caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā-ādyaṃ gurau dvijāḥ |
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛta.dāro gṛhe vaset || 1 ||
caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā-ādyaṃ gurau dvijāḥ | dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛta.dāro gṛhe vaset || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
4अध्याय 4
260 shlokcaturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā-ādyaṃ gurau dvijāḥ |
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛta.dāro gṛhe vaset || 1 ||
caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā-ādyaṃ gurau dvijāḥ | dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛta.dāro gṛhe vaset || 1 ||
adroheṇa-eva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ |
yā vṛttis tāṃ samāsthāya vipro jīved anāpadi || 2 ||
adroheṇa-eva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ | yā vṛttis tāṃ samāsthāya vipro jīved anāpadi || 2 ||
yātrāmātraprasiddhi.arthaṃ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ |
akleśena śarīrasya kurvīta dhanasañcayam || 3 ||
yātrāmātraprasiddhi.arthaṃ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ | akleśena śarīrasya kurvīta dhanasañcayam || 3 ||
ṛta.amṛtābhyāṃ jīvet tu mṛtena pramṛtena vā |
satya.anṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadā cana || 4 ||
ṛta.amṛtābhyāṃ jīvet tu mṛtena pramṛtena vā | satya.anṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadā cana || 4 ||
ṛtam uñcha.śilaṃ jñeyam amṛtaṃ syād ayācitam |
mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam || 5 ||
ṛtam uñcha.śilaṃ jñeyam amṛtaṃ syād ayācitam | mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam || 5 ||
satya.anṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena ca-eva-api jīvyate |
sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāt tāṃ parivarjayet || 6 ||
satya.anṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena ca-eva-api jīvyate | sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāt tāṃ parivarjayet || 6 ||
kusūla.dhānyako vā syāt kumbhī.dhānyaka eva vā |
tryaha.ehiko vā-api bhaved a.śvastanika eva vā || 7 ||
kusūla.dhānyako vā syāt kumbhī.dhānyaka eva vā | tryaha.ehiko vā-api bhaved a.śvastanika eva vā || 7 ||
caturṇām api ca-eteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām |
jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ || 8 ||
caturṇām api ca-eteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām | jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ || 8 ||
ṣaṭ.karma-eko bhavaty eṣāṃ tribhir anyaḥ pravartate |
dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasattreṇa jīvati || 9 ||
ṣaṭ.karma-eko bhavaty eṣāṃ tribhir anyaḥ pravartate | dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasattreṇa jīvati || 9 ||
vartayaṃś ca śila.uñchābhyām agnihotra.parāyaṇaḥ |
iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet sadā || 10 ||
vartayaṃś ca śila.uñchābhyām agnihotra.parāyaṇaḥ | iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet sadā || 10 ||
na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana |
a.jihmām a.śathāṃ śuddhām jīved brāhmaṇajīvikām || 11 ||
na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana | a.jihmām a.śathāṃ śuddhām jīved brāhmaṇajīvikām || 11 ||
santoṣaṃ param āsthāya sukhārthī saṃyato bhavet |
santoṣa.mūlaṃ hi sukhaṃ duḥkha.mūlaṃ viparyayaḥ || 12 ||
santoṣaṃ param āsthāya sukhārthī saṃyato bhavet | santoṣa.mūlaṃ hi sukhaṃ duḥkha.mūlaṃ viparyayaḥ || 12 ||
ato 'nyatamayā vṛttyā jīvaṃs tu snātako dvijaḥ |
svarga.āyuṣya.yaśasyāni vratāṇi-imāni dhārayet || 13 ||
ato 'nyatamayā vṛttyā jīvaṃs tu snātako dvijaḥ | svarga.āyuṣya.yaśasyāni vratāṇi-imāni dhārayet || 13 ||
veda.uditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryād atandritaḥ |
tadd hi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim || 14 ||
veda.uditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryād atandritaḥ | tadd hi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim || 14 ||
na-īheta-arthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā |
na vidyamāneṣv artheṣu na-ārtyām api yatas tataḥ || 15 ||
na-īheta-arthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā | na vidyamāneṣv artheṣu na-ārtyām api yatas tataḥ || 15 ||
indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ |
atiprasaktiṃ ca-eteṣāṃ manasā sannivartayet || 16 ||
indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ | atiprasaktiṃ ca-eteṣāṃ manasā sannivartayet || 16 ||
sarvān parityajed arthān svādhyāyasya virodhinaḥ |
yathā tathā-adhyāpayaṃs tu sā hy asya kṛtakṛtyatā || 17 ||
sarvān parityajed arthān svādhyāyasya virodhinaḥ | yathā tathā-adhyāpayaṃs tu sā hy asya kṛtakṛtyatā || 17 ||
vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasya-abhijanasya ca |
veṣa.vāc.buddhi.sārūpyam ācaran vicared iha || 18 ||
vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasya-abhijanasya ca | veṣa.vāc.buddhi.sārūpyam ācaran vicared iha || 18 ||
buddhi.vṛddhi.karāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca |
nityaṃ śāstrāṇy avekṣeta nigamāṃś ca-eva vaidikān || 19 ||
buddhi.vṛddhi.karāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca | nityaṃ śāstrāṇy avekṣeta nigamāṃś ca-eva vaidikān || 19 ||
yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati |
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ ca-asya rocate || 20 ||
yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati | tathā tathā vijānāti vijñānaṃ ca-asya rocate || 20 ||
ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā |
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet || 21 ||
ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā | nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet || 21 ||
etān eke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ |
an.īhamānāḥ satatam indriyeṣv eva juhvati || 22 ||
etān eke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ | an.īhamānāḥ satatam indriyeṣv eva juhvati || 22 ||
vācy eke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā |
vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttim akṣayām || 23 ||
vācy eke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā | vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttim akṣayām || 23 ||
jñānena-eva-apare viprā yajanty etair makhaiḥ sadā |
jñāna.mūlām kriyām eṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā || 24 ||
jñānena-eva-apare viprā yajanty etair makhaiḥ sadā | jñāna.mūlām kriyām eṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā || 24 ||
agnihotraṃ ca juhuyād ādi.ante dyu.niśoḥ sadā |
darśena ca-ardhamāsānte paurṇāmāsena ca-eva hi || 25 ||
agnihotraṃ ca juhuyād ādi.ante dyu.niśoḥ sadā | darśena ca-ardhamāsānte paurṇāmāsena ca-eva hi || 25 ||
sasyānte navasasya.iṣṭyā tathā-ṛtu.ante dvijo 'dhvaraiḥ |
paśunā tv ayanasya-ādau samānte saumikair makhaiḥ || 26 ||
sasyānte navasasya.iṣṭyā tathā-ṛtu.ante dvijo 'dhvaraiḥ | paśunā tv ayanasya-ādau samānte saumikair makhaiḥ || 26 ||
na-an.iṣṭvā navasasya.iṣṭyā paśunā ca-agnimān dvijaḥ |
navānnam adyāt-māṃsaṃ vā dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 27 ||
na-an.iṣṭvā navasasya.iṣṭyā paśunā ca-agnimān dvijaḥ | navānnam adyāt-māṃsaṃ vā dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 27 ||
navena-an.arcitā hy asya paśuhavyena ca-agnayaḥ |
prāṇān eva-attum icchanti navānna.āmiṣagardhinaḥ || 28 ||
navena-an.arcitā hy asya paśuhavyena ca-agnayaḥ | prāṇān eva-attum icchanti navānna.āmiṣagardhinaḥ || 28 ||
āsana.aśana.śayyābhir adbhir mūla.phalena vā |
na-asya kaś cid vased gehe śaktito 'n.arcito 'tithiḥ || 29 ||
āsana.aśana.śayyābhir adbhir mūla.phalena vā | na-asya kaś cid vased gehe śaktito 'n.arcito 'tithiḥ || 29 ||
pāṣāṇḍino vikarmasthān baiḍāla.vratikān-śaṭhān |
haitukān baka.vṛttīṃś ca vāc.mātreṇa-api na-arcayet || 30 ||
pāṣāṇḍino vikarmasthān baiḍāla.vratikān-śaṭhān | haitukān baka.vṛttīṃś ca vāc.mātreṇa-api na-arcayet || 30 ||
vedavidyā.vrata.snātān-śrotriyān gṛhamedhinaḥ |
pūjayedd havya.kavyena viparītāṃś ca varjayet || 31 ||
vedavidyā.vrata.snātān-śrotriyān gṛhamedhinaḥ | pūjayedd havya.kavyena viparītāṃś ca varjayet || 31 ||
