||
sūtra.kārpāsa.kiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca | dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca || 326 ||
veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathā-eva ca |
mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca || 327 ||
veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathā-eva ca | mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca || 327 ||
matsyānāṃ pakṣiṇāṃ ca-eva tailasya ca ghṛtasya ca |
māṃsasya madhunaś ca-eva yac ca-anyat paśu.sambhavam || 328 ||
matsyānāṃ pakṣiṇāṃ ca-eva tailasya ca ghṛtasya ca | māṃsasya madhunaś ca-eva yac ca-anyat paśu.sambhavam || 328 ||
anyeṣāṃ ca-evam.ādīnāṃ madyānām odanasya ca |
pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyād dviguṇo damaḥ || 329 ||
anyeṣāṃ ca-evam.ādīnāṃ madyānām odanasya ca | pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyād dviguṇo damaḥ || 329 ||
puṣpeṣu harite dhānye gulma.vallī.nageṣu ca |
anyeṣv a.paripūteṣu daṇḍaḥ syāt pañcakṛṣṇalaḥ || 330 ||
puṣpeṣu harite dhānye gulma.vallī.nageṣu ca | anyeṣv a.paripūteṣu daṇḍaḥ syāt pañcakṛṣṇalaḥ || 330 ||
paripūteṣu dhānyeṣu śāka.mūla.phaleṣu ca |
niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye 'rdhaśataṃ damaḥ || 331 ||
paripūteṣu dhānyeṣu śāka.mūla.phaleṣu ca | niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye 'rdhaśataṃ damaḥ || 331 ||
syāt sāhasaṃ tv anvayavat prasabhaṃ karma yat kṛtam |
niranvayaṃ bhavet steyaṃ hṛtvā-apavyayate ca yat || 332 ||
syāt sāhasaṃ tv anvayavat prasabhaṃ karma yat kṛtam | niranvayaṃ bhavet steyaṃ hṛtvā-apavyayate ca yat || 332 ||
yas tv etāny upakḷptāni dravyāṇi stenayen naraḥ |
tam ādyaṃ daṇḍayed rājā yaś cāgniṃ corayed gṛhāt || 333 ||
yas tv etāny upakḷptāni dravyāṇi stenayen naraḥ | tam ādyaṃ daṇḍayed rājā yaś cāgniṃ corayed gṛhāt || 333 ||
yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate |
tat tad eva haret tasya pratyādeśāya pārthivaḥ || 334 ||
yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate | tat tad eva haret tasya pratyādeśāya pārthivaḥ || 334 ||
pitā-ācāryaḥ suhṛt-mātā bhāryā putraḥ purohitaḥ |
na-adaṇḍyo nāma rājño 'sti yaḥ svadharme na tiṣṭhati || 335 ||
pitā-ācāryaḥ suhṛt-mātā bhāryā putraḥ purohitaḥ | na-adaṇḍyo nāma rājño 'sti yaḥ svadharme na tiṣṭhati || 335 ||
kārṣāpaṇaṃ bhaved daṇḍyo yatra-anyaḥ prākṛto janaḥ |
tatra rājā bhaved daṇḍyaḥ sahasram iti dhāraṇā || 336 ||
kārṣāpaṇaṃ bhaved daṇḍyo yatra-anyaḥ prākṛto janaḥ | tatra rājā bhaved daṇḍyaḥ sahasram iti dhāraṇā || 336 ||
aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati kilbiṣam |
ṣoḍaśa-eva tu vaiśyasya dvātriṃśat kṣatriyasya ca || 337 ||
aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati kilbiṣam | ṣoḍaśa-eva tu vaiśyasya dvātriṃśat kṣatriyasya ca || 337 ||
brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vā-api śataṃ bhavet |
dviguṇā vā catuḥṣaṣṭis taddoṣaguṇavidd hi saḥ || 338 ||
brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vā-api śataṃ bhavet | dviguṇā vā catuḥṣaṣṭis taddoṣaguṇavidd hi saḥ || 338 ||
vānaspatyaṃ mūla.phalaṃ dāru-agny.arthaṃ tathā-eva ca |
tṛṇaṃ ca gobhyo grāsa.artham asteyaṃ manur abravīt || 339 ||
vānaspatyaṃ mūla.phalaṃ dāru-agny.arthaṃ tathā-eva ca | tṛṇaṃ ca gobhyo grāsa.artham asteyaṃ manur abravīt || 339 ||
yo 'dattādāyino hastāt-lipseta brāhmaṇo dhanam |
yājana.adhyāpanena-api yathā stenas tathā-eva saḥ || 340 ||
yo 'dattādāyino hastāt-lipseta brāhmaṇo dhanam | yājana.adhyāpanena-api yathā stenas tathā-eva saḥ || 340 ||
dvijo 'dhvagaḥ kṣīṇa.vṛttir dvāv ikṣū dve ca mūlake |
ādadānaḥ parakṣetrāt-na daṇḍaṃ dātum arhati || 341 ||
dvijo 'dhvagaḥ kṣīṇa.vṛttir dvāv ikṣū dve ca mūlake | ādadānaḥ parakṣetrāt-na daṇḍaṃ dātum arhati || 341 ||
a.sanditānāṃ sandātā sanditānāṃ ca mokṣakaḥ |
dāsa.aśva.rathahartā ca prāptaḥ syāc corakilbiṣam || 342 ||
a.sanditānāṃ sandātā sanditānāṃ ca mokṣakaḥ | dāsa.aśva.rathahartā ca prāptaḥ syāc corakilbiṣam || 342 ||
anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ stenanigraham |
yaśo 'smin prāpnuyāt-loke pretya ca-anuttamaṃ sukham || 343 ||
anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ stenanigraham | yaśo 'smin prāpnuyāt-loke pretya ca-anuttamaṃ sukham || 343 ||
aindraṃ sthānam abhiprepsur yaśaś ca-akṣayam avyayam |
na-upekṣeta kṣaṇam api rājā sāhasikaṃ naram || 344 ||
aindraṃ sthānam abhiprepsur yaśaś ca-akṣayam avyayam | na-upekṣeta kṣaṇam api rājā sāhasikaṃ naram || 344 ||
vāgduṣṭāt taskarāc ca-eva daṇḍena-eva ca hiṃsataḥ |
sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ pāpakṛttamaḥ || 345 ||
vāgduṣṭāt taskarāc ca-eva daṇḍena-eva ca hiṃsataḥ | sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ pāpakṛttamaḥ || 345 ||
sāhase vartamānaṃ tu yo marṣayati pārthivaḥ |
sa vināśaṃ vrajaty āśu vidveṣaṃ ca-adhigacchati || 346 ||
sāhase vartamānaṃ tu yo marṣayati pārthivaḥ | sa vināśaṃ vrajaty āśu vidveṣaṃ ca-adhigacchati || 346 ||
na mitrakāraṇād rājā vipulād vā dhanāgamāt |
samutsṛjet sāhasikān sarvabhūtabhayāvahān || 347 ||
na mitrakāraṇād rājā vipulād vā dhanāgamāt | samutsṛjet sāhasikān sarvabhūtabhayāvahān || 347 ||
śastraṃ dvijātibhir grāhyaṃ dharmo yatra-uparudhyate |
dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite || 348 ||
śastraṃ dvijātibhir grāhyaṃ dharmo yatra-uparudhyate | dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite || 348 ||
ātmanaś ca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṅgare |
strī.viprābhyupapattau ca ghnan dharmeṇa na duṣyati || 349 ||
