rājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ |
sambhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā || 1 ||
rājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ | sambhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
7अध्याय 7
226 shlokrājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ |
sambhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā || 1 ||
rājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ | sambhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā || 1 ||
brāhmaṃ prāptena saṃskāraṃ kṣatriyeṇa yathāvidhi |
sarvasya-asya yathānyāyaṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam || 2 ||
brāhmaṃ prāptena saṃskāraṃ kṣatriyeṇa yathāvidhi | sarvasya-asya yathānyāyaṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam || 2 ||
a.rājake hi loke 'smin sarvato vidruto bhayāt |
rakṣārtham asya sarvasya rājānam asṛjat prabhuḥ || 3 ||
a.rājake hi loke 'smin sarvato vidruto bhayāt | rakṣārtham asya sarvasya rājānam asṛjat prabhuḥ || 3 ||
indra.anila.yama.arkāṇām agneś ca varuṇasya ca |
candra.vitteśayoś ca-eva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ || 4 ||
indra.anila.yama.arkāṇām agneś ca varuṇasya ca | candra.vitteśayoś ca-eva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ || 4 ||
yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ |
tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā || 5 ||
yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ | tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā || 5 ||
tapaty ādityavac ca-eṣa cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca |
na ca-enaṃ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum || 6 ||
tapaty ādityavac ca-eṣa cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca | na ca-enaṃ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum || 6 ||
so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ |
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ || 7 ||
so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ | sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ || 7 ||
bālo 'pi na-avamāntavyo manuṣya iti bhūmipaḥ |
mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati || 8 ||
bālo 'pi na-avamāntavyo manuṣya iti bhūmipaḥ | mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati || 8 ||
ekam eva dahaty agnir naraṃ durupasarpiṇam |
kulaṃ dahati rājā-agniḥ sa.paśu.dravyasañcayam || 9 ||
ekam eva dahaty agnir naraṃ durupasarpiṇam | kulaṃ dahati rājā-agniḥ sa.paśu.dravyasañcayam || 9 ||
kāryaṃ so 'vekṣya śaktiṃ ca deśa.kālau ca tattvataḥ |
kurute dharmasiddhyarthaṃ viśvarūpaṃ punaḥ punaḥ || 10 ||
kāryaṃ so 'vekṣya śaktiṃ ca deśa.kālau ca tattvataḥ | kurute dharmasiddhyarthaṃ viśvarūpaṃ punaḥ punaḥ || 10 ||
yasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame |
mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ || 11 ||
yasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame | mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ || 11 ||
taṃ yas tu dveṣṭi sammohāt sa vinaśyaty asaṃśayam |
tasya hy āśu vināśāya rājā prakurute manaḥ || 12 ||
taṃ yas tu dveṣṭi sammohāt sa vinaśyaty asaṃśayam | tasya hy āśu vināśāya rājā prakurute manaḥ || 12 ||
tasmād dharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyen narādhipaḥ |
aniṣṭaṃ ca-apy aniṣṭeṣu taṃ dharmaṃ na vicālayet || 13 ||
tasmād dharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyen narādhipaḥ | aniṣṭaṃ ca-apy aniṣṭeṣu taṃ dharmaṃ na vicālayet || 13 ||
tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam |
brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ || 14 ||
tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam | brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ || 14 ||
tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
bhayād bhogāya kalpante svadharmāt-na calanti ca || 15 ||
tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | bhayād bhogāya kalpante svadharmāt-na calanti ca || 15 ||
taṃ deśa.kālau śaktiṃ ca vidyāṃ ca-avekṣya tattvataḥ |
yathārhataḥ sampraṇayen nareṣv anyāya.vartiṣu || 16 ||
taṃ deśa.kālau śaktiṃ ca vidyāṃ ca-avekṣya tattvataḥ | yathārhataḥ sampraṇayen nareṣv anyāya.vartiṣu || 16 ||
sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ |
caturṇām āśramāṇāṃ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ || 17 ||
sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ | caturṇām āśramāṇāṃ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ || 17 ||
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa eva-abhirakṣati |
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ || 18 ||
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa eva-abhirakṣati | daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ || 18 ||
samīkṣya sa dhṛtaḥ samyak sarvā rañjayati prajāḥ |
a.samīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ || 19 ||
samīkṣya sa dhṛtaḥ samyak sarvā rañjayati prajāḥ | a.samīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ || 19 ||
yadi na praṇayed rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ |
śūle matsyān iva-apakṣyan durbalān balavattarāḥ || 20 ||
yadi na praṇayed rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ | śūle matsyān iva-apakṣyan durbalān balavattarāḥ || 20 ||
adyāt kākaḥ puroḍāśaṃ śvā ca lihyādd havis tathā |
svāmyaṃ ca na syāt kasmiṃś cit pravarteta-adhara.uttaram || 21 ||
adyāt kākaḥ puroḍāśaṃ śvā ca lihyādd havis tathā | svāmyaṃ ca na syāt kasmiṃś cit pravarteta-adhara.uttaram || 21 ||
sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ |
daṇḍasya hi bhayāt sarvaṃ jagad bhogāya kalpate || 22 ||
sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ | daṇḍasya hi bhayāt sarvaṃ jagad bhogāya kalpate || 22 ||
deva.dānava.gandharvā rakṣāṃsi pataga.uragāḥ |
te 'pi bhogāya kalpante daṇḍena-eva nipīḍitāḥ || 23 ||
deva.dānava.gandharvā rakṣāṃsi pataga.uragāḥ | te 'pi bhogāya kalpante daṇḍena-eva nipīḍitāḥ || 23 ||
duṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ |
sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt || 24 ||
duṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ | sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt || 24 ||
yatra śyāmo lohita.akṣo daṇḍaś carati pāpahā |
prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati || 25 ||
yatra śyāmo lohita.akṣo daṇḍaś carati pāpahā | prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati || 25 ||
tasya-āhuḥ sampraṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam |
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharma.kāma.artha.kovidam || 26 ||
tasya-āhuḥ sampraṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam | samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharma.kāma.artha.kovidam || 26 ||
taṃ rājā praṇayan samyak trivargeṇa-abhivardhate |
kāma.ātmā viṣamaḥ kṣudro daṇḍena-eva nihanyate || 27 ||
taṃ rājā praṇayan samyak trivargeṇa-abhivardhate | kāma.ātmā viṣamaḥ kṣudro daṇḍena-eva nihanyate || 27 ||
daṇḍo hi sumahat.tejo durdharaś ca-akṛta.ātmabhiḥ |
dharmād vicalitaṃ hanti nṛpam eva sa.bāndhavam || 28 ||
daṇḍo hi sumahat.tejo durdharaś ca-akṛta.ātmabhiḥ | dharmād vicalitaṃ hanti nṛpam eva sa.bāndhavam || 28 ||
tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sa.cara.acaram |
antarikṣagatāṃś ca-eva munīn devāṃś ca pīḍayet || 29 ||
tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sa.cara.acaram | antarikṣagatāṃś ca-eva munīn devāṃś ca pīḍayet || 29 ||
so 'sahāyena mūḍhena lubdhena-akṛta.buddhinā |
na śakyo nyāyato netuṃ saktena viṣayeṣu ca || 30 ||
so 'sahāyena mūḍhena lubdhena-akṛta.buddhinā | na śakyo nyāyato netuṃ saktena viṣayeṣu ca || 30 ||
śucinā satyasandhena yathāśāstra.anusāriṇā |
praṇetuṃ śakyate daṇḍaḥ susahāyena dhīmatā || 31 ||
śucinā satyasandhena yathāśāstra.anusāriṇā | praṇetuṃ śakyate daṇḍaḥ susahāyena dhīmatā || 31 ||
svarāṣṭre nyāyavṛttaḥ syād bhṛśa.daṇḍaś ca śatruṣu |
suhṛtsv ajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ || 32 ||
svarāṣṭre nyāyavṛttaḥ syād bhṛśa.daṇḍaś ca śatruṣu | suhṛtsv ajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ || 32 ||
evaṃvṛttasya nṛpateḥ śilā.uñchena-api jīvataḥ |
vistīryate yaśo loke tailabindur iva-ambhasi || 33 ||
evaṃvṛttasya nṛpateḥ śilā.uñchena-api jīvataḥ | vistīryate yaśo loke tailabindur iva-ambhasi || 33 ||
atas tu viparītasya nṛpater ajita.ātmanaḥ |
saṅkṣipyate yaśo loke ghṛtabindur iva-ambhasi || 34 ||
atas tu viparītasya nṛpater ajita.ātmanaḥ | saṅkṣipyate yaśo loke ghṛtabindur iva-ambhasi || 34 ||
sve sve dharme niviṣṭānāṃ sarveṣām anupūrvaśaḥ |
varṇānām āśramāṇāṃ ca rājā sṛṣṭo 'bhirakṣitā || 35 ||
sve sve dharme niviṣṭānāṃ sarveṣām anupūrvaśaḥ | varṇānām āśramāṇāṃ ca rājā sṛṣṭo 'bhirakṣitā || 35 ||
tena yad yat sa.bhṛtyena kartavyaṃ rakṣatā prajāḥ |
tat tad vo 'haṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ || 36 ||
tena yad yat sa.bhṛtyena kartavyaṃ rakṣatā prajāḥ | tat tad vo 'haṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ || 36 ||
brāhmaṇān paryupāsīta prātar utthāya pārthivaḥ |
traividyavṛddhān viduṣas tiṣṭhet teṣāṃ ca śāsane || 37 ||
brāhmaṇān paryupāsīta prātar utthāya pārthivaḥ | traividyavṛddhān viduṣas tiṣṭhet teṣāṃ ca śāsane || 37 ||
vṛddhāṃś ca nityaṃ seveta viprān vedavidaḥ śucīn |
vṛddhasevī hi satataṃ rakṣobhir api pūjyate || 38 ||
vṛddhāṃś ca nityaṃ seveta viprān vedavidaḥ śucīn | vṛddhasevī hi satataṃ rakṣobhir api pūjyate || 38 ||
tebhyo 'dhigacched vinayaṃ vinīta.ātmā-api nityaśaḥ |
vinīta.ātmā hi nṛpatir na vinaśyati karhi cit || 39 ||
tebhyo 'dhigacched vinayaṃ vinīta.ātmā-api nityaśaḥ | vinīta.ātmā hi nṛpatir na vinaśyati karhi cit || 39 ||
bahavo 'vinayāt-naṣṭā rājānaḥ sa.paricchadāḥ |
vanasthā api rājyāni vinayāt pratipedire || 40 ||
bahavo 'vinayāt-naṣṭā rājānaḥ sa.paricchadāḥ | vanasthā api rājyāni vinayāt pratipedire || 40 ||
veno vinaṣṭo 'vinayāt-nahuṣaś ca-eva pārthivaḥ |
sudāḥ paijavanaś ca-eva sumukho nimir eva ca || 41 ||
veno vinaṣṭo 'vinayāt-nahuṣaś ca-eva pārthivaḥ | sudāḥ paijavanaś ca-eva sumukho nimir eva ca || 41 ||
pṛthus tu vinayād rājyaṃ prāptavān manur eva ca |
kuberaś ca dhanaiśvaryaṃ brāhmaṇyaṃ ca-eva gādhijaḥ || 42 ||
pṛthus tu vinayād rājyaṃ prāptavān manur eva ca | kuberaś ca dhanaiśvaryaṃ brāhmaṇyaṃ ca-eva gādhijaḥ || 42 ||
traividyebhyas trayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm |
ānvīkṣikīṃ ca-ātmavidyāṃ vārtārambhāṃś ca lokataḥ || 43 ||
traividyebhyas trayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm | ānvīkṣikīṃ ca-ātmavidyāṃ vārtārambhāṃś ca lokataḥ || 43 ||
indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭhed divā.niśam |
jita.indriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ || 44 ||
indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭhed divā.niśam | jita.indriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ || 44 ||
daśa kāma.samutthāni tathā-aṣṭau krodhajāni ca |
vyasanāni dur.antāni prayatnena vivarjayet || 45 ||
daśa kāma.samutthāni tathā-aṣṭau krodhajāni ca | vyasanāni dur.antāni prayatnena vivarjayet || 45 ||
kāmajeṣu prasakto hi vyasaneṣu mahīpatiḥ |
viyujyate 'rtha.dharmābhyāṃ krodhajeṣv ātmanā-eva tu || 46 ||
kāmajeṣu prasakto hi vyasaneṣu mahīpatiḥ | viyujyate 'rtha.dharmābhyāṃ krodhajeṣv ātmanā-eva tu || 46 ||
mṛgayā-akṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ |
tauryatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ || 47 ||
mṛgayā-akṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ | tauryatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ || 47 ||
paiśunyaṃ sāhasaṃ droha īrṣyā.asūyā.arthadūṣaṇam |
vāgdaṇḍajaṃ ca pāruṣyaṃ krodhajo 'pi gaṇo 'ṣṭakaḥ || 48 ||
paiśunyaṃ sāhasaṃ droha īrṣyā.asūyā.arthadūṣaṇam | vāgdaṇḍajaṃ ca pāruṣyaṃ krodhajo 'pi gaṇo 'ṣṭakaḥ || 48 ||
dvayor apy etayor mūlaṃ yaṃ sarve kavayo viduḥ |
taṃ yatnena jayet-lobhaṃ tajjāv etāv ubhau gaṇau || 49 ||
dvayor apy etayor mūlaṃ yaṃ sarve kavayo viduḥ | taṃ yatnena jayet-lobhaṃ tajjāv etāv ubhau gaṇau || 49 ||
pānam akṣāḥ striyaś ca-eva mṛgayā ca yathākramam |
etat kaṣṭatamaṃ vidyāt-catuṣkaṃ kāmaje gaṇe || 50 ||
pānam akṣāḥ striyaś ca-eva mṛgayā ca yathākramam | etat kaṣṭatamaṃ vidyāt-catuṣkaṃ kāmaje gaṇe || 50 ||
daṇḍasya pātanaṃ ca-eva vākpāruṣya.arthadūṣaṇe |
krodhaje 'pi gaṇe vidyāt kaṣṭam etat trikaṃ sadā || 51 ||
daṇḍasya pātanaṃ ca-eva vākpāruṣya.arthadūṣaṇe | krodhaje 'pi gaṇe vidyāt kaṣṭam etat trikaṃ sadā || 51 ||
saptakasya-asya vargasya sarvatra-eva-anuṣaṅgiṇaḥ |
pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ vidyād vyasanam ātmavān || 52 ||
saptakasya-asya vargasya sarvatra-eva-anuṣaṅgiṇaḥ | pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ vidyād vyasanam ātmavān || 52 ||
vyasanasya ca mṛtyoś ca vyasanaṃ kaṣṭam ucyate |
vyasany adho 'dho vrajati svar yāty avyasanī mṛtaḥ || 53 ||
vyasanasya ca mṛtyoś ca vyasanaṃ kaṣṭam ucyate | vyasany adho 'dho vrajati svar yāty avyasanī mṛtaḥ || 53 ||
maulān-śāstravidaḥ śūrān-labdha.lakṣān kula.udbhavān |
sacivān sapta ca-aṣṭau vā prakurvīta parīkṣitān || 54 ||