śaktito '.pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā |
saṃvibhāgaś ca bhūtebhyaḥ kartavyo 'n.uparodhataḥ || 32 ||
śaktito '.pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā | saṃvibhāgaś ca bhūtebhyaḥ kartavyo 'n.uparodhataḥ || 32 ||
rājato dhanam anvicchet saṃsīdan snātakaḥ kṣudhā |
yājya.antevāsinor vā-api na tv anyata iti sthitiḥ || 33 ||
rājato dhanam anvicchet saṃsīdan snātakaḥ kṣudhā | yājya.antevāsinor vā-api na tv anyata iti sthitiḥ || 33 ||
na sīdet snātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana |
na jīrṇa.malavad.vāsā bhavec ca vibhave sati || 34 ||
na sīdet snātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana | na jīrṇa.malavad.vāsā bhavec ca vibhave sati || 34 ||
kḷptakeśa.nakha.śmaśrur dāntaḥ śukla.ambaraḥ śuciḥ |
svādhyāye ca-eva yuktaḥ syān nityam ātmahiteṣu ca || 35 ||
kḷptakeśa.nakha.śmaśrur dāntaḥ śukla.ambaraḥ śuciḥ | svādhyāye ca-eva yuktaḥ syān nityam ātmahiteṣu ca || 35 ||
vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sa.udakaṃ ca kamaṇḍalum |
yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale || 36 ||
vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sa.udakaṃ ca kamaṇḍalum | yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale || 36 ||
na-īkṣeta-udyantam ādityaṃ na-astaṃ yāntaṃ kadā cana |
na-upasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam || 37 ||
na-īkṣeta-udyantam ādityaṃ na-astaṃ yāntaṃ kadā cana | na-upasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam || 37 ||
na laṅghayed vatsatantrīṃ na pradhāvec ca varṣati |
na ca-udake nirīkṣeta svarūpam iti dhāraṇā || 38 ||
na laṅghayed vatsatantrīṃ na pradhāvec ca varṣati | na ca-udake nirīkṣeta svarūpam iti dhāraṇā || 38 ||
mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham |
pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃś ca vanaspatīn || 39 ||
mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham | pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃś ca vanaspatīn || 39 ||
na-upagacchet pramatto 'pi striyam ārtavadarśane |
samānaśayane ca-eva na śayīta tayā saha || 40 ||
na-upagacchet pramatto 'pi striyam ārtavadarśane | samānaśayane ca-eva na śayīta tayā saha || 40 ||
rajasā-abhiplutāṃ nārīṃ narasya hy upagacchataḥ |
prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva prahīyate || 41 ||
rajasā-abhiplutāṃ nārīṃ narasya hy upagacchataḥ | prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva prahīyate || 41 ||
tāṃ vivarjayatas tasya rajasā samabhiplutām |
prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva pravardhate || 42 ||
tāṃ vivarjayatas tasya rajasā samabhiplutām | prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva pravardhate || 42 ||
na-aśnīyād bhāryayā sārdhaṃ na-enām īkṣeta ca-aśnatīm |
kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na ca-āsīnāṃ yathāsukham || 43 ||
na-aśnīyād bhāryayā sārdhaṃ na-enām īkṣeta ca-aśnatīm | kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na ca-āsīnāṃ yathāsukham || 43 ||
na-añjayantīṃ svake netre na ca-abhyaktām anāvṛtām |
na paśyet prasavantīṃ ca tejas.kāmo dvijottamaḥ || 44 ||
na-añjayantīṃ svake netre na ca-abhyaktām anāvṛtām | na paśyet prasavantīṃ ca tejas.kāmo dvijottamaḥ || 44 ||
na-annam adyād ekavāsā na nagnaḥ snānam ācaret |
na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje || 45 ||
na-annam adyād ekavāsā na nagnaḥ snānam ācaret | na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje || 45 ||
na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate |
na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana || 46 ||
na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate | na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana || 46 ||
na sa.sattveṣu garteṣu na gacchann api na sthitaḥ |
na nadītīram āsādya na ca parvatamastake || 47 ||
na sa.sattveṣu garteṣu na gacchann api na sthitaḥ | na nadītīram āsādya na ca parvatamastake || 47 ||
vāyu.agni.vipram ādityam apaḥ paśyaṃs tathā-eva gāḥ |
na kadā cana kurvīta viṣ.mūtrasya visarjanam || 48 ||
vāyu.agni.vipram ādityam apaḥ paśyaṃs tathā-eva gāḥ | na kadā cana kurvīta viṣ.mūtrasya visarjanam || 48 ||
tiraskṛtya-uccaret kāṣṭha.loṣṭha.patra.tṛṇādinā |
niyamya prayato vācaṃ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ || 49 ||
tiraskṛtya-uccaret kāṣṭha.loṣṭha.patra.tṛṇādinā | niyamya prayato vācaṃ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ || 49 ||
mūtra.uccāra.samutsargaṃ divā kuryād udaṅ.mukhaḥ |
dakṣiṇā.abhimukho rātrau sandhyāyoś ca yathā divā || 50 ||
mūtra.uccāra.samutsargaṃ divā kuryād udaṅ.mukhaḥ | dakṣiṇā.abhimukho rātrau sandhyāyoś ca yathā divā || 50 ||
chāyāyām andhakāre vā rātrāv ahani vā dvijaḥ |
yathāsukha.mukhaḥ kuryāt prāṇabādha.bhayeṣu ca || 51 ||
chāyāyām andhakāre vā rātrāv ahani vā dvijaḥ | yathāsukha.mukhaḥ kuryāt prāṇabādha.bhayeṣu ca || 51 ||
prati.agniṃ prati.sūryaṃ ca prati.soma.udaka.dvijam |
prati.gu prati.vātaṃ ca prajñā naśyati mehataḥ || 52 ||
prati.agniṃ prati.sūryaṃ ca prati.soma.udaka.dvijam | prati.gu prati.vātaṃ ca prajñā naśyati mehataḥ || 52 ||
na-agniṃ mukhena-upadhamen nagnāṃ na-īkṣeta ca striyam |
na-amedhyaṃ prakṣiped agnau na ca pādau pratāpayet || 53 ||
na-agniṃ mukhena-upadhamen nagnāṃ na-īkṣeta ca striyam | na-amedhyaṃ prakṣiped agnau na ca pādau pratāpayet || 53 ||
adhastān na-upadadhyāc ca na ca-enam abhilaṅghayet |
na ca-enaṃ pādataḥ kuryān na prāṇa.ābādham ācaret || 54 ||
adhastān na-upadadhyāc ca na ca-enam abhilaṅghayet | na ca-enaṃ pādataḥ kuryān na prāṇa.ābādham ācaret || 54 ||
na-aśnīyāt sandhivelāyāṃ na gacchen na-api saṃviśet |
na ca-eva pralikhed bhūmiṃ na-ātmano 'paharet srajam || 55 ||
na-aśnīyāt sandhivelāyāṃ na gacchen na-api saṃviśet | na ca-eva pralikhed bhūmiṃ na-ātmano 'paharet srajam || 55 ||
na-apsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet |
amedhyaliptam anyad vā lohitaṃ vā viṣāṇi vā || 56 ||
na-apsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet | amedhyaliptam anyad vā lohitaṃ vā viṣāṇi vā || 56 ||
na-ekaḥ supyāt-śūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet |
na-udakyayā-abhibhāṣeta yajñaṃ gacchen na ca-avṛtaḥ || 57 ||
na-ekaḥ supyāt-śūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet | na-udakyayā-abhibhāṣeta yajñaṃ gacchen na ca-avṛtaḥ || 57 ||
agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca sannidhau |
svādhyāye bhojane ca-eva dakṣinaṃ pāṇim uddharet || 58 ||
agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca sannidhau | svādhyāye bhojane ca-eva dakṣinaṃ pāṇim uddharet || 58 ||
na vārayed gāṃ dhayantīṃ na ca-ācakṣīta kasya cit |
na divi-indrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya cid darśayed budhaḥ || 59 ||
na vārayed gāṃ dhayantīṃ na ca-ācakṣīta kasya cit | na divi-indrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya cid darśayed budhaḥ || 59 ||
na-adharmike vased grāme na vyādhi.bahule bhṛśam |
na-ekaḥ prapadyeta-adhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset || 60 ||
na-adharmike vased grāme na vyādhi.bahule bhṛśam | na-ekaḥ prapadyeta-adhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset || 60 ||
na śūdrarājye nivasen na-adhārmikajanāvṛte |
na pāṣaṇḍigaṇākrānte na-upasṣṛṭe 'ntyajair nṛbhiḥ || 61 ||
na śūdrarājye nivasen na-adhārmikajanāvṛte | na pāṣaṇḍigaṇākrānte na-upasṣṛṭe 'ntyajair nṛbhiḥ || 61 ||
na bhuñjīta-uddhṛta.snehaṃ na-atisauhityam ācaret |
na-atiprage na-atisāyaṃ na sāyaṃ prātar.āśitaḥ || 62 ||
na bhuñjīta-uddhṛta.snehaṃ na-atisauhityam ācaret | na-atiprage na-atisāyaṃ na sāyaṃ prātar.āśitaḥ || 62 ||
na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāry añjalinā pibet |
na-utsaṅge bhakṣayed bhakṣyān na jātu syāt kutūhalī || 63 ||
na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāry añjalinā pibet | na-utsaṅge bhakṣayed bhakṣyān na jātu syāt kutūhalī || 63 ||
na nṛtyed atha vā gāyen na vāditrāṇi vādayet |
na-āsphoṭayen na ca kṣveḍen na ca rakto virāvayet || 64 ||
na nṛtyed atha vā gāyen na vāditrāṇi vādayet | na-āsphoṭayen na ca kṣveḍen na ca rakto virāvayet || 64 ||