ātmanaś ca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṅgare | strī.viprābhyupapattau ca ghnan dharmeṇa na duṣyati || 349 ||
guruṃ vā bāla.vṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahu.śrutam |
ātatāyinam āyāntaṃ hanyād eva-a.vicārayan || 350 ||
guruṃ vā bāla.vṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahu.śrutam | ātatāyinam āyāntaṃ hanyād eva-a.vicārayan || 350 ||
na-ātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaś cana |
prakāśaṃ vā-aprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati || 351 ||
na-ātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaś cana | prakāśaṃ vā-aprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati || 351 ||
paradārābhimarśeṣu pravṛttān nṝn mahīpatiḥ |
udvejanakarair daṇḍaiś chinnayitvā pravāsayet || 352 ||
paradārābhimarśeṣu pravṛttān nṝn mahīpatiḥ | udvejanakarair daṇḍaiś chinnayitvā pravāsayet || 352 ||
tat.samuttho hi lokasya jāyate varṇasaṅkaraḥ |
yena mūlaharo 'dharmaḥ sarvanāśāya kalpate || 353 ||
tat.samuttho hi lokasya jāyate varṇasaṅkaraḥ | yena mūlaharo 'dharmaḥ sarvanāśāya kalpate || 353 ||
parasya patnyā puruṣaḥ sambhāṣāṃ yojayan rahaḥ |
pūrvam ākṣārito doṣaiḥ prāpnuyāt pūrvasāhasam || 354 ||
parasya patnyā puruṣaḥ sambhāṣāṃ yojayan rahaḥ | pūrvam ākṣārito doṣaiḥ prāpnuyāt pūrvasāhasam || 354 ||
yas tv an.ākṣāritaḥ pūrvam abhibhāṣate kāraṇāt |
na doṣaṃ prāpnuyāt kiṃ cin na hi tasya vyatikramaḥ || 355 ||
yas tv an.ākṣāritaḥ pūrvam abhibhāṣate kāraṇāt | na doṣaṃ prāpnuyāt kiṃ cin na hi tasya vyatikramaḥ || 355 ||
parastriyaṃ yo 'bhivadet tīrthe 'raṇye vane 'pi vā |
nadīnāṃ vā-api sambhede sa saṅgrahaṇam āpnuyāt || 356 ||
parastriyaṃ yo 'bhivadet tīrthe 'raṇye vane 'pi vā | nadīnāṃ vā-api sambhede sa saṅgrahaṇam āpnuyāt || 356 ||
upacārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇa.vāsasām |
saha khaṭvā-āsanaṃ ca-eva sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ smṛtam || 357 ||
upacārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇa.vāsasām | saha khaṭvā-āsanaṃ ca-eva sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ smṛtam || 357 ||
striyaṃ spṛśed adeśe yaḥ spṛṣṭo vā marṣayet tayā |
parasparasya-anumate sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ smṛtam || 358 ||
striyaṃ spṛśed adeśe yaḥ spṛṣṭo vā marṣayet tayā | parasparasya-anumate sarvaṃ saṅgrahaṇaṃ smṛtam || 358 ||
abrāhmaṇaḥ saṅgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍam arhati |
caturṇām api varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā || 359 ||
abrāhmaṇaḥ saṅgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍam arhati | caturṇām api varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā || 359 ||
bhikṣukā bandinaś ca-eva dīkṣitāḥ kāravas tathā |
sambhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryur a.prativāritāḥ || 360 ||