maulān-śāstravidaḥ śūrān-labdha.lakṣān kula.udbhavān | sacivān sapta ca-aṣṭau vā prakurvīta parīkṣitān || 54 ||
api yat sukaraṃ karma tad apy ekena duṣkaram |
viśeṣato 'sahāyena kiṃ tu rājyaṃ mahā.udayam || 55 ||
api yat sukaraṃ karma tad apy ekena duṣkaram | viśeṣato 'sahāyena kiṃ tu rājyaṃ mahā.udayam || 55 ||
taiḥ sārdhaṃ cintayen nityaṃ sāmānyaṃ sandhi.vigraham |
sthānaṃ samudayaṃ guptiṃ labdhapraśamanāni ca || 56 ||
taiḥ sārdhaṃ cintayen nityaṃ sāmānyaṃ sandhi.vigraham | sthānaṃ samudayaṃ guptiṃ labdhapraśamanāni ca || 56 ||
teṣāṃ svaṃ svam abhiprāyam upalabhya pṛthak pṛthak |
samastānāṃ ca kāryeṣu vidadhyādd hitam ātmanaḥ || 57 ||
teṣāṃ svaṃ svam abhiprāyam upalabhya pṛthak pṛthak | samastānāṃ ca kāryeṣu vidadhyādd hitam ātmanaḥ || 57 ||
sarveṣāṃ tu viśiṣṭena brāhmaṇena vipaścitā |
mantrayet paramaṃ mantraṃ rājā ṣāḍguṇyasaṃyutam || 58 ||
sarveṣāṃ tu viśiṣṭena brāhmaṇena vipaścitā | mantrayet paramaṃ mantraṃ rājā ṣāḍguṇyasaṃyutam || 58 ||
nityaṃ tasmin samāśvastaḥ sarvakāryāṇi niḥkṣipet |
tena sārdhaṃ viniścitya tataḥ karma samārabhet || 59 ||
nityaṃ tasmin samāśvastaḥ sarvakāryāṇi niḥkṣipet | tena sārdhaṃ viniścitya tataḥ karma samārabhet || 59 ||
anyān api prakurvīta śucīn prājñān avasthitān |
samyag arthasamāhartṝn amātyān suparīkṣitān || 60 ||
anyān api prakurvīta śucīn prājñān avasthitān | samyag arthasamāhartṝn amātyān suparīkṣitān || 60 ||
nirvarteta-asya yāvadbhir itikartavyatā nṛbhiḥ |
tāvato 'tandritān dakṣān prakurvīta vicakṣaṇān || 61 ||
nirvarteta-asya yāvadbhir itikartavyatā nṛbhiḥ | tāvato 'tandritān dakṣān prakurvīta vicakṣaṇān || 61 ||
teṣām arthe niyuñjīta śūrān dakṣān kula.udgatān |
śucīn ākara.karmānte bhīrūn antarniveśane || 62 ||
teṣām arthe niyuñjīta śūrān dakṣān kula.udgatān | śucīn ākara.karmānte bhīrūn antarniveśane || 62 ||
dūtaṃ ca-eva prakurvīta sarvaśāstra.viśāradam |
iṅgita.ākāra.ceṣṭajñaṃ śuciṃ dakṣaṃ kula.udgatam || 63 ||
dūtaṃ ca-eva prakurvīta sarvaśāstra.viśāradam | iṅgita.ākāra.ceṣṭajñaṃ śuciṃ dakṣaṃ kula.udgatam || 63 ||
anuraktaḥ śucir dakṣaḥ smṛtimān deśa.kālavit |
vapuṣmān vītabhīr vāgmī dūto rājñaḥ praśasyate || 64 ||
anuraktaḥ śucir dakṣaḥ smṛtimān deśa.kālavit | vapuṣmān vītabhīr vāgmī dūto rājñaḥ praśasyate || 64 ||
amātye daṇḍa āyatto daṇḍe vainayikī kriyā |
nṛpatau kośa.rāṣṭre ca dūte sandhi.viparyayau || 65 ||
amātye daṇḍa āyatto daṇḍe vainayikī kriyā | nṛpatau kośa.rāṣṭre ca dūte sandhi.viparyayau || 65 ||
dūta eva hi sandhatte bhinatty eva ca saṃhatān |
dūtas tat kurute karma bhidyante yena mānavaḥ || 66 ||
dūta eva hi sandhatte bhinatty eva ca saṃhatān | dūtas tat kurute karma bhidyante yena mānavaḥ || 66 ||
sa vidyād asya kṛtyeṣu nirgūḍha.iṅgita.ceṣṭitaiḥ |
ākāram iṅgitaṃ ceṣṭāṃ bhṛtyeṣu ca cikīrṣitam || 67 ||
sa vidyād asya kṛtyeṣu nirgūḍha.iṅgita.ceṣṭitaiḥ | ākāram iṅgitaṃ ceṣṭāṃ bhṛtyeṣu ca cikīrṣitam || 67 ||
buddhvā ca sarvaṃ tattvena pararājacikīrṣitam |
tathā prayatnam ātiṣṭhed yathā-ātmānaṃ na pīḍayet || 68 ||
buddhvā ca sarvaṃ tattvena pararājacikīrṣitam | tathā prayatnam ātiṣṭhed yathā-ātmānaṃ na pīḍayet || 68 ||
jāṅgalaṃ sasyasampannam ārya.prāyam an.āvilam |
ramyam ānata.sāmantaṃ svājīvyaṃ deśam āvaset || 69 ||
jāṅgalaṃ sasyasampannam ārya.prāyam an.āvilam | ramyam ānata.sāmantaṃ svājīvyaṃ deśam āvaset || 69 ||
dhanva.durgaṃ mahī.durgam ab.durgaṃ vārkṣam eva vā |
nṛdurgaṃ giridurgaṃ vā samāśritya vaset puram || 70 ||
dhanva.durgaṃ mahī.durgam ab.durgaṃ vārkṣam eva vā | nṛdurgaṃ giridurgaṃ vā samāśritya vaset puram || 70 ||
sarveṇa tu prayatnena giridurgaṃ samāśrayet |
eṣāṃ hi bāhuguṇyena giridurgaṃ viśiṣyate || 71 ||
sarveṇa tu prayatnena giridurgaṃ samāśrayet | eṣāṃ hi bāhuguṇyena giridurgaṃ viśiṣyate || 71 ||
triṇy ādyāny āśritās tv eṣāṃ mṛga.gartāśraya.apcarāḥ |
trīṇy uttarāṇi kramaśaḥ plavaṅgama.nara.amarāḥ || 72 ||
triṇy ādyāny āśritās tv eṣāṃ mṛga.gartāśraya.apcarāḥ | trīṇy uttarāṇi kramaśaḥ plavaṅgama.nara.amarāḥ || 72 ||
yathā durgāśritān etān na-upahiṃsanti śatravaḥ |
tathā-arayo na hiṃsanti nṛpaṃ durgasamāśritam || 73 ||
yathā durgāśritān etān na-upahiṃsanti śatravaḥ | tathā-arayo na hiṃsanti nṛpaṃ durgasamāśritam || 73 ||
ekaḥ śataṃ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ |
śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ vidhīyate || 74 ||
ekaḥ śataṃ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ | śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ vidhīyate || 74 ||
tat syād āyudhasampannaṃ dhana.dhānyena vāhanaiḥ |
brāhmaṇaiḥ śilpibhir yantrair yavasena-udakena ca || 75 ||
tat syād āyudhasampannaṃ dhana.dhānyena vāhanaiḥ | brāhmaṇaiḥ śilpibhir yantrair yavasena-udakena ca || 75 ||
tasya madhye suparyāptaṃ kārayed gṛham ātmanaḥ |
guptaṃ sarva.ṛtukaṃ śubhraṃ jala.vṛkṣasamanvitam || 76 ||
tasya madhye suparyāptaṃ kārayed gṛham ātmanaḥ | guptaṃ sarva.ṛtukaṃ śubhraṃ jala.vṛkṣasamanvitam || 76 ||
tad adhyāsya-udvahed bhāryāṃ sa.varṇāṃ lakṣaṇānvitām |
kule mahati sambhūtāṃ hṛdyāṃ rūpa.guṇānvītām || 77 ||
tad adhyāsya-udvahed bhāryāṃ sa.varṇāṃ lakṣaṇānvitām | kule mahati sambhūtāṃ hṛdyāṃ rūpa.guṇānvītām || 77 ||
purohitaṃ ca kurvīta vṛṇuyād eva ca-ṛtvijaḥ |
te 'sya gṛhyāṇi karmāṇi kuryur vaitānikāni ca || 78 ||
purohitaṃ ca kurvīta vṛṇuyād eva ca-ṛtvijaḥ | te 'sya gṛhyāṇi karmāṇi kuryur vaitānikāni ca || 78 ||
yajeta rājā kratubhir vividhair āpta.dakṣiṇaiḥ |
dharmārthaṃ ca-eva viprebhyo dadyād bhogān dhanāni ca || 79 ||
yajeta rājā kratubhir vividhair āpta.dakṣiṇaiḥ | dharmārthaṃ ca-eva viprebhyo dadyād bhogān dhanāni ca || 79 ||
sāṃvatsarikam āptaiś ca rāṣṭrād āhārayed balim |
syāc ca-āmnāya.paro loke varteta pitṛvat-nṛṣu || 80 ||
sāṃvatsarikam āptaiś ca rāṣṭrād āhārayed balim | syāc ca-āmnāya.paro loke varteta pitṛvat-nṛṣu || 80 ||
adhyakṣān vividhān kuryāt tatra tatra vipaścitaḥ |
te 'sya sarvāṇy avekṣeran nṛṇāṃ kāryāṇi kurvatām || 81 ||
adhyakṣān vividhān kuryāt tatra tatra vipaścitaḥ | te 'sya sarvāṇy avekṣeran nṛṇāṃ kāryāṇi kurvatām || 81 ||
āvṛttānāṃ gurukulād viprāṇāṃ pūjako bhavet |
nṛpāṇām akṣayo hy eṣa nidhir brāhmo 'bhidhīyate || 82 ||
āvṛttānāṃ gurukulād viprāṇāṃ pūjako bhavet | nṛpāṇām akṣayo hy eṣa nidhir brāhmo 'bhidhīyate || 82 ||
na taṃ stenā na ca-amitrā haranti na ca naśyati |
tasmād rājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣv akṣayo nidhiḥ || 83 ||
na taṃ stenā na ca-amitrā haranti na ca naśyati | tasmād rājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣv akṣayo nidhiḥ || 83 ||
na skandate na vyathate na vinaśyati karhi cit |
variṣṭham agnihotrebhyo brāhmaṇasya mukhe hutam || 84 ||