na pādau dhāvayet kāṃsye kadā cid api bhājane |
na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite || 65 ||
na pādau dhāvayet kāṃsye kadā cid api bhājane | na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite || 65 ||
upānahau ca vāsaś ca dhṛtam anyair na dhārayet |
upavītam alaṅkāraṃ srajaṃ karakam eva ca || 66 ||
upānahau ca vāsaś ca dhṛtam anyair na dhārayet | upavītam alaṅkāraṃ srajaṃ karakam eva ca || 66 ||
na-a.vinītair bhajed dhuryair na ca kṣudh.vyādhi.pīḍitaiḥ |
na bhinna.śṛṅga.akṣi.khurair na vāladhivirūpitaiḥ || 67 ||
na-a.vinītair bhajed dhuryair na ca kṣudh.vyādhi.pīḍitaiḥ | na bhinna.śṛṅga.akṣi.khurair na vāladhivirūpitaiḥ || 67 ||
vinītais tu vrajen nityam āśugair lakṣaṇānvitaiḥ |
varṇa.rūpa.upasampannaiḥ pratodena-ātudan bhṛśam || 68 ||
vinītais tu vrajen nityam āśugair lakṣaṇānvitaiḥ | varṇa.rūpa.upasampannaiḥ pratodena-ātudan bhṛśam || 68 ||
bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathā-āsanam |
na chindyān nakha.romāṇi dantair na-utpāṭayen nakhān || 69 ||
bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathā-āsanam | na chindyān nakha.romāṇi dantair na-utpāṭayen nakhān || 69 ||
na mṛt.loṣṭhaṃ ca mṛdnīyān na chindyāt karajais tṛṇam |
na karma niṣphalaṃ kuryān na-āyatyām a.sukha.udayam || 70 ||
na mṛt.loṣṭhaṃ ca mṛdnīyān na chindyāt karajais tṛṇam | na karma niṣphalaṃ kuryān na-āyatyām a.sukha.udayam || 70 ||
loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ |
sa vināśaṃ vrajaty āśu sūcakā-aśucir eva ca || 71 ||
loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ | sa vināśaṃ vrajaty āśu sūcakā-aśucir eva ca || 71 ||
na vigarhya kathāṃ kuryād bahir mālyaṃ na dhārayet |
gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathā-eva vigarhitam || 72 ||
na vigarhya kathāṃ kuryād bahir mālyaṃ na dhārayet | gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathā-eva vigarhitam || 72 ||
a.dvāreṇa ca na-atīyād grāmaṃ vā veśma vā-āvṛtam |
rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet || 73 ||
a.dvāreṇa ca na-atīyād grāmaṃ vā veśma vā-āvṛtam | rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet || 73 ||
na-akṣair dīvyet kadā cit tu svayaṃ na-upānahau haret |
śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na ca-āsane || 74 ||
na-akṣair dīvyet kadā cit tu svayaṃ na-upānahau haret | śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na ca-āsane || 74 ||
sarvaṃ ca tilasambaddhaṃ na-adyād astam ite ravau |
na ca nagnaḥ śayīta-iha na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet || 75 ||
sarvaṃ ca tilasambaddhaṃ na-adyād astam ite ravau | na ca nagnaḥ śayīta-iha na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet || 75 ||
ārdra.pādas tu bhuñjīta na-ārdra.pādas tu saṃviśet |
ārdra.pādas tu bhuñjāno dīrgham āyur avāpnuyāt || 76 ||
ārdra.pādas tu bhuñjīta na-ārdra.pādas tu saṃviśet | ārdra.pādas tu bhuñjāno dīrgham āyur avāpnuyāt || 76 ||
a.cakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta karhi cit |
na viṣ.mūtram udīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret || 77 ||
a.cakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta karhi cit | na viṣ.mūtram udīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret || 77 ||
adhitiṣṭhen na keśāṃs tu na bhasma.asthi.kapālikāḥ |
na kārpāsa.asthi na tuṣān dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 78 ||
adhitiṣṭhen na keśāṃs tu na bhasma.asthi.kapālikāḥ | na kārpāsa.asthi na tuṣān dīrgham āyur jijīviṣuḥ || 78 ||
na saṃvasec ca patitair na cāṇḍālair na pulkasaiḥ |
na mūrkhair na-avaliptaiś ca na-antyair na-antyāvasāyibhiḥ || 79 ||
na saṃvasec ca patitair na cāṇḍālair na pulkasaiḥ | na mūrkhair na-avaliptaiś ca na-antyair na-antyāvasāyibhiḥ || 79 ||
na śūdrāya matiṃ dadyān na-ucchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam |
na ca-asya-upadiśed dharmaṃ na ca-asya vratam ādiśet || 80 ||
na śūdrāya matiṃ dadyān na-ucchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam | na ca-asya-upadiśed dharmaṃ na ca-asya vratam ādiśet || 80 ||
yo hy asya dharmam ācaṣṭe yaś ca-eva-ādiśati vratam |
so 'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tena-eva majjati || 81 ||
yo hy asya dharmam ācaṣṭe yaś ca-eva-ādiśati vratam | so 'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tena-eva majjati || 81 ||
na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyed ātmanaḥ śiraḥ |
na spṛśec ca-etad ucchiṣṭo na ca snāyād vinā tataḥ || 82 ||
na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyed ātmanaḥ śiraḥ | na spṛśec ca-etad ucchiṣṭo na ca snāyād vinā tataḥ || 82 ||
keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet |
śiraḥsnātaś ca tailena na-aṅgaṃ kiṃ cid api spṛśet || 83 ||
keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet | śiraḥsnātaś ca tailena na-aṅgaṃ kiṃ cid api spṛśet || 83 ||
na rājñaḥ pratigṛhṇīyād arājanyaprasūtitaḥ |
sūnā.cakra.dhvajavatāṃ veśena-eva ca jīvatām || 84 ||
na rājñaḥ pratigṛhṇīyād arājanyaprasūtitaḥ | sūnā.cakra.dhvajavatāṃ veśena-eva ca jīvatām || 84 ||
daśasūnā.samaṃ cakraṃ daśacakra.samo dhvajaḥ |
daśadhvaja.samo veśo daśaveśa.samo nṛpaḥ || 85 ||
daśasūnā.samaṃ cakraṃ daśacakra.samo dhvajaḥ | daśadhvaja.samo veśo daśaveśa.samo nṛpaḥ || 85 ||
daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ |
tena tulyaḥ smṛto rājā ghoras tasya pratigrahaḥ || 86 ||
daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ | tena tulyaḥ smṛto rājā ghoras tasya pratigrahaḥ || 86 ||
yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasya-ucchāstravartinaḥ |
sa paryāyeṇa yāti-imān narakān ekaviṃśatim || 87 ||
yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasya-ucchāstravartinaḥ | sa paryāyeṇa yāti-imān narakān ekaviṃśatim || 87 ||
tāmisram andhatāmisraṃ mahāraurava.rauravau |
narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakam eva ca || 88 ||
tāmisram andhatāmisraṃ mahāraurava.rauravau | narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakam eva ca || 88 ||
sañjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ sampratāpanam |
saṃhātaṃ ca sa.kākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam || 89 ||
sañjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ sampratāpanam | saṃhātaṃ ca sa.kākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam || 89 ||
lohaśaṅkum ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm |
asipatravanaṃ ca-eva lohadārakam eva ca || 90 ||
lohaśaṅkum ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm | asipatravanaṃ ca-eva lohadārakam eva ca || 90 ||
etad vidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ |
na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ || 91 ||
etad vidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ | na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ || 91 ||
brāhme muhūrte budhyeta dharma.arthau ca-anucintayet |
kāyakleśāṃś ca tan.mūlān vedatattvārtham eva ca || 92 ||
brāhme muhūrte budhyeta dharma.arthau ca-anucintayet | kāyakleśāṃś ca tan.mūlān vedatattvārtham eva ca || 92 ||
utthāya-āvaśyakaṃ kṛtvā kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ |
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃs tiṣṭhet svakāle ca-aparāṃ ciram || 93 ||
utthāya-āvaśyakaṃ kṛtvā kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ | pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃs tiṣṭhet svakāle ca-aparāṃ ciram || 93 ||
ṛṣayo dīrghasandhyatvād dīrgham āyur avāpnuyuḥ |
prajñāṃ yaśaś ca kīrtiṃ ca brahmavarcasam eva ca || 94 ||
ṛṣayo dīrghasandhyatvād dīrgham āyur avāpnuyuḥ | prajñāṃ yaśaś ca kīrtiṃ ca brahmavarcasam eva ca || 94 ||
śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā-apy upākṛtya yathāvidhi |
yuktaś chandāṃsy adhīyīta māsān vipro 'rdhapañcamān || 95 ||
śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā-apy upākṛtya yathāvidhi | yuktaś chandāṃsy adhīyīta māsān vipro 'rdhapañcamān || 95 ||
puṣye tu chandasāṃ kuryād bahir utsarjanaṃ dvijaḥ |
māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame 'hani || 96 ||
puṣye tu chandasāṃ kuryād bahir utsarjanaṃ dvijaḥ | māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame 'hani || 96 ||