bhikṣukā bandinaś ca-eva dīkṣitāḥ kāravas tathā | sambhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryur a.prativāritāḥ || 360 ||
na sambhāṣāṃ parastrībhiḥ pratiṣiddhaḥ samācaret |
niṣiddho bhāṣamāṇas tu suvarṇaṃ daṇḍam arhati || 361 ||
na sambhāṣāṃ parastrībhiḥ pratiṣiddhaḥ samācaret | niṣiddho bhāṣamāṇas tu suvarṇaṃ daṇḍam arhati || 361 ||
na-eṣa cāraṇadāreṣu vidhir na-ātma.upajīviṣu |
sajjayanti hi te nārīr nigūḍhāś cārayanti ca || 362 ||
na-eṣa cāraṇadāreṣu vidhir na-ātma.upajīviṣu | sajjayanti hi te nārīr nigūḍhāś cārayanti ca || 362 ||
kiṃ cid eva tu dāpyaḥ syāt sambhāṣāṃ tābhir ācaran |
praiṣyāsu ca-ekabhaktāsu rahaḥ pravrajitāsu ca || 363 ||
kiṃ cid eva tu dāpyaḥ syāt sambhāṣāṃ tābhir ācaran | praiṣyāsu ca-ekabhaktāsu rahaḥ pravrajitāsu ca || 363 ||
yo '.kāmāṃ dūṣayet kanyāṃ sa sadyo vadham arhati |
sa.kāmāṃ dūṣayaṃs tulyo na vadhaṃ prāpnuyān naraḥ || 364 ||
yo '.kāmāṃ dūṣayet kanyāṃ sa sadyo vadham arhati | sa.kāmāṃ dūṣayaṃs tulyo na vadhaṃ prāpnuyān naraḥ || 364 ||
kanyām bhajantīm utkṛṣṭaṃ na kiṃ cid api dāpayet |
jaghanyaṃ sevamānāṃ tu saṃyatāṃ vāsayed gṛhe || 365 ||
kanyām bhajantīm utkṛṣṭaṃ na kiṃ cid api dāpayet | jaghanyaṃ sevamānāṃ tu saṃyatāṃ vāsayed gṛhe || 365 ||
uttamāṃ sevamānas tu jaghanyo vadham arhati |
śulkaṃ dadyāt sevamānaḥ samām icchet pitā yadi || 366 ||
uttamāṃ sevamānas tu jaghanyo vadham arhati | śulkaṃ dadyāt sevamānaḥ samām icchet pitā yadi || 366 ||
abhiṣahya tu yaḥ kanyāṃ kuryād darpeṇa mānavaḥ |
tasya-āśu kartye aṅgulyau daṇḍaṃ ca-arhati ṣaṭśatam || 367 ||
abhiṣahya tu yaḥ kanyāṃ kuryād darpeṇa mānavaḥ | tasya-āśu kartye aṅgulyau daṇḍaṃ ca-arhati ṣaṭśatam || 367 ||
sa.kāmāṃ dūṣayaṃs tulyo na-aṅgulichedam āpnuyāt |
dviśataṃ tu damam dāpyaḥ prasaṅgavinivṛttaye || 368 ||
sa.kāmāṃ dūṣayaṃs tulyo na-aṅgulichedam āpnuyāt | dviśataṃ tu damam dāpyaḥ prasaṅgavinivṛttaye || 368 ||
kanyā-eva kanyāṃ yā kuryāt tasyāḥ syād dviśato damaḥ |
śulkaṃ ca dviguṇaṃ dadyāt-śiphāś ca-eva-āpnuyād daśa || 369 ||
kanyā-eva kanyāṃ yā kuryāt tasyāḥ syād dviśato damaḥ | śulkaṃ ca dviguṇaṃ dadyāt-śiphāś ca-eva-āpnuyād daśa || 369 ||
yā tu kanyāṃ prakuryāt strī sā sadyo mauṇḍyam arhati |
aṅgulyor eva vā chedaṃ khareṇa-udvahanaṃ tathā || 370 ||
yā tu kanyāṃ prakuryāt strī sā sadyo mauṇḍyam arhati | aṅgulyor eva vā chedaṃ khareṇa-udvahanaṃ tathā || 370 ||
bhartāraṃ laṅghayed yā tu strī jñāti.guṇadarpitā |
tāṃ śvabhiḥ khādayed rājā saṃsthāne bahusaṃsthite || 371 ||
bhartāraṃ laṅghayed yā tu strī jñāti.guṇadarpitā | tāṃ śvabhiḥ khādayed rājā saṃsthāne bahusaṃsthite || 371 ||
pumāṃsaṃ dāhayet pāpaṃ śayane tapta āyase |
abhyādadhyuś ca kāṣṭhāni tatra dahyeta pāpakṛt || 372 ||
pumāṃsaṃ dāhayet pāpaṃ śayane tapta āyase | abhyādadhyuś ca kāṣṭhāni tatra dahyeta pāpakṛt || 372 ||
saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo damaḥ |
vrātyayā saha saṃvāse cāṇḍālyā tāvad eva tu || 373 ||
saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo damaḥ | vrātyayā saha saṃvāse cāṇḍālyā tāvad eva tu || 373 ||
śūdro guptam aguptaṃ vā dvaijātaṃ varṇam āvasan |
aguptam aṅga.sarvasvair guptaṃ sarveṇa hīyate || 374 ||
śūdro guptam aguptaṃ vā dvaijātaṃ varṇam āvasan | aguptam aṅga.sarvasvair guptaṃ sarveṇa hīyate || 374 ||
vaiśyaḥ sarvasva.daṇḍaḥ syāt saṃvatsaranirodhataḥ |
sahasraṃ kṣatriyo daṇḍyo mauṇḍyaṃ mūtreṇa ca-arhati || 375 ||
vaiśyaḥ sarvasva.daṇḍaḥ syāt saṃvatsaranirodhataḥ | sahasraṃ kṣatriyo daṇḍyo mauṇḍyaṃ mūtreṇa ca-arhati || 375 ||
brāhmaṇīṃ yady aguptāṃ tu gacchetāṃ vaiśya.pārthivau |
vaiśyaṃ pañcaśataṃ kuryāt kṣatriyaṃ tu sahasriṇam || 376 ||
brāhmaṇīṃ yady aguptāṃ tu gacchetāṃ vaiśya.pārthivau | vaiśyaṃ pañcaśataṃ kuryāt kṣatriyaṃ tu sahasriṇam || 376 ||
ubhāv api tu tāv eva brāhmaṇyā guptayā saha |
viplutau śūdravad daṇḍyau dagdhavyau vā kaṭāgninā || 377 ||
ubhāv api tu tāv eva brāhmaṇyā guptayā saha | viplutau śūdravad daṇḍyau dagdhavyau vā kaṭāgninā || 377 ||
sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balād vrajan |
śatāni pañca daṇḍyaḥ syād icchantyā saha saṅgataḥ || 378 ||
sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balād vrajan | śatāni pañca daṇḍyaḥ syād icchantyā saha saṅgataḥ || 378 ||
mauṇḍyaṃ prāṇāntikaṃ daṇḍo brāhmaṇasya vidhīyate |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ daṇḍaḥ prāṇāntiko bhavet || 379 ||
mauṇḍyaṃ prāṇāntikaṃ daṇḍo brāhmaṇasya vidhīyate | itareṣāṃ tu varṇānāṃ daṇḍaḥ prāṇāntiko bhavet || 379 ||
na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt sarvapāpeṣv api sthitam |
rāṣṭrād enaṃ bahiḥ kuryāt samagra.dhanam a.kṣatam || 380 ||
na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt sarvapāpeṣv api sthitam | rāṣṭrād enaṃ bahiḥ kuryāt samagra.dhanam a.kṣatam || 380 ||
na brāhmaṇavadhād bhūyān adharmo vidyate bhuvi |
tasmād asya vadhaṃ rājā manasā-api na cintayet || 381 ||
na brāhmaṇavadhād bhūyān adharmo vidyate bhuvi | tasmād asya vadhaṃ rājā manasā-api na cintayet || 381 ||
vaiśyaś cet kṣatriyāṃ guptāṃ vaiśyāṃ vā kṣatriyo vrajet |
yo brāhmaṇyām aguptāyāṃ tāv ubhau daṇḍam arhataḥ || 382 ||
vaiśyaś cet kṣatriyāṃ guptāṃ vaiśyāṃ vā kṣatriyo vrajet | yo brāhmaṇyām aguptāyāṃ tāv ubhau daṇḍam arhataḥ || 382 ||
sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍaṃ dāpyo gupte tu te vrajan |
śūdrāyāṃ kṣatriya.viśoḥ sāhasro vai bhaved damaḥ || 383 ||
sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍaṃ dāpyo gupte tu te vrajan | śūdrāyāṃ kṣatriya.viśoḥ sāhasro vai bhaved damaḥ || 383 ||
kṣatriyāyām aguptāyāṃ vaiśye pañcaśataṃ damaḥ |