na skandate na vyathate na vinaśyati karhi cit | variṣṭham agnihotrebhyo brāhmaṇasya mukhe hutam || 84 ||
samam abrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve |
prādhīte śatasāhasram anantaṃ vedapārage || 85 ||
samam abrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve | prādhīte śatasāhasram anantaṃ vedapārage || 85 ||
pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayā-eva ca |
alpaṃ vā bahu vā pretya dānasya phalam aśnute || 86 ||
pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayā-eva ca | alpaṃ vā bahu vā pretya dānasya phalam aśnute || 86 ||
sama.uttama.adhamai rājā tv āhūtaḥ pālayan prajāḥ |
na nivarteta saṅgrāmāt kṣātraṃ dharmam anusmaran || 87 ||
sama.uttama.adhamai rājā tv āhūtaḥ pālayan prajāḥ | na nivarteta saṅgrāmāt kṣātraṃ dharmam anusmaran || 87 ||
saṅgrāmeṣv anivartitvaṃ prajānāṃ ca-eva pālanam |
śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ śreyaskaraṃ param || 88 ||
saṅgrāmeṣv anivartitvaṃ prajānāṃ ca-eva pālanam | śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ śreyaskaraṃ param || 88 ||
āhaveṣu mitho 'nyonyaṃ jighāṃsanto mahīkṣitaḥ |
yudhyamānāḥ paraṃ śaktyā svargaṃ yānty a.parāṅmukhāḥ || 89 ||
āhaveṣu mitho 'nyonyaṃ jighāṃsanto mahīkṣitaḥ | yudhyamānāḥ paraṃ śaktyā svargaṃ yānty a.parāṅmukhāḥ || 89 ||
na kūṭair āyudhair hanyād yudhyamāno raṇe ripūn |
na karṇibhir na-api digdhair na-agnijvalita.tejanaiḥ || 90 ||
na kūṭair āyudhair hanyād yudhyamāno raṇe ripūn | na karṇibhir na-api digdhair na-agnijvalita.tejanaiḥ || 90 ||
na ca hanyāt sthalārūḍhaṃ na klībaṃ na kṛta.añjalim |
na mukta.keśaṃ na-āsīnaṃ na tava-asmi-iti vādinam || 91 ||
na ca hanyāt sthalārūḍhaṃ na klībaṃ na kṛta.añjalim | na mukta.keśaṃ na-āsīnaṃ na tava-asmi-iti vādinam || 91 ||
na suptaṃ na vi.sannāhaṃ na nagnaṃ na nir.āyudham |
na-ayudhyamānaṃ paśyantaṃ na pareṇa samāgatam || 92 ||
na suptaṃ na vi.sannāhaṃ na nagnaṃ na nir.āyudham | na-ayudhyamānaṃ paśyantaṃ na pareṇa samāgatam || 92 ||
na-āyudhavyasanaprāptaṃ na-ārtaṃ na-atiparikṣataṃ |
na bhītaṃ na parāvṛttaṃ satāṃ dharmam anusmaran || 93 ||
na-āyudhavyasanaprāptaṃ na-ārtaṃ na-atiparikṣataṃ | na bhītaṃ na parāvṛttaṃ satāṃ dharmam anusmaran || 93 ||
yas tu bhītaḥ parāvṛttaḥ saṅgrāme hanyate paraiḥ |
bhartur yad duṣkṛtaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ pratipadyate || 94 ||
yas tu bhītaḥ parāvṛttaḥ saṅgrāme hanyate paraiḥ | bhartur yad duṣkṛtaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ pratipadyate || 94 ||
yat-ca-asya sukṛtaṃ kiṃ cid amutrārtham upārjitam |
bhartā tat sarvam ādatte parāvṛttahatasya tu || 95 ||
yat-ca-asya sukṛtaṃ kiṃ cid amutrārtham upārjitam | bhartā tat sarvam ādatte parāvṛttahatasya tu || 95 ||
ratha.aśvaṃ hastinaṃ chatraṃ dhanaṃ dhānyaṃ paśūn striyaḥ |
sarvadravyāṇi kupyaṃ ca yo yaj jayati tasya tat || 96 ||
ratha.aśvaṃ hastinaṃ chatraṃ dhanaṃ dhānyaṃ paśūn striyaḥ | sarvadravyāṇi kupyaṃ ca yo yaj jayati tasya tat || 96 ||
rājñaś ca dadyur uddhāram ity eṣā vaidikī śrutiḥ |
rājñā ca sarvayodhebhyo dātavyam apṛthagjitam || 97 ||
rājñaś ca dadyur uddhāram ity eṣā vaidikī śrutiḥ | rājñā ca sarvayodhebhyo dātavyam apṛthagjitam || 97 ||
eṣo 'nupaskṛtaḥ prokto yodhadharmaḥ sanātanaḥ |
asmād dharmān na cyaveta kṣatriyo ghnan raṇe ripūn || 98 ||
eṣo 'nupaskṛtaḥ prokto yodhadharmaḥ sanātanaḥ | asmād dharmān na cyaveta kṣatriyo ghnan raṇe ripūn || 98 ||
alabdhaṃ ca-eva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ |
rakṣitaṃ vardhayec ca-eva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet || 99 ||
alabdhaṃ ca-eva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ | rakṣitaṃ vardhayec ca-eva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet || 99 ||
etac caturvidhaṃ vidyāt puruṣārthaprayojanam |
asya nityam anuṣṭhānaṃ samyak kuryād atandritaḥ || 100 ||
etac caturvidhaṃ vidyāt puruṣārthaprayojanam | asya nityam anuṣṭhānaṃ samyak kuryād atandritaḥ || 100 ||
alabdham icched daṇḍena labdhaṃ rakṣed avekṣayā |
rakṣitaṃ vardhayed vṛddhyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet || 101 ||
alabdham icched daṇḍena labdhaṃ rakṣed avekṣayā | rakṣitaṃ vardhayed vṛddhyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet || 101 ||
nityam udyata.daṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛta.pauruṣaḥ |
nityaṃ saṃvṛta.saṃvāryo nityaṃ chidrānusāry areḥ || 102 ||
nityam udyata.daṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛta.pauruṣaḥ | nityaṃ saṃvṛta.saṃvāryo nityaṃ chidrānusāry areḥ || 102 ||
nityam udyata.daṇḍasya kṛtsnam udvijate jagat |
tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍena-eva prasādhayet || 103 ||
nityam udyata.daṇḍasya kṛtsnam udvijate jagat | tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍena-eva prasādhayet || 103 ||
a.māyayā-eva varteta na kathaṃ cana māyayā |
budhyeta-ariprayuktāṃ ca māyāṃ nityaṃ susaṃvṛtaḥ || 104 ||
a.māyayā-eva varteta na kathaṃ cana māyayā | budhyeta-ariprayuktāṃ ca māyāṃ nityaṃ susaṃvṛtaḥ || 104 ||
na-asya chidraṃ paro vidyād vidyāt-chidraṃ parasya ca |
gūhet kūrma iva-aṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ || 105 ||
na-asya chidraṃ paro vidyād vidyāt-chidraṃ parasya ca | gūhet kūrma iva-aṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ || 105 ||
bakavat-cintayed arthān siṃhavat-ca parākrame |
vṛkavat-ca-avalumpeta śaśavat-ca viniṣpatet || 106 ||
bakavat-cintayed arthān siṃhavat-ca parākrame | vṛkavat-ca-avalumpeta śaśavat-ca viniṣpatet || 106 ||
evam vijayamānasya ye 'sya syuḥ paripanthinaḥ |
tān ānayed vaśaṃ sarvān sāmādibhir upakramaiḥ || 107 ||
evam vijayamānasya ye 'sya syuḥ paripanthinaḥ | tān ānayed vaśaṃ sarvān sāmādibhir upakramaiḥ || 107 ||
yadi te tu na tiṣṭheyur upāyaiḥ prathamais tribhiḥ |
daṇḍena-eva prasahya-etān-śanakair vaśam ānayet || 108 ||
yadi te tu na tiṣṭheyur upāyaiḥ prathamais tribhiḥ | daṇḍena-eva prasahya-etān-śanakair vaśam ānayet || 108 ||
sāma.adīnām upāyānāṃ caturṇām api paṇḍitāḥ |
sāma.daṇḍau praśaṃsanti nityaṃ rāṣṭrābhivṛddhaye || 109 ||
sāma.adīnām upāyānāṃ caturṇām api paṇḍitāḥ | sāma.daṇḍau praśaṃsanti nityaṃ rāṣṭrābhivṛddhaye || 109 ||
yathā-uddharati nirdātā kakṣaṃ dhānyaṃ ca rakṣati |
tathā rakṣen nṛpo rāṣṭraṃ hanyāc ca paripanthinaḥ || 110 ||
yathā-uddharati nirdātā kakṣaṃ dhānyaṃ ca rakṣati | tathā rakṣen nṛpo rāṣṭraṃ hanyāc ca paripanthinaḥ || 110 ||
mohād rājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayaty anavekṣayā |
so 'cirād bhraśyate rājyāt-jīvitāt-ca sa.bāndhavaḥ || 111 ||