yathāśāstraṃ tu kṛtvā-evam utsargaṃ chandasāṃ bahiḥ |
viramet pakṣiṇīṃ rātriṃ tad eva-ekam ahar.niśam || 97 ||
yathāśāstraṃ tu kṛtvā-evam utsargaṃ chandasāṃ bahiḥ | viramet pakṣiṇīṃ rātriṃ tad eva-ekam ahar.niśam || 97 ||
ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet |
vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu sampaṭhet || 98 ||
ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet | vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu sampaṭhet || 98 ||
na-avispaṣṭam adhīyīta na śūdrajanasannidhau |
na niśānte pariśrānto brahma-adhītya punaḥ svapet || 99 ||
na-avispaṣṭam adhīyīta na śūdrajanasannidhau | na niśānte pariśrānto brahma-adhītya punaḥ svapet || 99 ||
yathā.uditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet |
brahma chandaskṛtaṃ ca-eva dvijo yukto hy anāpadi || 100 ||
yathā.uditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet | brahma chandaskṛtaṃ ca-eva dvijo yukto hy anāpadi || 100 ||
imān nityam anadhyāyān adhīyāno vivarjayet |
adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam || 101 ||
imān nityam anadhyāyān adhīyāno vivarjayet | adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam || 101 ||
karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṃsusamūhane |
etau varṣāsv an.adhyāyāv adhyāyajñāḥ pracakṣate || 102 ||
karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṃsusamūhane | etau varṣāsv an.adhyāyāv adhyāyajñāḥ pracakṣate || 102 ||
vidyut.stanita.varṣeṣu mahā.ulkānāṃ ca samplave |
ākālikam anadhyāyam eteṣu manur abravīt || 103 ||
vidyut.stanita.varṣeṣu mahā.ulkānāṃ ca samplave | ākālikam anadhyāyam eteṣu manur abravīt || 103 ||
etāṃs tv abhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu |
tadā vidyād anadhyāyam an.ṛtau ca-abhradarśane || 104 ||
etāṃs tv abhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu | tadā vidyād anadhyāyam an.ṛtau ca-abhradarśane || 104 ||
nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ ca-upasarjane |
etān ākālikān vidyād anadhyāyān ṛtāv api || 105 ||
nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ ca-upasarjane | etān ākālikān vidyād anadhyāyān ṛtāv api || 105 ||
prāduṣkṛteṣv agniṣu tu vidyut.stanita.niḥsvane |
sa.jyotiḥ syād anadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā || 106 ||
prāduṣkṛteṣv agniṣu tu vidyut.stanita.niḥsvane | sa.jyotiḥ syād anadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā || 106 ||
nitya.anadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca |
dharmanaipuṇya.kāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā || 107 ||
nitya.anadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca | dharmanaipuṇya.kāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā || 107 ||
antargata.śave grāme vṛṣalasya ca sannidhau |
anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca || 108 ||
antargata.śave grāme vṛṣalasya ca sannidhau | anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca || 108 ||
udake madhyarātre ca viṣ.mūtrasya visarjane |
ucchiṣṭaḥ śrāddhabhuk ca-eva manasā-api na cintayet || 109 ||
udake madhyarātre ca viṣ.mūtrasya visarjane | ucchiṣṭaḥ śrāddhabhuk ca-eva manasā-api na cintayet || 109 ||
pratigṛhya dvijo vidvān ekoddiṣṭasya ketanam |
tryahaṃ na kīrtayed brahma rājño rāhoś ca sūtake || 110 ||
pratigṛhya dvijo vidvān ekoddiṣṭasya ketanam | tryahaṃ na kīrtayed brahma rājño rāhoś ca sūtake || 110 ||
yāvad ekānudiṣṭasya gandho lepaś ca tiṣṭhati |
viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet || 111 ||
yāvad ekānudiṣṭasya gandho lepaś ca tiṣṭhati | viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet || 111 ||
śayānaḥ prauḍha.pādaś ca kṛtvā ca-eva-avasakthikām |
na-adhīyīta-āmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyam eva ca || 112 ||
śayānaḥ prauḍha.pādaś ca kṛtvā ca-eva-avasakthikām | na-adhīyīta-āmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyam eva ca || 112 ||
nīhāre bāṇaśabde ca sandhyayor eva ca-ubhayoḥ |
amāvāsyā.caturdaśyoḥ paurṇamāsy.aṣṭakāsu ca || 113 ||
nīhāre bāṇaśabde ca sandhyayor eva ca-ubhayoḥ | amāvāsyā.caturdaśyoḥ paurṇamāsy.aṣṭakāsu ca || 113 ||
amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī |
brahma-aṣṭaka.paurṇamāsyau tasmāt tāḥ parivarjayet || 114 ||
amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī | brahma-aṣṭaka.paurṇamāsyau tasmāt tāḥ parivarjayet || 114 ||
pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā |
śva.khara.uṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭhed dvijaḥ || 115 ||
pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā | śva.khara.uṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭhed dvijaḥ || 115 ||
na-adhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje 'pi vā |
vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca || 116 ||
na-adhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje 'pi vā | vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca || 116 ||
prāṇi vā yadi vā-aprāṇi yat kiṃ cit-śrāddhikaṃ bhavet |
tad ālabhya-apy anadhyāyaḥ pāṇy.āsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ || 117 ||
prāṇi vā yadi vā-aprāṇi yat kiṃ cit-śrāddhikaṃ bhavet | tad ālabhya-apy anadhyāyaḥ pāṇy.āsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ || 117 ||
corair upadrute grāme sambhrame ca-agnikārite |]
ākālikam anadhyāyaṃ vidyāt sarvādbhuteṣu ca || 118 ||
corair upadrute grāme sambhrame ca-agnikārite |] ākālikam anadhyāyaṃ vidyāt sarvādbhuteṣu ca || 118 ||
upākarmaṇi ca-utsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam |
aṣṭakāsu tv ahorātram ṛtvantāsu ca rātriṣu || 119 ||
upākarmaṇi ca-utsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam | aṣṭakāsu tv ahorātram ṛtvantāsu ca rātriṣu || 119 ||
na-adhīyīta-aśvam ārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam |
na nāvaṃ na kharaṃ na-uṣṭraṃ na-iriṇastho na yānagaḥ || 120 ||
na-adhīyīta-aśvam ārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam | na nāvaṃ na kharaṃ na-uṣṭraṃ na-iriṇastho na yānagaḥ || 120 ||
na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṅgare |
na bhuktamātre na-ajīrṇe na vamitvā na śuktake || 121 ||
na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṅgare | na bhuktamātre na-ajīrṇe na vamitvā na śuktake || 121 ||
atithiṃ ca-an.anujñāpya mārute vāti vā bhṛśam |
rudhire ca srute gātrāt-śastreṇa ca parikṣate || 122 ||
atithiṃ ca-an.anujñāpya mārute vāti vā bhṛśam | rudhire ca srute gātrāt-śastreṇa ca parikṣate || 122 ||
sāmadhvanāv ṛc.yajuṣī na-adhīyīta kadā cana |
vedasya-adhītya vā-apy antam āraṇyakam adhītya ca || 123 ||
sāmadhvanāv ṛc.yajuṣī na-adhīyīta kadā cana | vedasya-adhītya vā-apy antam āraṇyakam adhītya ca || 123 ||
ṛgvedo deva.daivatyo yajurvedas tu mānuṣaḥ |
sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryas tasmāt tasya-aśucir dhvaniḥ || 124 ||
ṛgvedo deva.daivatyo yajurvedas tu mānuṣaḥ | sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryas tasmāt tasya-aśucir dhvaniḥ || 124 ||
etad vidvanto vidvāṃsas trayīniṣkarṣam anvaham |
kramataḥ pūrvam abhyasya paścād vedam adhīyate || 125 ||
etad vidvanto vidvāṃsas trayīniṣkarṣam anvaham | kramataḥ pūrvam abhyasya paścād vedam adhīyate || 125 ||
paśu.maṇḍūka.mārjāra.śva.sarpa.nakula.ākhubhiḥ |
antarāgamane vidyād anadhyāyam ahar.niśam || 126 ||
paśu.maṇḍūka.mārjāra.śva.sarpa.nakula.ākhubhiḥ | antarāgamane vidyād anadhyāyam ahar.niśam || 126 ||
dvāv eva varjayen nityam anadhyāyau prayatnataḥ |
svādhyāyabhūmiṃ ca-aśuddham ātmānaṃ ca-aśuciṃ dvijaḥ || 127 ||
dvāv eva varjayen nityam anadhyāyau prayatnataḥ | svādhyāyabhūmiṃ ca-aśuddham ātmānaṃ ca-aśuciṃ dvijaḥ || 127 ||
amāvāsyām aṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm |
brahmacārī bhaven nityam apy ṛtau snātako dvijaḥ || 128 ||
amāvāsyām aṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm | brahmacārī bhaven nityam apy ṛtau snātako dvijaḥ || 128 ||
na snānam ācared bhuktvā na-āturo na mahāniśi |
na vāsobhiḥ saha-ajasraṃ na-avijñāte jalāśaye || 129 ||
na snānam ācared bhuktvā na-āturo na mahāniśi | na vāsobhiḥ saha-ajasraṃ na-avijñāte jalāśaye || 129 ||
devatānāṃ guro rājñaḥ snātaka.ācāryayos tathā |