mūtreṇa mauṇḍyam icchet tu kṣatriyo daṇḍam eva vā || 384 ||
kṣatriyāyām aguptāyāṃ vaiśye pañcaśataṃ damaḥ | mūtreṇa mauṇḍyam icchet tu kṣatriyo daṇḍam eva vā || 384 ||
agupte kṣatriyā.vaiśye śūdrāṃ vā brāhmaṇo vrajan |
śatāni pañca daṇḍyaḥ syāt sahasraṃ tv antyajastriyam || 385 ||
agupte kṣatriyā.vaiśye śūdrāṃ vā brāhmaṇo vrajan | śatāni pañca daṇḍyaḥ syāt sahasraṃ tv antyajastriyam || 385 ||
yasya stenaḥ pure na-asti na-anyastrīgo na duṣṭa.vāk |
na sāhasika.daṇḍaghno sa rājā śakralokabhāk || 386 ||
yasya stenaḥ pure na-asti na-anyastrīgo na duṣṭa.vāk | na sāhasika.daṇḍaghno sa rājā śakralokabhāk || 386 ||
eteṣāṃ nigraho rājñaḥ pañcānāṃ viṣaye svake |
sāṃrājyakṛt sajātyeṣu loke ca-eva yaśaskaraḥ || 387 ||
eteṣāṃ nigraho rājñaḥ pañcānāṃ viṣaye svake | sāṃrājyakṛt sajātyeṣu loke ca-eva yaśaskaraḥ || 387 ||
ṛtvijaṃ yas tyajed yājyo yājyaṃ ca rtvik tyajed yadi |
śaktaṃ karmaṇy aduṣṭaṃ ca tayor daṇḍaḥ śataṃ śatam || 388 ||
ṛtvijaṃ yas tyajed yājyo yājyaṃ ca rtvik tyajed yadi | śaktaṃ karmaṇy aduṣṭaṃ ca tayor daṇḍaḥ śataṃ śatam || 388 ||
na mātā na pitā na strī na putras tyāgam arhati |
tyajann apatitān etān rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ || 389 ||
na mātā na pitā na strī na putras tyāgam arhati | tyajann apatitān etān rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ || 389 ||
āśrameṣu dvijātīnāṃ kārye vivadatāṃ mithaḥ |
na vibrūyān nṛpo dharmaṃ cikīrṣan hitam ātmanaḥ || 390 ||
āśrameṣu dvijātīnāṃ kārye vivadatāṃ mithaḥ | na vibrūyān nṛpo dharmaṃ cikīrṣan hitam ātmanaḥ || 390 ||
yathārham etān abhyarcya brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ |
sāntvena praśamayya-ādau svadharmaṃ pratipādayet || 391 ||
yathārham etān abhyarcya brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ | sāntvena praśamayya-ādau svadharmaṃ pratipādayet || 391 ||
prativeśya.anuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije |
arhāv a.bhojayan vipro daṇḍam arhati māṣakam || 392 ||
prativeśya.anuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije | arhāv a.bhojayan vipro daṇḍam arhati māṣakam || 392 ||
śrotriyaḥ śrotriyaṃ sādhuṃ bhūtikṛtyeṣv a.bhojayan |
tad.annaṃ dviguṇaṃ dāpyo hiraṇyaṃ ca-eva māṣakam || 393 ||
śrotriyaḥ śrotriyaṃ sādhuṃ bhūtikṛtyeṣv a.bhojayan | tad.annaṃ dviguṇaṃ dāpyo hiraṇyaṃ ca-eva māṣakam || 393 ||
andho jaḍaḥ pīṭhasarpī saptatyā sthaviraś ca yaḥ |
śrotriyeṣūpakurvaṃś ca na dāpyāḥ kena cit karam || 394 ||
andho jaḍaḥ pīṭhasarpī saptatyā sthaviraś ca yaḥ | śrotriyeṣūpakurvaṃś ca na dāpyāḥ kena cit karam || 394 ||
śrotriyaṃ vyādhita.ārtau ca bāla.vṛddhāv a.kiñcanam |
mahākulīnam āryaṃ ca rājā sampūjayet sadā || 395 ||
śrotriyaṃ vyādhita.ārtau ca bāla.vṛddhāv a.kiñcanam | mahākulīnam āryaṃ ca rājā sampūjayet sadā || 395 ||
śālmalīphalake ślakṣṇe nenijyān nejakaḥ śanaiḥ |