mohād rājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayaty anavekṣayā | so 'cirād bhraśyate rājyāt-jīvitāt-ca sa.bāndhavaḥ || 111 ||
śarīrakarṣaṇāt prāṇāḥ kṣīyante prāṇināṃ yathā |
tathā rājñām api prāṇāḥ kṣīyante rāṣṭrakarṣaṇāt || 112 ||
śarīrakarṣaṇāt prāṇāḥ kṣīyante prāṇināṃ yathā | tathā rājñām api prāṇāḥ kṣīyante rāṣṭrakarṣaṇāt || 112 ||
rāṣṭrasya saṅgrahe nityaṃ vidhānam idam ācaret |
susaṅgṛhītarāṣṭre hi pārthivaḥ sukham edhate || 113 ||
rāṣṭrasya saṅgrahe nityaṃ vidhānam idam ācaret | susaṅgṛhītarāṣṭre hi pārthivaḥ sukham edhate || 113 ||
dvayos trayāṇāṃ pañcānāṃ madhye gulmam adhiṣṭhitam |
tathā grāmaśatānāṃ ca kuryād rāṣṭrasya saṅgraham || 114 ||
dvayos trayāṇāṃ pañcānāṃ madhye gulmam adhiṣṭhitam | tathā grāmaśatānāṃ ca kuryād rāṣṭrasya saṅgraham || 114 ||
grāmasya-adhipatiṃ kuryād daśagrāmapatiṃ tathā |
viṃśatīśaṃ śata.īśaṃ ca sahasrapatim eva ca || 115 ||
grāmasya-adhipatiṃ kuryād daśagrāmapatiṃ tathā | viṃśatīśaṃ śata.īśaṃ ca sahasrapatim eva ca || 115 ||
grāmadoṣān samutpannān grāmikaḥ śanakaiḥ svayam |
śaṃsed grāmadaśa.īśāya daśa.īśo viṃśatīśine || 116 ||
grāmadoṣān samutpannān grāmikaḥ śanakaiḥ svayam | śaṃsed grāmadaśa.īśāya daśa.īśo viṃśatīśine || 116 ||
viṃśatīśas tu tat sarvaṃ śata.īśāya nivedayet |
śaṃsed grāmaśata.īśas tu sahasrapataye svayam || 117 ||
viṃśatīśas tu tat sarvaṃ śata.īśāya nivedayet | śaṃsed grāmaśata.īśas tu sahasrapataye svayam || 117 ||
yāni rājapradeyāni pratyahaṃ grāmavāsibhiḥ |
anna.pāna.indhanādīni grāmikas tāny avāpnuyāt || 118 ||
yāni rājapradeyāni pratyahaṃ grāmavāsibhiḥ | anna.pāna.indhanādīni grāmikas tāny avāpnuyāt || 118 ||
daśī kulaṃ tu bhuñjīta viṃśī pañca kulāni ca |
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣaḥ sahasrādhipatiḥ puram || 119 ||
daśī kulaṃ tu bhuñjīta viṃśī pañca kulāni ca | grāmaṃ grāmaśatādhyakṣaḥ sahasrādhipatiḥ puram || 119 ||
teṣāṃ grāmyāṇi kāryāni pṛthakkāryāṇi ca-eva hi |
rājño 'nyaḥ sacivaḥ snigdhas tāni paśyed atandritaḥ || 120 ||
teṣāṃ grāmyāṇi kāryāni pṛthakkāryāṇi ca-eva hi | rājño 'nyaḥ sacivaḥ snigdhas tāni paśyed atandritaḥ || 120 ||
nagare nagare ca-ekaṃ kuryāt sarvārthacintakam |
uccaiḥsthānaṃ ghorarūpaṃ nakṣatrāṇām iva graham || 121 ||
nagare nagare ca-ekaṃ kuryāt sarvārthacintakam | uccaiḥsthānaṃ ghorarūpaṃ nakṣatrāṇām iva graham || 121 ||
sa tān anuparikrāmet sarvān eva sadā svayam |
teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayet samyag rāṣṭreṣu tat.caraiḥ || 122 ||
sa tān anuparikrāmet sarvān eva sadā svayam | teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayet samyag rāṣṭreṣu tat.caraiḥ || 122 ||
rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ |
bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣed imāḥ prajāḥ || 123 ||
rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ | bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣed imāḥ prajāḥ || 123 ||
ye kāryikebhyo 'rtham eva gṛhṇīyuḥ pāpacetasaḥ |
teṣāṃ sarvasvam ādāya rājā kuryāt pravāsanam || 124 ||
ye kāryikebhyo 'rtham eva gṛhṇīyuḥ pāpacetasaḥ | teṣāṃ sarvasvam ādāya rājā kuryāt pravāsanam || 124 ||
rājā karmasu yuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca |
pratyahaṃ kalpayed vṛttiṃ sthānaṃ karmānurūpataḥ || 125 ||
rājā karmasu yuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca | pratyahaṃ kalpayed vṛttiṃ sthānaṃ karmānurūpataḥ || 125 ||
paṇo deyo 'vakṛṣṭasya ṣaḍ utkṛṣṭasya vetanam |
ṣāṇmāsikas tathā-ācchādo dhānyadroṇas tu māsikaḥ || 126 ||
paṇo deyo 'vakṛṣṭasya ṣaḍ utkṛṣṭasya vetanam | ṣāṇmāsikas tathā-ācchādo dhānyadroṇas tu māsikaḥ || 126 ||
kraya.vikrayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca sa.parivyayam |
yogakṣemaṃ ca samprekṣya vaṇijo dāpayet karān || 127 ||
kraya.vikrayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca sa.parivyayam | yogakṣemaṃ ca samprekṣya vaṇijo dāpayet karān || 127 ||
yathā phalena yujyeta rājā kartā ca karmaṇām |
tathā-avekṣya nṛpo rāṣṭre kalpayet satataṃ karān || 128 ||
yathā phalena yujyeta rājā kartā ca karmaṇām | tathā-avekṣya nṛpo rāṣṭre kalpayet satataṃ karān || 128 ||
yathā-alpālpam adanty ādyaṃ vāryoko.vatsa.ṣaṭpadāḥ |
tathā-alpālpo grahītavyo rāṣṭrād rājñābdikaḥ karaḥ || 129 ||
yathā-alpālpam adanty ādyaṃ vāryoko.vatsa.ṣaṭpadāḥ | tathā-alpālpo grahītavyo rāṣṭrād rājñābdikaḥ karaḥ || 129 ||
pañcāśadbhāga ādeyo rājñā paśu.hiraṇyayoḥ |
dhānyānām aṣṭamo bhāgaḥ ṣaṣṭho dvādaśa eva vā || 130 ||
pañcāśadbhāga ādeyo rājñā paśu.hiraṇyayoḥ | dhānyānām aṣṭamo bhāgaḥ ṣaṣṭho dvādaśa eva vā || 130 ||
ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṃ dru.māṃsa.madhu.sarpiṣām |
gandha.oṣadhi.rasānāṃ ca puṣpa.mūla.phalasya ca || 131 ||
ādadīta-atha ṣaḍbhāgaṃ dru.māṃsa.madhu.sarpiṣām | gandha.oṣadhi.rasānāṃ ca puṣpa.mūla.phalasya ca || 131 ||
patra.śāka.tṛṇānāṃ ca carmaṇāṃ vaidalasya ca |
mṛnmayānāṃ ca bhāṇḍānāṃ sarvasya-aśmamayasya ca || 132 ||
patra.śāka.tṛṇānāṃ ca carmaṇāṃ vaidalasya ca | mṛnmayānāṃ ca bhāṇḍānāṃ sarvasya-aśmamayasya ca || 132 ||
mriyamāṇo 'py ādadīta na rājā śrotriyāt karam |
na ca kṣudhā-asya saṃsīdet-śrotriyo viṣaye vasan || 133 ||
mriyamāṇo 'py ādadīta na rājā śrotriyāt karam | na ca kṣudhā-asya saṃsīdet-śrotriyo viṣaye vasan || 133 ||
yasya rājñas tu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā |
tasya-api tat kṣudhā rāṣṭram acirena-eva sīdati || 134 ||
yasya rājñas tu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā | tasya-api tat kṣudhā rāṣṭram acirena-eva sīdati || 134 ||
śruta.vṛtte viditvā-asya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet |
saṃrakṣet sarvataś ca-enaṃ pitā putram iva-aurasam || 135 ||
śruta.vṛtte viditvā-asya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet | saṃrakṣet sarvataś ca-enaṃ pitā putram iva-aurasam || 135 ||
saṃrakṣyamāṇo rājñā yaṃ kurute dharmam anvaham |
tena-āyur vardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭram eva ca || 136 ||
saṃrakṣyamāṇo rājñā yaṃ kurute dharmam anvaham | tena-āyur vardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭram eva ca || 136 ||
yat kiṃ cid api varṣasya dāpayet karasañjñitam |
vyavahāreṇa jīvantaṃ rājā rāṣṭre pṛthagjanam || 137 ||
yat kiṃ cid api varṣasya dāpayet karasañjñitam | vyavahāreṇa jīvantaṃ rājā rāṣṭre pṛthagjanam || 137 ||
kārukān-śilpinaś ca-eva śūdrāṃs cātma.upajīvinaḥ |
ekaikaṃ kārayet karma māsi māsi mahīpatiḥ || 138 ||
kārukān-śilpinaś ca-eva śūdrāṃs cātma.upajīvinaḥ | ekaikaṃ kārayet karma māsi māsi mahīpatiḥ || 138 ||
na-ucchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ ca-atitṛṣṇayā |
ucchindan hy ātmano mūlam āṭmānaṃ tāṃś ca pīdayet || 139 ||