na-ākrāmet kāmataś chāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca || 130 ||
devatānāṃ guro rājñaḥ snātaka.ācāryayos tathā | na-ākrāmet kāmataś chāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca || 130 ||
madhyandine 'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sa.āmiṣam |
sandhyayor ubhayoś ca-eva na seveta catuṣpatham || 131 ||
madhyandine 'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sa.āmiṣam | sandhyayor ubhayoś ca-eva na seveta catuṣpatham || 131 ||
udvartanam apasnānaṃ viṣ.mūtre raktam eva ca |
śleśma.niṣṭhyūta.vāntāni na-adhitiṣṭhet tu kāmataḥ || 132 ||
udvartanam apasnānaṃ viṣ.mūtre raktam eva ca | śleśma.niṣṭhyūta.vāntāni na-adhitiṣṭhet tu kāmataḥ || 132 ||
vairiṇaṃ na-upaseveta sahāyaṃ ca-eva vairiṇaḥ |
adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasya-eva ca yoṣitaṃ || 133 ||
vairiṇaṃ na-upaseveta sahāyaṃ ca-eva vairiṇaḥ | adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasya-eva ca yoṣitaṃ || 133 ||
na hi-īdṛśam an.āyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate |
yādṛśaṃ puruṣasya-iha paradāra.upasevanam || 134 ||
na hi-īdṛśam an.āyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate | yādṛśaṃ puruṣasya-iha paradāra.upasevanam || 134 ||
kṣatriyaṃ ca-eva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahu.śrutam |
na-avamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśān api kadā cana || 135 ||
kṣatriyaṃ ca-eva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahu.śrutam | na-avamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśān api kadā cana || 135 ||
etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam |
tasmād etat trayaṃ nityaṃ na-avamanyeta buddhimān || 136 ||
etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam | tasmād etat trayaṃ nityaṃ na-avamanyeta buddhimān || 136 ||
na-ātmānam avamanyeta purvābhir a.samṛddhibhiḥ |
ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen na-enāṃ manyeta dur.labhām || 137 ||
na-ātmānam avamanyeta purvābhir a.samṛddhibhiḥ | ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen na-enāṃ manyeta dur.labhām || 137 ||
satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyān na brūyāt satyam apriyam |
priyaṃ ca na-anṛtaṃ brūyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 138 ||
satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyān na brūyāt satyam apriyam | priyaṃ ca na-anṛtaṃ brūyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 138 ||
bhadraṃ bhadram iti brūyād bhadram ity eva vā vadet |
śuṣka.vairaṃ vivādaṃ ca na kuryāt kena cit saha || 139 ||
bhadraṃ bhadram iti brūyād bhadram ity eva vā vadet | śuṣka.vairaṃ vivādaṃ ca na kuryāt kena cit saha || 139 ||
na-atikalyaṃ na-atisāyaṃ na-atimadhyandine sthite |
na-ajñātena samaṃ gacchen na-eko na vṛṣalaiḥ saha || 140 ||
na-atikalyaṃ na-atisāyaṃ na-atimadhyandine sthite | na-ajñātena samaṃ gacchen na-eko na vṛṣalaiḥ saha || 140 ||
hīna.aṅgān atirikta.aṅgān vidyā.hīnān vayo.'dhikān |
rūpa.draviṇa.hīnāṃś ca jāti.hīnāṃś ca na-ākṣipet || 141 ||
hīna.aṅgān atirikta.aṅgān vidyā.hīnān vayo.'dhikān | rūpa.draviṇa.hīnāṃś ca jāti.hīnāṃś ca na-ākṣipet || 141 ||
na spṛśet pāṇinā-ucchiṣṭo vipro go.brāhmaṇa.analāṇ |
na ca-api paśyed aśuciḥ sustho jyotirgaṇān divā || 142 ||
na spṛśet pāṇinā-ucchiṣṭo vipro go.brāhmaṇa.analāṇ | na ca-api paśyed aśuciḥ sustho jyotirgaṇān divā || 142 ||
spṛṣṭvā-etān aśucir nityam adbhiḥ prāṇān upaspṛśet |
gātrāṇi ca-eva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu || 143 ||
spṛṣṭvā-etān aśucir nityam adbhiḥ prāṇān upaspṛśet | gātrāṇi ca-eva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu || 143 ||
an.āturaḥ svāni khāni na spṛśed animittataḥ |
romāṇi ca rahasyāni sarvāṇy eva vivarjayet || 144 ||
an.āturaḥ svāni khāni na spṛśed animittataḥ | romāṇi ca rahasyāni sarvāṇy eva vivarjayet || 144 ||
maṅgala.ācārayuktaḥ syāt prayata.ātmā jita.indriyaḥ |
japec ca juhuyāc ca-eva nityam agnim atandritaḥ || 145 ||
maṅgala.ācārayuktaḥ syāt prayata.ātmā jita.indriyaḥ | japec ca juhuyāc ca-eva nityam agnim atandritaḥ || 145 ||
maṅgala.ācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayata.ātmanām |
japatāṃ juhvatāṃ ca-eva vinipāto na vidyate || 146 ||
maṅgala.ācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayata.ātmanām | japatāṃ juhvatāṃ ca-eva vinipāto na vidyate || 146 ||
vedam eva-abhyasen nityaṃ yathākālam atandritaḥ |
taṃ hy asya-āhuḥ paraṃ dharmam upadharmo 'nya ucyate || 147 ||
vedam eva-abhyasen nityaṃ yathākālam atandritaḥ | taṃ hy asya-āhuḥ paraṃ dharmam upadharmo 'nya ucyate || 147 ||
vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasā-eva ca |
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm || 148 ||
vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasā-eva ca | adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm || 148 ||
paurvikīṃ saṃsmaran jātiṃ brahma-eva-abhyasyate punaḥ |
brahmābhyāsena ca-ajasram anantaṃ sukham aśnute || 149 ||
paurvikīṃ saṃsmaran jātiṃ brahma-eva-abhyasyate punaḥ | brahmābhyāsena ca-ajasram anantaṃ sukham aśnute || 149 ||
sāvitrān-śāntihomāṃś ca kuryāt parvasu nityaśaḥ |
pitṝṃś ca-eva-aṣṭakāsv arcen nityam anvaṣṭakāsu ca || 150 ||
sāvitrān-śāntihomāṃś ca kuryāt parvasu nityaśaḥ | pitṝṃś ca-eva-aṣṭakāsv arcen nityam anvaṣṭakāsu ca || 150 ||
dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam |
ucchiṣtānna.niṣekaṃ ca dūrād eva samācaret || 151 ||
dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam | ucchiṣtānna.niṣekaṃ ca dūrād eva samācaret || 151 ||
maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanam añjanam |
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam || 152 ||
maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanam añjanam | pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam || 152 ||
daivatāny abhigacchet tu dhārmikāṃś ca dvijottamān |
īśvaraṃ ca-eva rakṣārthaṃ gurūn eva ca parvasu || 153 ||
daivatāny abhigacchet tu dhārmikāṃś ca dvijottamān | īśvaraṃ ca-eva rakṣārthaṃ gurūn eva ca parvasu || 153 ||
abhivādayed vṛddhāṃś ca dadyāc ca-eva-āsanaṃ svakam |
kṛta.añjalir upāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato 'nviyāt || 154 ||
abhivādayed vṛddhāṃś ca dadyāc ca-eva-āsanaṃ svakam | kṛta.añjalir upāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato 'nviyāt || 154 ||
śruti.smṛti.uditaṃ samyaṅ nibaddhaṃ sveṣu karmasu |
dharmamūlaṃ niṣeveta sad.ācāram atandritaḥ || 155 ||
śruti.smṛti.uditaṃ samyaṅ nibaddhaṃ sveṣu karmasu | dharmamūlaṃ niṣeveta sad.ācāram atandritaḥ || 155 ||
ācārāt-labhate hy āyur ācārād īpsitāḥ prajāḥ |
ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanty alakṣaṇam || 156 ||
ācārāt-labhate hy āyur ācārād īpsitāḥ prajāḥ | ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanty alakṣaṇam || 156 ||
dur.ācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ |
duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito 'lpa.āyur eva ca || 157 ||
dur.ācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ | duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito 'lpa.āyur eva ca || 157 ||
sarvalakṣaṇa.hīno 'pi yaḥ sadācāravān naraḥ |
śraddadhāno 'n.asūyaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati || 158 ||
sarvalakṣaṇa.hīno 'pi yaḥ sadācāravān naraḥ | śraddadhāno 'n.asūyaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati || 158 ||
yad yat paravaśaṃ karma tat tad yatnena varjayet |
yad yad ātmavaśaṃ tu syāt tat tat seveta yatnataḥ || 159 ||
yad yat paravaśaṃ karma tat tad yatnena varjayet | yad yad ātmavaśaṃ tu syāt tat tat seveta yatnataḥ || 159 ||
sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvam ātmavaśaṃ sukham |
etad vidyāt samāsena lakṣaṇaṃ sukha.duḥkhayoḥ || 160 ||
sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvam ātmavaśaṃ sukham | etad vidyāt samāsena lakṣaṇaṃ sukha.duḥkhayoḥ || 160 ||
yat karma kurvato 'sya syāt paritoṣo 'ntarātmanaḥ |
tat prayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet || 161 ||
yat karma kurvato 'sya syāt paritoṣo 'ntarātmanaḥ | tat prayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet || 161 ||
ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum |
na hiṃsyād brāhmaṇān gāś ca sarvāṃś ca-eva tapasvinaḥ || 162 ||
ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum | na hiṃsyād brāhmaṇān gāś ca sarvāṃś ca-eva tapasvinaḥ || 162 ||
nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam |
dveṣaṃ dambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet || 163 ||
nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam | dveṣaṃ dambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet || 163 ||
parasya daṇḍaṃ na-udyacchet kruddho na-enaṃ nipātayet |
anyatra putrāt-śiṣyād vā śiṣṭi.arthaṃ tāḍayet tu tau || 164 ||
parasya daṇḍaṃ na-udyacchet kruddho na-enaṃ nipātayet | anyatra putrāt-śiṣyād vā śiṣṭi.arthaṃ tāḍayet tu tau || 164 ||
brāhmaṇāya-avagurya-eva dvijātir vadhakāmyayā |
śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate || 165 ||
brāhmaṇāya-avagurya-eva dvijātir vadhakāmyayā | śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate || 165 ||
tāḍayitvā tṛṇena-api saṃrambhāt-matipūrvakam |
ekaviṃśatīm ājātīḥ pāpayoniṣu jāyate || 166 ||
tāḍayitvā tṛṇena-api saṃrambhāt-matipūrvakam | ekaviṃśatīm ājātīḥ pāpayoniṣu jāyate || 166 ||
ayudhyamānasya-utpādya brāhmaṇasya-asṛg aṅgataḥ |
duḥkhaṃ sumahad āpnoti pretya-aprājñatayā naraḥ || 167 ||
ayudhyamānasya-utpādya brāhmaṇasya-asṛg aṅgataḥ | duḥkhaṃ sumahad āpnoti pretya-aprājñatayā naraḥ || 167 ||
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṅgṛhṇāti mahītalāt |
tāvato 'bdān amutra-anyaiḥ śoṇita.utpādako 'dyate || 168 ||
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṅgṛhṇāti mahītalāt | tāvato 'bdān amutra-anyaiḥ śoṇita.utpādako 'dyate || 168 ||
na kadā cid dvije tasmād vidvān avagured api |
na tāḍayet tṛṇena-api na gātrāt srāvayed asṛk || 169 ||
na kadā cid dvije tasmād vidvān avagured api | na tāḍayet tṛṇena-api na gātrāt srāvayed asṛk || 169 ||
a.dhārmiko naro yo hi yasya ca-apy anṛtaṃ dhanam |
hiṃsārataś ca yo nityaṃ na-iha-asau sukham edhate || 170 ||
a.dhārmiko naro yo hi yasya ca-apy anṛtaṃ dhanam | hiṃsārataś ca yo nityaṃ na-iha-asau sukham edhate || 170 ||
na sīdann api dharmeṇa mano 'dharme niveśayet |
a.dhārmikānāṃ pāpānām āśu paśyan viparyayam || 171 ||
na sīdann api dharmeṇa mano 'dharme niveśayet | a.dhārmikānāṃ pāpānām āśu paśyan viparyayam || 171 ||
na-adharmaś carito loke sadyaḥ phalati gaur iva |
śanair āvartyamānas tu kartur mūlāni kṛntati || 172 ||
na-adharmaś carito loke sadyaḥ phalati gaur iva | śanair āvartyamānas tu kartur mūlāni kṛntati || 172 ||
yadi na-ātmani putreṣu na cet putreṣu naptṛṣu |
na tv eva tu kṛto 'dharmaḥ kartur bhavati niṣ.phalaḥ || 173 ||
yadi na-ātmani putreṣu na cet putreṣu naptṛṣu | na tv eva tu kṛto 'dharmaḥ kartur bhavati niṣ.phalaḥ || 173 ||
adharmeṇa-edhate tāvat tato bhadrāṇi paśyati |
tataḥ sapatnān jayati sa.mūlas tu vinaśyati || 174 ||
adharmeṇa-edhate tāvat tato bhadrāṇi paśyati | tataḥ sapatnān jayati sa.mūlas tu vinaśyati || 174 ||
satya.dharma.āryavṛtteṣu śauce ca-eva-āramet sadā |
śiṣyāṃś ca śiṣyād dharmeṇa vāc.bāhu.udara.saṃyataḥ || 175 ||
satya.dharma.āryavṛtteṣu śauce ca-eva-āramet sadā | śiṣyāṃś ca śiṣyād dharmeṇa vāc.bāhu.udara.saṃyataḥ || 175 ||
parityajed artha.kāmau yau syātāṃ dharmavarjitau |
dharmaṃ ca-apy asukha.udarkaṃ lokasaṅkruṣṭam eva ca || 176 ||
parityajed artha.kāmau yau syātāṃ dharmavarjitau | dharmaṃ ca-apy asukha.udarkaṃ lokasaṅkruṣṭam eva ca || 176 ||
na pāṇi.pāda.capalo na netra.capalo 'n.ṛjuḥ |
na syād vāk.capalaś ca-eva na paradrohakarma.dhīḥ || 177 ||
na pāṇi.pāda.capalo na netra.capalo 'n.ṛjuḥ | na syād vāk.capalaś ca-eva na paradrohakarma.dhīḥ || 177 ||
yena-asya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ |
tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyati || 178 ||
yena-asya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ | tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyati || 178 ||
ṛtvik.purohita.ācāryair mātula.atithisaṃśritaiḥ |
bāla.vṛddha.āturair vaidyair jñāti.sambandhi.bāndhavaiḥ || 179 ||
ṛtvik.purohita.ācāryair mātula.atithisaṃśritaiḥ | bāla.vṛddha.āturair vaidyair jñāti.sambandhi.bāndhavaiḥ || 179 ||
mātā.pitṛbhyāṃ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā |
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret || 180 ||
mātā.pitṛbhyāṃ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā | duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret || 180 ||
etair vivādān santyajya sarvapāpaiḥ pramucyate |
etair jitaiś ca jayati sarvān-lokān imān gṛhī || 181 ||
etair vivādān santyajya sarvapāpaiḥ pramucyate | etair jitaiś ca jayati sarvān-lokān imān gṛhī || 181 ||
ācāryo brahmaloka.īśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ |
atithis tv indraloka.īśo devalokasya ca-ṛtvijaḥ || 182 ||
ācāryo brahmaloka.īśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ | atithis tv indraloka.īśo devalokasya ca-ṛtvijaḥ || 182 ||
jāmayo 'psarasām loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ |
sambandhino hy apāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛ.mātulau || 183 ||
jāmayo 'psarasām loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ | sambandhino hy apāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛ.mātulau || 183 ||
ākāśa.īśās tu vijñeyā bāla.vṛddha.kṛśa.āturāḥ |
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ || 184 ||
ākāśa.īśās tu vijñeyā bāla.vṛddha.kṛśa.āturāḥ | bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ || 184 ||
chāyā svo dāsavargaś ca duhitā kṛpaṇaṃ param |
tasmād etair adhikṣiptaḥ saheta-a.sañjvaraḥ sadā || 185 ||
chāyā svo dāsavargaś ca duhitā kṛpaṇaṃ param | tasmād etair adhikṣiptaḥ saheta-a.sañjvaraḥ sadā || 185 ||
pratigrahasamartho 'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet |
pratigraheṇa hy asya-āśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati || 186 ||
pratigrahasamartho 'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet | pratigraheṇa hy asya-āśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati || 186 ||
na dravyāṇām a.vijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe |
prājñaḥ pratigrahaṃ kuryād avasīdann api kṣudhā || 187 ||
na dravyāṇām a.vijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe | prājñaḥ pratigrahaṃ kuryād avasīdann api kṣudhā || 187 ||
hiraṇyaṃ bhūmim aśvaṃ gām annaṃ vāsas tilān ghṛtam |
pratigṛhṇann a.vidvāṃs tu bhasmī.bhavati dāruvat || 188 ||
hiraṇyaṃ bhūmim aśvaṃ gām annaṃ vāsas tilān ghṛtam | pratigṛhṇann a.vidvāṃs tu bhasmī.bhavati dāruvat || 188 ||
hiraṇyam āyur annaṃ ca bhūr gauś ca-apy oṣatas tanum |
aśvaś cakṣus tvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejas tilāh prajāḥ || 189 ||
hiraṇyam āyur annaṃ ca bhūr gauś ca-apy oṣatas tanum | aśvaś cakṣus tvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejas tilāh prajāḥ || 189 ||
a.tapās tv an.adhīyānaḥ pratigraha.rucir dvijaḥ |
ambhasy aśmaplavena-iva saha tena-eva majjati || 190 ||
a.tapās tv an.adhīyānaḥ pratigraha.rucir dvijaḥ | ambhasy aśmaplavena-iva saha tena-eva majjati || 190 ||
tasmād a.vidvān bibhiyād yasmāt tasmāt pratigrahāt |
svalpakena-apy a.vidvān hi paṅke gaur iva sīdati || 191 ||
tasmād a.vidvān bibhiyād yasmāt tasmāt pratigrahāt | svalpakena-apy a.vidvān hi paṅke gaur iva sīdati || 191 ||
na vāry api prayacchet tu baiḍālavratike dvije |
na bakavratike pāpe na-a.vedavidi dharmavit || 192 ||
na vāry api prayacchet tu baiḍālavratike dvije | na bakavratike pāpe na-a.vedavidi dharmavit || 192 ||
triṣv apy eteṣu dattaṃ hi vidhinā-apy arjitaṃ dhanam |
dātur bhavaty anarthāya paratra-ādātur eva ca || 193 ||
triṣv apy eteṣu dattaṃ hi vidhinā-apy arjitaṃ dhanam | dātur bhavaty anarthāya paratra-ādātur eva ca || 193 ||
yathā plavena-aupalena nimajjaty udake taran |
tathā nimajjato 'dhastād ajñau dātṛ.pratīcchakau || 194 ||
yathā plavena-aupalena nimajjaty udake taran | tathā nimajjato 'dhastād ajñau dātṛ.pratīcchakau || 194 ||
dharmadhvajī sadā lubdhaś chādmiko lokadambhakaḥ | |
baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisandhakaḥ || 195 ||
dharmadhvajī sadā lubdhaś chādmiko lokadambhakaḥ | | baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisandhakaḥ || 195 ||