na ca vāsāṃsi vāsobhir nirharen na ca vāsayet || 396 ||
śālmalīphalake ślakṣṇe nenijyān nejakaḥ śanaiḥ | na ca vāsāṃsi vāsobhir nirharen na ca vāsayet || 396 ||
tantuvāyo daśapalaṃ dadyād ekapala.adhikam |
ato 'nyathā vartamāno dāpyo dvādaśakaṃ damam || 397 ||
tantuvāyo daśapalaṃ dadyād ekapala.adhikam | ato 'nyathā vartamāno dāpyo dvādaśakaṃ damam || 397 ||
śulkasthāneṣu kuśalāḥ sarvapaṇya.vicakṣaṇāḥ |
kuryur arghaṃ yathāpaṇyaṃ tato viṃśaṃ nṛpo haret || 398 ||
śulkasthāneṣu kuśalāḥ sarvapaṇya.vicakṣaṇāḥ | kuryur arghaṃ yathāpaṇyaṃ tato viṃśaṃ nṛpo haret || 398 ||
rājñaḥ prakhyātabhāṇḍāni pratiṣiddhāni yāni ca |
tāṇi nirharato lobhāt sarvahāraṃ haren nṛpaḥ || 399 ||
rājñaḥ prakhyātabhāṇḍāni pratiṣiddhāni yāni ca | tāṇi nirharato lobhāt sarvahāraṃ haren nṛpaḥ || 399 ||
śulkasthānaṃ pariharann akāle kraya.vikrayī |
mithyāvādī ca saṅkhyāne dāpyo 'ṣṭaguṇam atyayam || 400 ||
śulkasthānaṃ pariharann akāle kraya.vikrayī | mithyāvādī ca saṅkhyāne dāpyo 'ṣṭaguṇam atyayam || 400 ||
āgamaṃ nirgamaṃ sthānaṃ tathā vṛddhi.kṣayāv ubhau |
vicārya sarvapaṇyānāṃ kārayet kraya.vikrayau || 401 ||
āgamaṃ nirgamaṃ sthānaṃ tathā vṛddhi.kṣayāv ubhau | vicārya sarvapaṇyānāṃ kārayet kraya.vikrayau || 401 ||
pañcarātre pañcarātre pakṣe pakṣe 'tha vā gate |
kurvīta ca-eṣāṃ pratyakṣam arghasaṃsthāpanaṃ nṛpaḥ || 402 ||
pañcarātre pañcarātre pakṣe pakṣe 'tha vā gate | kurvīta ca-eṣāṃ pratyakṣam arghasaṃsthāpanaṃ nṛpaḥ || 402 ||
tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syāt sulakṣitam |
ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punar eva parīkṣayet || 403 ||
tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syāt sulakṣitam | ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punar eva parīkṣayet || 403 ||
paṇaṃ yānaṃ tare dāpyaṃ pauruṣo 'rdhapaṇaṃ tare |
pādaṃ paśuś ca yoṣit-ca pādārdhaṃ riktakaḥ pumān || 404 ||
paṇaṃ yānaṃ tare dāpyaṃ pauruṣo 'rdhapaṇaṃ tare | pādaṃ paśuś ca yoṣit-ca pādārdhaṃ riktakaḥ pumān || 404 ||
bhāṇḍapūrṇāni yānāni tāryaṃ dāpyāni sārataḥ |
riktabhāṇḍāni yat kiṃ cit pumāṃsaś c-aparicchadāḥ || 405 ||
bhāṇḍapūrṇāni yānāni tāryaṃ dāpyāni sārataḥ | riktabhāṇḍāni yat kiṃ cit pumāṃsaś c-aparicchadāḥ || 405 ||
dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet |
nadītīreṣu tad vidyāt samudre na-asti lakṣaṇam || 406 ||
dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet | nadītīreṣu tad vidyāt samudre na-asti lakṣaṇam || 406 ||
garbhiṇī tu dvimāsādis tathā pravrajito muniḥ |
brāhmaṇā liṅginaś ca-eva na dāpyās tārikaṃ tare || 407 ||
garbhiṇī tu dvimāsādis tathā pravrajito muniḥ | brāhmaṇā liṅginaś ca-eva na dāpyās tārikaṃ tare || 407 ||
yan nāvi kiṃ cid dāśānāṃ viśīryeta-aparādhataḥ |
tad dāśair eva dātavyaṃ samāgamya svato 'ṃśataḥ || 408 ||