na-ucchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ ca-atitṛṣṇayā | ucchindan hy ātmano mūlam āṭmānaṃ tāṃś ca pīdayet || 139 ||
tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca syāt kāryaṃ vīkṣya mahīpatiḥ |
tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca-eva rāja bhavati sammataḥ || 140 ||
tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca syāt kāryaṃ vīkṣya mahīpatiḥ | tīkṣṇaś ca-eva mṛduś ca-eva rāja bhavati sammataḥ || 140 ||
amātyamukhyaṃ dharmajñaṃ prājñaṃ dāntaṃ kula.udgatam |
sthāpayed āsane tasmin khinnaḥ kārya.īkṣaṇe nṛṇām || 141 ||
amātyamukhyaṃ dharmajñaṃ prājñaṃ dāntaṃ kula.udgatam | sthāpayed āsane tasmin khinnaḥ kārya.īkṣaṇe nṛṇām || 141 ||
evaṃ sarvaṃ vidhāya-idam itikartavyam ātmanaḥ |
yuktaś ca-eva-apramattaś ca parirakṣed imāḥ prajāḥ || 142 ||
evaṃ sarvaṃ vidhāya-idam itikartavyam ātmanaḥ | yuktaś ca-eva-apramattaś ca parirakṣed imāḥ prajāḥ || 142 ||
vikrośantyo yasya rāṣṭrād hriyante dasyubhiḥ prajāḥ |
sampaśyataḥ sa.bhṛtyasya mṛtaḥ sa na tu jīvati || 143 ||
vikrośantyo yasya rāṣṭrād hriyante dasyubhiḥ prajāḥ | sampaśyataḥ sa.bhṛtyasya mṛtaḥ sa na tu jīvati || 143 ||
kṣatriyasya paro dharmaḥ prājānām eva pālanam |
nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate || 144 ||
kṣatriyasya paro dharmaḥ prājānām eva pālanam | nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate || 144 ||
utthāya paścime yāme kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ |
hutāgnir brāhmaṇāṃś cārcya praviśet sa śubhāṃ sabhām || 145 ||
utthāya paścime yāme kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ | hutāgnir brāhmaṇāṃś cārcya praviśet sa śubhāṃ sabhām || 145 ||
tatra sthitaḥ prajāḥ sarvāḥ pratinandya visarjayet |
visṛjya ca prajāḥ sarvā mantrayet saha mantribhiḥ || 146 ||
tatra sthitaḥ prajāḥ sarvāḥ pratinandya visarjayet | visṛjya ca prajāḥ sarvā mantrayet saha mantribhiḥ || 146 ||
giripṛṣṭhaṃ samāruhya prasādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥ.śalāke vā mantrayed a.vibhāvitaḥ || 147 ||
giripṛṣṭhaṃ samāruhya prasādaṃ vā rahogataḥ | araṇye niḥ.śalāke vā mantrayed a.vibhāvitaḥ || 147 ||
yasya mantraṃ na jānanti samāgamya pṛthagjanāḥ |
sa kṛtsnāṃ pṛthivīṃ bhuṅkte kośahīno 'pi pārthivaḥ || 148 ||
yasya mantraṃ na jānanti samāgamya pṛthagjanāḥ | sa kṛtsnāṃ pṛthivīṃ bhuṅkte kośahīno 'pi pārthivaḥ || 148 ||
jaḍa.mūka.andha.badhirāṃs tairyagyonān vayo.'tigān |
strī.mleccha.vyādhita.vyaṅgān mantrakāle 'pasārayet || 149 ||
jaḍa.mūka.andha.badhirāṃs tairyagyonān vayo.'tigān | strī.mleccha.vyādhita.vyaṅgān mantrakāle 'pasārayet || 149 ||
bhindanty avamatā mantraṃ tairyagyonās tathā-eva ca |
striyaś ca-eva viśeṣeṇa tasmāt tatrādṛto bhavet || 150 ||
bhindanty avamatā mantraṃ tairyagyonās tathā-eva ca | striyaś ca-eva viśeṣeṇa tasmāt tatrādṛto bhavet || 150 ||
madhyandine 'rdharātre vā viśrānto vigataklamaḥ |
cintayed dharma.kāma.arthān sārdhaṃ tair eka eva vā || 151 ||
madhyandine 'rdharātre vā viśrānto vigataklamaḥ | cintayed dharma.kāma.arthān sārdhaṃ tair eka eva vā || 151 ||
parasparaviruddhānāṃ teṣāṃ ca samupārjanam |
kanyānāṃ sampradānaṃ ca kumārāṇāṃ ca rakṣaṇaṃ || 152 ||
parasparaviruddhānāṃ teṣāṃ ca samupārjanam | kanyānāṃ sampradānaṃ ca kumārāṇāṃ ca rakṣaṇaṃ || 152 ||
dūtasampreṣaṇaṃ ca-eva kāryaśeṣaṃ tathā-eva ca |
antaḥpurapracāraṃ ca praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam || 153 ||
dūtasampreṣaṇaṃ ca-eva kāryaśeṣaṃ tathā-eva ca | antaḥpurapracāraṃ ca praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam || 153 ||
kṛtsnaṃ ca-aṣṭavidhaṃ karma pañcavargaṃ ca tattvataḥ |
anurāga.aparāgau ca pracāraṃ maṇḍalasya ca || 154 ||
kṛtsnaṃ ca-aṣṭavidhaṃ karma pañcavargaṃ ca tattvataḥ | anurāga.aparāgau ca pracāraṃ maṇḍalasya ca || 154 ||
madhyamasya pracāraṃ ca vijīgiṣoś ca ceṣṭitam |
udāsīnapracāraṃ ca śatroś ca-eva prayatnataḥ || 155 ||
madhyamasya pracāraṃ ca vijīgiṣoś ca ceṣṭitam | udāsīnapracāraṃ ca śatroś ca-eva prayatnataḥ || 155 ||
etāḥ prakṛtayo mūlaṃ maṇḍalasya samāsataḥ |
aṣṭau ca-anyāḥ samākhyātā dvādaśa-eva tu tāḥ smṛtāḥ || 156 ||
etāḥ prakṛtayo mūlaṃ maṇḍalasya samāsataḥ | aṣṭau ca-anyāḥ samākhyātā dvādaśa-eva tu tāḥ smṛtāḥ || 156 ||
amātya.rāṣṭra.durga.artha.daṇḍākhyāḥ pañca ca-aparāḥ |
pratyekaṃ kathitā hy etāḥ saṅkṣepeṇa dvisaptatiḥ || 157 ||
amātya.rāṣṭra.durga.artha.daṇḍākhyāḥ pañca ca-aparāḥ | pratyekaṃ kathitā hy etāḥ saṅkṣepeṇa dvisaptatiḥ || 157 ||
anantaram ariṃ vidyād arisevinam eva ca |
arer anantaraṃ mitram udāsīnaṃ tayoḥ param || 158 ||
anantaram ariṃ vidyād arisevinam eva ca | arer anantaraṃ mitram udāsīnaṃ tayoḥ param || 158 ||
tān sarvān abhisandadhyāt sāmādibhir upakramaiḥ |
vyastaiś ca-eva samastaiś ca pauruṣeṇa nayena ca || 159 ||
tān sarvān abhisandadhyāt sāmādibhir upakramaiḥ | vyastaiś ca-eva samastaiś ca pauruṣeṇa nayena ca || 159 ||
sandhiṃ ca vigrahaṃ ca-eva yānam āsanam eva ca |
dvaidhībhāvaṃ saṃśrayaṃ ca ṣaḍguṇāṃś cintayet sadā || 160 ||
sandhiṃ ca vigrahaṃ ca-eva yānam āsanam eva ca | dvaidhībhāvaṃ saṃśrayaṃ ca ṣaḍguṇāṃś cintayet sadā || 160 ||
āsanaṃ ca-eva yānaṃ ca sandhiṃ vigraham eva ca |
kāryaṃ vīkṣya prayuñjīta dvaidhaṃ saṃśrayam eva ca || 161 ||
āsanaṃ ca-eva yānaṃ ca sandhiṃ vigraham eva ca | kāryaṃ vīkṣya prayuñjīta dvaidhaṃ saṃśrayam eva ca || 161 ||
sandhiṃ tu dvividhaṃ vidyād rājā vigraham eva ca |
ubhe yāna.āsane ca-eva dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ || 162 ||
sandhiṃ tu dvividhaṃ vidyād rājā vigraham eva ca | ubhe yāna.āsane ca-eva dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ || 162 ||
samāna.yānakarmā ca viparītas tathā-eva ca |
tadā tv āyatisaṃyuktaḥ sandhir jñeyo dvilakṣaṇaḥ || 163 ||
samāna.yānakarmā ca viparītas tathā-eva ca | tadā tv āyatisaṃyuktaḥ sandhir jñeyo dvilakṣaṇaḥ || 163 ||
svayaṅkṛtaś ca kāryārtham akāle kāla eva vā |
mitrasya ca-eva-apakṛte dvividho vigrahaḥ smṛtaḥ || 164 ||
svayaṅkṛtaś ca kāryārtham akāle kāla eva vā | mitrasya ca-eva-apakṛte dvividho vigrahaḥ smṛtaḥ || 164 ||
ekākinaś ca-ātyayike kārye prāpte yadṛcchayā |
saṃhatasya ca mitreṇa dvividhaṃ yānam ucyate || 165 ||
ekākinaś ca-ātyayike kārye prāpte yadṛcchayā | saṃhatasya ca mitreṇa dvividhaṃ yānam ucyate || 165 ||
kṣīṇasya ca-eva kramaśo daivāt pūrvakṛtena vā |
mitrasya ca-anurodhena dvividhaṃ smṛtam āsanam || 166 ||
kṣīṇasya ca-eva kramaśo daivāt pūrvakṛtena vā | mitrasya ca-anurodhena dvividhaṃ smṛtam āsanam || 166 ||
balasya svāminaś ca-eva sthitiḥ kāryārthasiddhaye |
dvividhaṃ kīrtyate dvaidhaṃ ṣāḍguṇyaguṇavedibhiḥ || 167 ||