adho.dṛṣṭir naiṣkṛtikaḥ svārthasādhana.tatparaḥ |
śaṭho mithyāvinītaś ca bakavratacaro dvijaḥ || 196 ||
adho.dṛṣṭir naiṣkṛtikaḥ svārthasādhana.tatparaḥ | śaṭho mithyāvinītaś ca bakavratacaro dvijaḥ || 196 ||
ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ |
te patanty andhatāmisre tena pāpena karmaṇā || 197 ||
ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ | te patanty andhatāmisre tena pāpena karmaṇā || 197 ||
na dharmasya-apadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret |
vratena pāpaṃ pracchādya kurvan strī.śūdra.dambhanam || 198 ||
na dharmasya-apadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret | vratena pāpaṃ pracchādya kurvan strī.śūdra.dambhanam || 198 ||
pretya-iha ca-īdṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ |
chadmanā caritaṃ yac ca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati || 199 ||
pretya-iha ca-īdṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ | chadmanā caritaṃ yac ca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati || 199 ||
aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttim upajīvati |
sa liṅgināṃ haraty enas tiryagyonau ca jāyate || 200 ||
aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttim upajīvati | sa liṅgināṃ haraty enas tiryagyonau ca jāyate || 200 ||
parakīyanipāneṣu na snāyādd hi kadā cana |
nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate || 201 ||
parakīyanipāneṣu na snāyādd hi kadā cana | nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate || 201 ||
yāna.śayyā.āsanāny asya kūpa.udyāna.gṛhāṇi ca |
a.dattāny upayuñjāna enasaḥ syāt turīya.bhāk || 202 ||
yāna.śayyā.āsanāny asya kūpa.udyāna.gṛhāṇi ca | a.dattāny upayuñjāna enasaḥ syāt turīya.bhāk || 202 ||
nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca |
snānaṃ samācaren nityaṃ garta.prasravaṇeṣu ca || 203 ||
nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca | snānaṃ samācaren nityaṃ garta.prasravaṇeṣu ca || 203 ||
yamān seveta satataṃ na nityaṃ niyamān budhaḥ |
yamān pataty a.kurvāṇo niyamān kevalān bhajan || 204 ||
yamān seveta satataṃ na nityaṃ niyamān budhaḥ | yamān pataty a.kurvāṇo niyamān kevalān bhajan || 204 ||
na-aśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā |
striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit || 205 ||
na-aśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā | striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit || 205 ||
aślīkam etat sādhūnāṃ yatra juhvaty amī haviḥ |
pratīpam etad devānāṃ tasmāt tat parivarjayet || 206 ||
aślīkam etat sādhūnāṃ yatra juhvaty amī haviḥ | pratīpam etad devānāṃ tasmāt tat parivarjayet || 206 ||
matta.kruddha.āturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana |
keśa.kīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ || 207 ||
matta.kruddha.āturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana | keśa.kīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ || 207 ||
bhrūṇaghna.avekṣitaṃ ca-eva saṃspṛṣṭaṃ ca-apy udakyayā |
patatriṇa.avalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭam eva ca || 208 ||
bhrūṇaghna.avekṣitaṃ ca-eva saṃspṛṣṭaṃ ca-apy udakyayā | patatriṇa.avalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭam eva ca || 208 ||
gavā ca-annam upaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ |
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam || 209 ||
gavā ca-annam upaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ | gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam || 209 ||
stena.gāyanayoś ca-annaṃ takṣṇo vārdhuṣikasya ca |
dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca || 210 ||
stena.gāyanayoś ca-annaṃ takṣṇo vārdhuṣikasya ca | dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca || 210 ||
abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca |
śuktaṃ paryuṣitaṃ ca-eva śūdrasya-ucchiṣṭam eva ca || 211 ||
abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca | śuktaṃ paryuṣitaṃ ca-eva śūdrasya-ucchiṣṭam eva ca || 211 ||
cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasya-ucchiṣṭa.bhojinaḥ |
ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntam a.nirdaśam || 212 ||
cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasya-ucchiṣṭa.bhojinaḥ | ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntam a.nirdaśam || 212 ||
an.arcitaṃ vṛthāmāṃsam a.vīrāyāś ca yoṣitaḥ |
dviṣadannaṃ nagarī.annaṃ patitānnam avakṣutam || 213 ||
an.arcitaṃ vṛthāmāṃsam a.vīrāyāś ca yoṣitaḥ | dviṣadannaṃ nagarī.annaṃ patitānnam avakṣutam || 213 ||
piśuna.anṛtinoś ca-annaṃ kratuvikrayiṇas tathā |
śailūṣa.tunnavāya.annaṃ kṛtaghnasya-annam eva ca || 214 ||
piśuna.anṛtinoś ca-annaṃ kratuvikrayiṇas tathā | śailūṣa.tunnavāya.annaṃ kṛtaghnasya-annam eva ca || 214 ||
karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca |
suvarṇakartur veṇasya śastravikrayiṇas tathā || 215 ||
karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca | suvarṇakartur veṇasya śastravikrayiṇas tathā || 215 ||
śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca caila.nirṇejakasya ca |
rañjakasya nṛśaṃsasya yasya ca-upapatir gṛhe || 216 ||
śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca caila.nirṇejakasya ca | rañjakasya nṛśaṃsasya yasya ca-upapatir gṛhe || 216 ||
mṛṣyanti ye ca-upapatiṃ strījitānām ca sarvaśaḥ |
a.nirdaśaṃ ca pretānnam a.tuṣṭikaram eva ca || 217 ||
mṛṣyanti ye ca-upapatiṃ strījitānām ca sarvaśaḥ | a.nirdaśaṃ ca pretānnam a.tuṣṭikaram eva ca || 217 ||
rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam |
āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakartinaḥ || 218 ||
rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam | āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakartinaḥ || 218 ||
kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca |
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati || 219 ||
kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca | gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati || 219 ||
pūyaṃ cikitsakasya-annaṃ puṃścalyās tv annam indriyam |
viṣṭhā vārdhuṣikasya-annaṃ śastravikrayiṇo malam || 220 ||
pūyaṃ cikitsakasya-annaṃ puṃścalyās tv annam indriyam | viṣṭhā vārdhuṣikasya-annaṃ śastravikrayiṇo malam || 220 ||
ya ete 'nye tv abhojya.annāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ |
teṣāṃ tvag.asthi.romāṇi vadanty annaṃ manīṣiṇaḥ || 221 ||
ya ete 'nye tv abhojya.annāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ | teṣāṃ tvag.asthi.romāṇi vadanty annaṃ manīṣiṇaḥ || 221 ||
bhuktvā-ato 'nyatam asya-annam amatyā kṣapaṇaṃ tryaham |
matyā bhuktvā-ācaret kṛcchraṃ retas.viṣ.mūtram eva ca || 222 ||
bhuktvā-ato 'nyatam asya-annam amatyā kṣapaṇaṃ tryaham | matyā bhuktvā-ācaret kṛcchraṃ retas.viṣ.mūtram eva ca || 222 ||
na-adyāt-śūdrasya pakvānnaṃ vidvān a.śrāddhino dvijaḥ |
ādadīta-āmam eva-asmād avṛttāv ekarātrikam || 223 ||
na-adyāt-śūdrasya pakvānnaṃ vidvān a.śrāddhino dvijaḥ | ādadīta-āmam eva-asmād avṛttāv ekarātrikam || 223 ||
śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ |
mīmāṃsitvā-ubhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan || 224 ||
śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ | mīmāṃsitvā-ubhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan || 224 ||
tān prajāpatir āha-etya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam |
śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatam a.śraddhayā-itarat || 225 ||
tān prajāpatir āha-etya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam | śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatam a.śraddhayā-itarat || 225 ||
śraddhayā-iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryād atandritaḥ |
śraddhākṛte hy akṣaye te bhavataḥ svāgatair dhanaiḥ || 226 ||
śraddhayā-iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryād atandritaḥ | śraddhākṛte hy akṣaye te bhavataḥ svāgatair dhanaiḥ || 226 ||
dānadharmaṃ niṣeveta nityam aiṣṭika.paurtikam |
parituṣṭena bhāvena pātram āsādya śaktitaḥ || 227 ||
dānadharmaṃ niṣeveta nityam aiṣṭika.paurtikam | parituṣṭena bhāvena pātram āsādya śaktitaḥ || 227 ||
yat kiṃ cid api dātavyaṃ yācitena-an.asūyayā |