yan nāvi kiṃ cid dāśānāṃ viśīryeta-aparādhataḥ | tad dāśair eva dātavyaṃ samāgamya svato 'ṃśataḥ || 408 ||
eṣa nauyāyinām ukto vyavahārasya nirṇayaḥ |
dāśāparādhatas toye daivike na-asti nigrahaḥ || 409 ||
eṣa nauyāyinām ukto vyavahārasya nirṇayaḥ | dāśāparādhatas toye daivike na-asti nigrahaḥ || 409 ||
vāṇijyaṃ kārayed vaiśyaṃ kusīdaṃ kṛṣim eva ca |
paśūnāṃ rakṣaṇaṃ ca-eva dāsyaṃ śūdraṃ dvijanmanām || 410 ||
vāṇijyaṃ kārayed vaiśyaṃ kusīdaṃ kṛṣim eva ca | paśūnāṃ rakṣaṇaṃ ca-eva dāsyaṃ śūdraṃ dvijanmanām || 410 ||
kṣatriyaṃ ca-eva vaiśyaṃ ca brāhmaṇo vṛttikarśitau |
bibhṛyād ānṛśaṃsyena svāni karmāṇi kārayet || 411 ||
kṣatriyaṃ ca-eva vaiśyaṃ ca brāhmaṇo vṛttikarśitau | bibhṛyād ānṛśaṃsyena svāni karmāṇi kārayet || 411 ||
dāsyaṃ tu kārayan-lobhād brāhmaṇaḥ saṃskṛtān dvijān |
anicchataḥ prābhavatyād rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ || 412 ||
dāsyaṃ tu kārayan-lobhād brāhmaṇaḥ saṃskṛtān dvijān | anicchataḥ prābhavatyād rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ || 412 ||
śūdraṃ tu kārayed dāsyaṃ krītam akrītam eva vā |
dāsyāya-eva hi sṛṣṭo 'sau brāhmaṇasya svayambhuvā || 413 ||
śūdraṃ tu kārayed dāsyaṃ krītam akrītam eva vā | dāsyāya-eva hi sṛṣṭo 'sau brāhmaṇasya svayambhuvā || 413 ||
na svāminā nisṛṣṭo 'pi śūdro dāsyād vimucyate |
nisargajaṃ hi tat tasya kas tasmāt tad apohati || 414 ||
na svāminā nisṛṣṭo 'pi śūdro dāsyād vimucyate | nisargajaṃ hi tat tasya kas tasmāt tad apohati || 414 ||
dhvajāhṛto bhaktadāso gṛhajaḥ krīta.dattrimau |
paitriko daṇḍadāsaś ca sapta-ete dāsayonayaḥ || 415 ||
dhvajāhṛto bhaktadāso gṛhajaḥ krīta.dattrimau | paitriko daṇḍadāsaś ca sapta-ete dāsayonayaḥ || 415 ||
bhāryā putraś ca dāsaś ca traya eva-a.dhanāḥ smṛtāḥ |
yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam || 416 ||
bhāryā putraś ca dāsaś ca traya eva-a.dhanāḥ smṛtāḥ | yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam || 416 ||
visrabdhaṃ brāhmaṇaḥ śūdrād dravya.upādānam ācaret |
na hi tasya-asti kiṃ cit svaṃ bhartṛhārya.dhano hi saḥ || 417 ||
visrabdhaṃ brāhmaṇaḥ śūdrād dravya.upādānam ācaret | na hi tasya-asti kiṃ cit svaṃ bhartṛhārya.dhano hi saḥ || 417 ||
vaiśya.śūdrau prayatnena svāni karmāṇi kārayet |
tau hi cyutau svakarmabhyaḥ kṣobhayetām idaṃ jagat || 418 ||
vaiśya.śūdrau prayatnena svāni karmāṇi kārayet | tau hi cyutau svakarmabhyaḥ kṣobhayetām idaṃ jagat || 418 ||
ahany ahany avekṣeta karmāntān vāhanāni ca |
āya.vyayau ca niyatāv ākarān kośam eva ca || 419 ||
ahany ahany avekṣeta karmāntān vāhanāni ca | āya.vyayau ca niyatāv ākarān kośam eva ca || 419 ||
evaṃ sarvān imān rājā vyavahārān samāpayan |
vyapohya kilbiṣaṃ sarvaṃ prāpnoti paramāṃ gatim || 420 ||
evaṃ sarvān imān rājā vyavahārān samāpayan | vyapohya kilbiṣaṃ sarvaṃ prāpnoti paramāṃ gatim || 420 ||