balasya svāminaś ca-eva sthitiḥ kāryārthasiddhaye | dvividhaṃ kīrtyate dvaidhaṃ ṣāḍguṇyaguṇavedibhiḥ || 167 ||
arthasampādanārthaṃ ca pīḍyamānasya śatrubhiḥ |
sādhuṣu vyapadeśaś ca dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ || 168 ||
arthasampādanārthaṃ ca pīḍyamānasya śatrubhiḥ | sādhuṣu vyapadeśaś ca dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ || 168 ||
yadā-avagacched āyatyām ādhikyaṃ dhruvam ātmanaḥ |
tadātve ca-alpikāṃ pīḍāṃ tadā sandhiṃ samāśrayet || 169 ||
yadā-avagacched āyatyām ādhikyaṃ dhruvam ātmanaḥ | tadātve ca-alpikāṃ pīḍāṃ tadā sandhiṃ samāśrayet || 169 ||
yadā prahṛṣṭā manyeta sarvās tu prakṛtīr bhṛśam |
atyucchritaṃ tathātmānaṃ tadā kurvīta vigraham || 170 ||
yadā prahṛṣṭā manyeta sarvās tu prakṛtīr bhṛśam | atyucchritaṃ tathātmānaṃ tadā kurvīta vigraham || 170 ||
yadā manyeta bhāvena hṛṣṭaṃ puṣṭaṃ balaṃ svakam |
parasya viparītaṃ ca tadā yāyād ripuṃ prati || 171 ||
yadā manyeta bhāvena hṛṣṭaṃ puṣṭaṃ balaṃ svakam | parasya viparītaṃ ca tadā yāyād ripuṃ prati || 171 ||
yadā tu syāt parikṣīṇo vāhanena balena ca |
tadāsīta prayatnena śanakaiḥ sāntvayann arīn || 172 ||
yadā tu syāt parikṣīṇo vāhanena balena ca | tadāsīta prayatnena śanakaiḥ sāntvayann arīn || 172 ||
manyeta-ariṃ yadā rājā sarvathā balavattaram |
tadā dvidhā balaṃ kṛtvā sādhayet kāryam ātmanaḥ || 173 ||
manyeta-ariṃ yadā rājā sarvathā balavattaram | tadā dvidhā balaṃ kṛtvā sādhayet kāryam ātmanaḥ || 173 ||
yadā parabalānāṃ tu gamanīyatamo bhavet |
tadā tu saṃśrayet kṣipraṃ dhārmikaṃ balinaṃ nṛpam || 174 ||
yadā parabalānāṃ tu gamanīyatamo bhavet | tadā tu saṃśrayet kṣipraṃ dhārmikaṃ balinaṃ nṛpam || 174 ||
nigrahaṃ prakṛtīnāṃ ca kuryād yo 'ribalasya ca |
upaseveta taṃ nityaṃ sarvayatnair guruṃ yathā || 175 ||
nigrahaṃ prakṛtīnāṃ ca kuryād yo 'ribalasya ca | upaseveta taṃ nityaṃ sarvayatnair guruṃ yathā || 175 ||
yadi tatra-api sampaśyed doṣaṃ saṃśrayakāritam |
suyuddham eva tatra-api nirviśaṅkaḥ samācaret || 176 ||
yadi tatra-api sampaśyed doṣaṃ saṃśrayakāritam | suyuddham eva tatra-api nirviśaṅkaḥ samācaret || 176 ||
sarva.upāyais tathā kuryān nītijñaḥ pṛthivīpatiḥ |
yathā-asya-abhyadhikā na syur mitra.udāsīna.śatravaḥ || 177 ||
sarva.upāyais tathā kuryān nītijñaḥ pṛthivīpatiḥ | yathā-asya-abhyadhikā na syur mitra.udāsīna.śatravaḥ || 177 ||
āyatiṃ sarvakāryāṇāṃ tadātvaṃ ca vicārayet |
atītānāṃ ca sarveṣāṃ guṇa.doṣau ca tattvataḥ || 178 ||
āyatiṃ sarvakāryāṇāṃ tadātvaṃ ca vicārayet | atītānāṃ ca sarveṣāṃ guṇa.doṣau ca tattvataḥ || 178 ||
āyatyāṃ guṇa.doṣajñas tadātve kṣipra.niścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajñaḥ śatrubhir na-abhibhūyate || 179 ||
āyatyāṃ guṇa.doṣajñas tadātve kṣipra.niścayaḥ | atīte kāryaśeṣajñaḥ śatrubhir na-abhibhūyate || 179 ||
yathā-enaṃ na-abhisandadhyur mitra.udāsīna.śatravaḥ |
tathā sarvaṃ saṃvidadhyād eṣa sāmāsiko nayaḥ || 180 ||
yathā-enaṃ na-abhisandadhyur mitra.udāsīna.śatravaḥ | tathā sarvaṃ saṃvidadhyād eṣa sāmāsiko nayaḥ || 180 ||
tadā tu yānam ātiṣṭhed arirāṣṭraṃ prati prabhuḥ |
tadānena vidhānena yāyād aripuraṃ śanaiḥ || 181 ||
tadā tu yānam ātiṣṭhed arirāṣṭraṃ prati prabhuḥ | tadānena vidhānena yāyād aripuraṃ śanaiḥ || 181 ||
mārgaśīrṣe śubhe māsi yāyād yātrāṃ mahīpatiḥ |
phālgunaṃ vātha caitraṃ vā māsau prati yathābalam || 182 ||
mārgaśīrṣe śubhe māsi yāyād yātrāṃ mahīpatiḥ | phālgunaṃ vātha caitraṃ vā māsau prati yathābalam || 182 ||
anyeṣv api tu kāleṣu yadā paśyed dhruvaṃ jayam |
tadā yāyād vigṛhya-eva vyasane ca-utthite ripoḥ || 183 ||
anyeṣv api tu kāleṣu yadā paśyed dhruvaṃ jayam | tadā yāyād vigṛhya-eva vyasane ca-utthite ripoḥ || 183 ||
kṛtvā vidhānaṃ mūle tu yātrikaṃ ca yathāvidhi |
upagṛhya-āspadaṃ ca-eva cārān samyag vidhāya ca || 184 ||
kṛtvā vidhānaṃ mūle tu yātrikaṃ ca yathāvidhi | upagṛhya-āspadaṃ ca-eva cārān samyag vidhāya ca || 184 ||
saṃśodhya trividhaṃ mārgaṃ ṣaḍvidhaṃ ca balaṃ svakam |
sāmparāyikakalpena yāyād aripuraṃ prati || 185 ||
saṃśodhya trividhaṃ mārgaṃ ṣaḍvidhaṃ ca balaṃ svakam | sāmparāyikakalpena yāyād aripuraṃ prati || 185 ||
śatrusevini mitre ca gūḍhe yuktataro bhavet |
gata.pratyāgate ca-eva sa hi kaṣṭataro ripuḥ || 186 ||
śatrusevini mitre ca gūḍhe yuktataro bhavet | gata.pratyāgate ca-eva sa hi kaṣṭataro ripuḥ || 186 ||
daṇḍavyūhena tan mārgaṃ yāyāt tu śakaṭena vā |
varāha.makarābhyāṃ vā sūcyā vā garuḍena vā || 187 ||
daṇḍavyūhena tan mārgaṃ yāyāt tu śakaṭena vā | varāha.makarābhyāṃ vā sūcyā vā garuḍena vā || 187 ||
yataś ca bhayam āśaṅket tato vistārayed balam |
padmena ca-eva vyūhena niviśeta sadā svayam || 188 ||
yataś ca bhayam āśaṅket tato vistārayed balam | padmena ca-eva vyūhena niviśeta sadā svayam || 188 ||
senāpati.balādhyakṣau sarvadikṣu niveśayet |
yataś ca bhayam āśaṅket prācīṃ tāṃ kalpayed diśam || 189 ||
senāpati.balādhyakṣau sarvadikṣu niveśayet | yataś ca bhayam āśaṅket prācīṃ tāṃ kalpayed diśam || 189 ||
gulmāṃś ca sthāpayed āptān kṛtasañjñān samantataḥ |
sthāne yuddhe ca kuśalān abhīrūn avikāriṇaḥ || 190 ||
gulmāṃś ca sthāpayed āptān kṛtasañjñān samantataḥ | sthāne yuddhe ca kuśalān abhīrūn avikāriṇaḥ || 190 ||
saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn |
sūcyā vajreṇa ca-eva-etān vyūhena vyūhya yodhayet || 191 ||
saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn | sūcyā vajreṇa ca-eva-etān vyūhena vyūhya yodhayet || 191 ||
syandana.aśvaiḥ same yudhyed anūpe nau dvipais tathā |
vṛkṣa.gulmāvṛte cāpair asi.carma.āyudhaiḥ sthale || 192 ||
syandana.aśvaiḥ same yudhyed anūpe nau dvipais tathā | vṛkṣa.gulmāvṛte cāpair asi.carma.āyudhaiḥ sthale || 192 ||
kurukṣetrāṃś ca matsyāṃś ca pañcālān-śūrasenajān |
dīrghāṃl laghūṃś ca-eva narān agrānīkeṣu yojayet || 193 ||
kurukṣetrāṃś ca matsyāṃś ca pañcālān-śūrasenajān | dīrghāṃl laghūṃś ca-eva narān agrānīkeṣu yojayet || 193 ||
praharṣayed balaṃ vyūhya tāṃś ca samyak parīkṣayet |
ceṣṭāś ca-eva vijānīyād arīn yodhayatām api || 194 ||
praharṣayed balaṃ vyūhya tāṃś ca samyak parīkṣayet | ceṣṭāś ca-eva vijānīyād arīn yodhayatām api || 194 ||
uparudhya-arim āsīta rāṣṭraṃ cāsya-upapīḍayet |
dūṣayec cāsya satataṃ yavasa.anna.udaka.indhanam || 195 ||
uparudhya-arim āsīta rāṣṭraṃ cāsya-upapīḍayet | dūṣayec cāsya satataṃ yavasa.anna.udaka.indhanam || 195 ||
bhindyāc ca-eva taḍāgāni prākāra.parikhās tathā |
samavaskandayec ca-enaṃ rātrau vitrāsayet tathā || 196 ||
bhindyāc ca-eva taḍāgāni prākāra.parikhās tathā | samavaskandayec ca-enaṃ rātrau vitrāsayet tathā || 196 ||
upajapyān upajaped budhyeta-eva ca tatkṛtam |
yukte ca daive yudhyeta jayaprepsur apetabhīḥ || 197 ||