utpatsyate hi tat pātraṃ yat tārayati sarvataḥ || 228 ||
yat kiṃ cid api dātavyaṃ yācitena-an.asūyayā | utpatsyate hi tat pātraṃ yat tārayati sarvataḥ || 228 ||
vāridas tṛptim āpnoti sukham akṣayyam annadaḥ |
tilapradaḥ prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam || 229 ||
vāridas tṛptim āpnoti sukham akṣayyam annadaḥ | tilapradaḥ prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam || 229 ||
bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ |
gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam || 230 ||
bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ | gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam || 230 ||
vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ |
anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam || 231 ||
vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ | anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam || 231 ||
yāna.śayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ |
dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām || 232 ||
yāna.śayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ | dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām || 232 ||
sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate |
vāri.anna.go.mahī.vāsas.tila.kāñcana.sarpiṣām || 233 ||
sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate | vāri.anna.go.mahī.vāsas.tila.kāñcana.sarpiṣām || 233 ||
yena yena tu bhāvena yad yad dānaṃ prayacchati |
tat tat tena-eva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ || 234 ||
yena yena tu bhāvena yad yad dānaṃ prayacchati | tat tat tena-eva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ || 234 ||
yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva vā |
tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye || 235 ||
yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva vā | tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye || 235 ||
na vismayeta tapasā vaded iṣṭvā ca na-anṛtam |
na-ārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet || 236 ||
na vismayeta tapasā vaded iṣṭvā ca na-anṛtam | na-ārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet || 236 ||
yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt |
āyur viprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt || 237 ||
yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt | āyur viprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt || 237 ||
dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyād valmīkam iva puttikāḥ |
paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtāny a.pīḍayan || 238 ||
dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyād valmīkam iva puttikāḥ | paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtāny a.pīḍayan || 238 ||
na-amutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ |
na putradāraṃ na jñātir dharmas tiṣṭhati kevalaḥ || 239 ||
na-amutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ | na putradāraṃ na jñātir dharmas tiṣṭhati kevalaḥ || 239 ||
ekaḥ prajāyate jantur eka eva pralīyate |
eko 'nubhuṅkte sukṛtam eka eva ca duṣkṛtam || 240 ||
ekaḥ prajāyate jantur eka eva pralīyate | eko 'nubhuṅkte sukṛtam eka eva ca duṣkṛtam || 240 ||
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭha.loṣṭasamaṃ kṣitau |
vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anugacchati || 241 ||
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭha.loṣṭasamaṃ kṣitau | vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anugacchati || 241 ||
tasmād dharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinuyāt- śanaiḥ |
dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram || 242 ||
tasmād dharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinuyāt- śanaiḥ | dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram || 242 ||
dharma.pradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hata.kilbiṣam |
paralokaṃ nayaty āśu bhāsvantaṃ kha.śarīriṇam || 243 ||
dharma.pradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hata.kilbiṣam | paralokaṃ nayaty āśu bhāsvantaṃ kha.śarīriṇam || 243 ||
uttamair uttamair nityaṃ sambandhān ācaret saha |
ninīṣuḥ kulam utkarṣam adhamān adhamāṃs tyajet || 244 ||
uttamair uttamair nityaṃ sambandhān ācaret saha | ninīṣuḥ kulam utkarṣam adhamān adhamāṃs tyajet || 244 ||
uttamān uttamān eva gacchan hīnāṃs tu varjayan |
brāhmaṇaḥ śreṣṭhatām eti pratyavāyena śūdratām || 245 ||
uttamān uttamān eva gacchan hīnāṃs tu varjayan | brāhmaṇaḥ śreṣṭhatām eti pratyavāyena śūdratām || 245 ||
dṛḍhakārī mṛdur dāntaḥ krūra.ācārair a.saṃvasan |
ahiṃsro dama.dānābhyāṃ jayet svargaṃ tathā.vrataḥ || 246 ||
dṛḍhakārī mṛdur dāntaḥ krūra.ācārair a.saṃvasan | ahiṃsro dama.dānābhyāṃ jayet svargaṃ tathā.vrataḥ || 246 ||
edha.udakaṃ mūla.phalam annam abhyudyataṃ ca yat |
sarvataḥ pratigṛhṇīyāt- madhu-atha-abhayadakṣiṇām || 247 ||
edha.udakaṃ mūla.phalam annam abhyudyataṃ ca yat | sarvataḥ pratigṛhṇīyāt- madhu-atha-abhayadakṣiṇām || 247 ||
āhṛta.abhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastād a.pracoditām |
mene prajāpatir grāhyām api duṣkṛta.karmaṇaḥ || 248 ||
āhṛta.abhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastād a.pracoditām | mene prajāpatir grāhyām api duṣkṛta.karmaṇaḥ || 248 ||
na-aśnanti pitaras tasya daśavarṣāṇi pañca ca |
na ca havyaṃ vahaty agnir yas tām abhyavamanyate || 249 ||
na-aśnanti pitaras tasya daśavarṣāṇi pañca ca | na ca havyaṃ vahaty agnir yas tām abhyavamanyate || 249 ||
śayyāṃ gṛhān kuśān gandhān apaḥ puṣpaṃ maṇīn dadhi |
dhānā matsyān payo māṃsaṃ śākaṃ ca-eva na nirṇudet || 250 ||
śayyāṃ gṛhān kuśān gandhān apaḥ puṣpaṃ maṇīn dadhi | dhānā matsyān payo māṃsaṃ śākaṃ ca-eva na nirṇudet || 250 ||
gurūn bhṛtyāṃś ca-ujjihīrṣann arciṣyan devatā.atithīn |
sarvataḥ pratigṛhṇīyān na tu tṛpyet svayaṃ tataḥ || 251 ||
gurūn bhṛtyāṃś ca-ujjihīrṣann arciṣyan devatā.atithīn | sarvataḥ pratigṛhṇīyān na tu tṛpyet svayaṃ tataḥ || 251 ||
guruṣu tv abhyatīteṣu vinā vā tair gṛhe vasan |
ātmano vṛttim anvicchan gṛhṇīyāt sādhutaḥ sadā || 252 ||
guruṣu tv abhyatīteṣu vinā vā tair gṛhe vasan | ātmano vṛttim anvicchan gṛhṇīyāt sādhutaḥ sadā || 252 ||
ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsa.nāpitau |
ete śūdreṣu bhojya.annā yāś ca-ātmānaṃ nivedayet || 253 ||
ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsa.nāpitau | ete śūdreṣu bhojya.annā yāś ca-ātmānaṃ nivedayet || 253 ||
yādṛśo 'sya bhaved ātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam |
yathā ca-upacared enaṃ tathā-ātmānaṃ nivedayet || 254 ||
yādṛśo 'sya bhaved ātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam | yathā ca-upacared enaṃ tathā-ātmānaṃ nivedayet || 254 ||
yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate |
sa pāpakṛttamo loke stena ātma.apahārakaḥ || 255 ||
yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate | sa pāpakṛttamo loke stena ātma.apahārakaḥ || 255 ||
vācy arthā niyatāḥ sarve vāc.mūlā vāc.viniḥsṛtāḥ |
tāṃs tu yaḥ stenayed vācaṃ sa sarvasteyakṛt- naraḥ || 256 ||
vācy arthā niyatāḥ sarve vāc.mūlā vāc.viniḥsṛtāḥ | tāṃs tu yaḥ stenayed vācaṃ sa sarvasteyakṛt- naraḥ || 256 ||
maharṣi.pitṛ.devānāṃ gatvā-ānṛṇyaṃ yathāvidhi |
putre sarvaṃ samāsajya vasen mādhyasthyam āsśritaḥ || 257 ||
maharṣi.pitṛ.devānāṃ gatvā-ānṛṇyaṃ yathāvidhi | putre sarvaṃ samāsajya vasen mādhyasthyam āsśritaḥ || 257 ||
ekākī cintayen nityaṃ vivikte hitam ātmanaḥ |
ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo 'dhigacchati || 258 ||
ekākī cintayen nityaṃ vivikte hitam ātmanaḥ | ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo 'dhigacchati || 258 ||
eṣā-uditā gṛhasthasya vṛttir viprasya śāśvatī |
snātakavratakalpaś ca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ || 259 ||
eṣā-uditā gṛhasthasya vṛttir viprasya śāśvatī | snātakavratakalpaś ca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ || 259 ||
anena vipro vṛttena vartayan veda.śāstravit |
vyapeta.kalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate || 260 ||
anena vipro vṛttena vartayan veda.śāstravit | vyapeta.kalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate || 260 ||