upajapyān upajaped budhyeta-eva ca tatkṛtam | yukte ca daive yudhyeta jayaprepsur apetabhīḥ || 197 ||
sāmnā dānena bhedena samastair atha vā pṛthak |
vijetuṃ prayateta-arīn na yuddhena kadā cana || 198 ||
sāmnā dānena bhedena samastair atha vā pṛthak | vijetuṃ prayateta-arīn na yuddhena kadā cana || 198 ||
anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ |
parājayaś ca saṅgrāme tasmād yuddhaṃ vivarjayet || 199 ||
anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ | parājayaś ca saṅgrāme tasmād yuddhaṃ vivarjayet || 199 ||
trayāṇām apy upāyānāṃ pūrva.uktānām asambhave |
tathā yudhyeta sampanno vijayeta ripūn yathā || 200 ||
trayāṇām apy upāyānāṃ pūrva.uktānām asambhave | tathā yudhyeta sampanno vijayeta ripūn yathā || 200 ||
jitvā sampūjayed devān brāhmaṇāṃś ca-eva dhārmikān |
pradadyāt parihārārthaṃ khyāpayed abhayāni ca || 201 ||
jitvā sampūjayed devān brāhmaṇāṃś ca-eva dhārmikān | pradadyāt parihārārthaṃ khyāpayed abhayāni ca || 201 ||
sarveṣāṃ tu viditvā-eṣāṃ samāsena cikīrṣitam |
sthāpayet tatra tadvaṃśyaṃ kuryāc ca samayakriyām || 202 ||
sarveṣāṃ tu viditvā-eṣāṃ samāsena cikīrṣitam | sthāpayet tatra tadvaṃśyaṃ kuryāc ca samayakriyām || 202 ||
pramāṇāni ca kurvīta teṣāṃ dharmān yathā.uditān |
ratnaiś ca pūjayed enaṃ pradhānapuruṣaiḥ saha || 203 ||
pramāṇāni ca kurvīta teṣāṃ dharmān yathā.uditān | ratnaiś ca pūjayed enaṃ pradhānapuruṣaiḥ saha || 203 ||
ādānam apriyakaraṃ dānaṃ ca priyakārakam |
abhīpsitānām arthānāṃ kāle yuktaṃ || 204 ||
ādānam apriyakaraṃ dānaṃ ca priyakārakam | abhīpsitānām arthānāṃ kāle yuktaṃ || 204 ||
sarvaṃ karma-idam āyattaṃ vidhāne daiva.mānuṣe |
tayor daivam acintyaṃ tu mānuṣe vidyate kriyā || 205 ||
sarvaṃ karma-idam āyattaṃ vidhāne daiva.mānuṣe | tayor daivam acintyaṃ tu mānuṣe vidyate kriyā || 205 ||
saha vā-api vrajed yuktaḥ sandhiṃ kṛtvā prayatnataḥ |
mitraṃ hiraṇyaṃ bhūmiṃ vā sampaśyaṃs trividhaṃ phalam || 206 ||
saha vā-api vrajed yuktaḥ sandhiṃ kṛtvā prayatnataḥ | mitraṃ hiraṇyaṃ bhūmiṃ vā sampaśyaṃs trividhaṃ phalam || 206 ||
pārṣṇigrāhaṃ ca samprekṣya tathākrandaṃ ca maṇḍale |
mitrād atha-apy amitrād vā yātrāphalam avāpnuyāt || 207 ||
pārṣṇigrāhaṃ ca samprekṣya tathākrandaṃ ca maṇḍale | mitrād atha-apy amitrād vā yātrāphalam avāpnuyāt || 207 ||
hiraṇya.bhūmisamprāptyā pārthivo na tatha-edhate |
yathā mitraṃ dhruvaṃ labdhvā kṛśam apy āyatikṣamam || 208 ||
hiraṇya.bhūmisamprāptyā pārthivo na tatha-edhate | yathā mitraṃ dhruvaṃ labdhvā kṛśam apy āyatikṣamam || 208 ||
dharmajñaṃ ca kṛtajñaṃ ca tuṣṭaprakṛtim eva ca |
anuraktaṃ sthirārambhaṃ laghumitraṃ praśasyate || 209 ||
dharmajñaṃ ca kṛtajñaṃ ca tuṣṭaprakṛtim eva ca | anuraktaṃ sthirārambhaṃ laghumitraṃ praśasyate || 209 ||
prājñaṃ kulīnaṃ śūraṃ ca dakṣaṃ dātāram eva ca |
kṛtajñaṃ dhṛtimantaṃ ca kaṣṭam āhur ariṃ budhāḥ || 210 ||
prājñaṃ kulīnaṃ śūraṃ ca dakṣaṃ dātāram eva ca | kṛtajñaṃ dhṛtimantaṃ ca kaṣṭam āhur ariṃ budhāḥ || 210 ||
āryatā puruṣajñānaṃ śauryaṃ karuṇaveditā |
sthaulalakṣyaṃ ca satatam udāsīnaguṇa.udayaḥ || 211 ||
āryatā puruṣajñānaṃ śauryaṃ karuṇaveditā | sthaulalakṣyaṃ ca satatam udāsīnaguṇa.udayaḥ || 211 ||
ksemyāṃ sasyapradāṃ nityaṃ paśuvṛddhikarīm api |
parityajen nṛpo bhūmim ātmārtham a.vicārayan || 212 ||
ksemyāṃ sasyapradāṃ nityaṃ paśuvṛddhikarīm api | parityajen nṛpo bhūmim ātmārtham a.vicārayan || 212 ||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api |
ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api || 213 ||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api | ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api || 213 ||
saha sarvāḥ samutpannāḥ prasamīkṣya-āpado bhṛśam |
saṃyuktāṃś ca viyuktāṃś ca sarva.upāyān sṛjed budhaḥ || 214 ||
saha sarvāḥ samutpannāḥ prasamīkṣya-āpado bhṛśam | saṃyuktāṃś ca viyuktāṃś ca sarva.upāyān sṛjed budhaḥ || 214 ||
upetāram upeyaṃ ca sarva.upāyāṃś ca kṛtsnaśaḥ |
etat trayaṃ samāśritya prayateta-arthasiddhaye || 215 ||
upetāram upeyaṃ ca sarva.upāyāṃś ca kṛtsnaśaḥ | etat trayaṃ samāśritya prayateta-arthasiddhaye || 215 ||
evaṃ sarvam idaṃ rājā saha sammantrya mantribhiḥ |
vyāyamya-āplutya madhyāhne bhoktum antaḥpuraṃ viśet || 216 ||
evaṃ sarvam idaṃ rājā saha sammantrya mantribhiḥ | vyāyamya-āplutya madhyāhne bhoktum antaḥpuraṃ viśet || 216 ||
tatra-ātmabhūtaiḥ kālajñair a.hāryaiḥ paricārakaiḥ |
suparīkṣitam annādyam adyān mantrair viṣāpahaiḥ || 217 ||
tatra-ātmabhūtaiḥ kālajñair a.hāryaiḥ paricārakaiḥ | suparīkṣitam annādyam adyān mantrair viṣāpahaiḥ || 217 ||
viṣaghnair agadaiś ca-asya sarvadravyāṇi yojayet |
viṣaghnāni ca ratnāni niyato dhārayet sadā || 218 ||
viṣaghnair agadaiś ca-asya sarvadravyāṇi yojayet | viṣaghnāni ca ratnāni niyato dhārayet sadā || 218 ||
parīkṣitāḥ striyaś ca-enaṃ vyajana.udaka.dhūpanaiḥ |
veṣābharaṇasaṃśuddhāḥ spṛśeyuḥ susamāhitāḥ || 219 ||
parīkṣitāḥ striyaś ca-enaṃ vyajana.udaka.dhūpanaiḥ | veṣābharaṇasaṃśuddhāḥ spṛśeyuḥ susamāhitāḥ || 219 ||
evaṃ prayatnaṃ kurvīta yāna.śayyā.āsana.aśane |
snāne prasādhane ca-eva sarvālaṅkārakeṣu ca || 220 ||
evaṃ prayatnaṃ kurvīta yāna.śayyā.āsana.aśane | snāne prasādhane ca-eva sarvālaṅkārakeṣu ca || 220 ||
bhuktavān viharec ca-eva strībhir antaḥpure saha |
vihṛtya tu yathākālaṃ punaḥ kāryāṇi cintayet || 221 ||
bhuktavān viharec ca-eva strībhir antaḥpure saha | vihṛtya tu yathākālaṃ punaḥ kāryāṇi cintayet || 221 ||
alaṅkṛtaś ca sampaśyed āyudhīyaṃ punar janam |
vāhanāni ca sarvāṇi śastrāṇy ābharaṇāni ca || 222 ||
alaṅkṛtaś ca sampaśyed āyudhīyaṃ punar janam | vāhanāni ca sarvāṇi śastrāṇy ābharaṇāni ca || 222 ||
sandhyāṃ ca-upāsya śṛṇuyād antarveśmani śastrabhṛt |
rahasya-ākhyāyināṃ ca-eva praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam || 223 ||
sandhyāṃ ca-upāsya śṛṇuyād antarveśmani śastrabhṛt | rahasya-ākhyāyināṃ ca-eva praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam || 223 ||
gatvā kakṣāntaraṃ tv anyat samanujñāpya taṃ janam |
praviśed bhojanārthaṃ ca strīvṛto 'ntaḥpuraṃ punaḥ || 224 ||
gatvā kakṣāntaraṃ tv anyat samanujñāpya taṃ janam | praviśed bhojanārthaṃ ca strīvṛto 'ntaḥpuraṃ punaḥ || 224 ||
tatra bhuktvā punaḥ kiṃ cit tūryaghoṣaiḥ praharṣitaḥ |
saṃviśet taṃ yathākālam uttiṣṭhec ca gataklamaḥ || 225 ||
tatra bhuktvā punaḥ kiṃ cit tūryaghoṣaiḥ praharṣitaḥ | saṃviśet taṃ yathākālam uttiṣṭhec ca gataklamaḥ || 225 ||
etadvidhānam ātiṣṭhed arogaḥ pṛthivīpatiḥ |
asvasthaḥ sarvam etat tu bhṛtyeṣu viniyojayet || 226 ||
etadvidhānam ātiṣṭhed arogaḥ pṛthivīpatiḥ | asvasthaḥ sarvam etat tu bhṛtyeṣu viniyojayet || 226 ||