vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam a.dveṣa.rāgibhiḥ |
hṛdayena-abhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata || 1 ||
vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam a.dveṣa.rāgibhiḥ | hṛdayena-abhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
2अध्याय 2
249 shlokvidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam a.dveṣa.rāgibhiḥ |
hṛdayena-abhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata || 1 ||
vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam a.dveṣa.rāgibhiḥ | hṛdayena-abhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata || 1 ||
kāmātmatā na praśastā na ca-eva-iha-asty akāmatā |
kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaś ca vaidikaḥ || 2 ||
kāmātmatā na praśastā na ca-eva-iha-asty akāmatā | kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaś ca vaidikaḥ || 2 ||
saṅkalpa.mūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṅkalpa.sambhavāḥ |
vratāni yamadharmāś ca sarve saṅkalpajāḥ smṛtāḥ || 3 ||
saṅkalpa.mūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṅkalpa.sambhavāḥ | vratāni yamadharmāś ca sarve saṅkalpajāḥ smṛtāḥ || 3 ||
a.kāmasya kriyā kā cid dṛśyate na-iha karhi cit |
yad yadd hi kurute kiṃ cit tat tat kāmasya ceṣṭitam || 4 ||
a.kāmasya kriyā kā cid dṛśyate na-iha karhi cit | yad yadd hi kurute kiṃ cit tat tat kāmasya ceṣṭitam || 4 ||
teṣu samyag vartamāno gacchaty amaralokatām |
yathā saṅkalpitāṃś ca-iha sarvān kāmān samaśnute || 5 ||
teṣu samyag vartamāno gacchaty amaralokatām | yathā saṅkalpitāṃś ca-iha sarvān kāmān samaśnute || 5 ||
vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛti.śīle ca tadvidām |
ācāraś ca-eva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca || 6 ||
vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛti.śīle ca tadvidām | ācāraś ca-eva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca || 6 ||
yaḥ kaś cit kasya cid dharmo manunā parikīrtitaḥ |
sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ || 7 ||
yaḥ kaś cit kasya cid dharmo manunā parikīrtitaḥ | sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ || 7 ||
sarvaṃ tu samavekṣya-idaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā |
śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai || 8 ||
sarvaṃ tu samavekṣya-idaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā | śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai || 8 ||
śruti.smṛti.uditaṃ dharmam anutiṣṭhan hi mānavaḥ |
iha kīrtim avāpnoti pretya ca-anuttamaṃ sukham || 9 ||
śruti.smṛti.uditaṃ dharmam anutiṣṭhan hi mānavaḥ | iha kīrtim avāpnoti pretya ca-anuttamaṃ sukham || 9 ||
śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ |
te sarvārtheṣv a.mīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau || 10 ||
śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ | te sarvārtheṣv a.mīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau || 10 ||
yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayād dvijaḥ |
sa sādhubhir bahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ || 11 ||
yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayād dvijaḥ | sa sādhubhir bahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ || 11 ||
vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ |
etac caturvidhaṃ prāhuḥ sākṣād dharmasya lakṣaṇam || 12 ||
vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ | etac caturvidhaṃ prāhuḥ sākṣād dharmasya lakṣaṇam || 12 ||
artha.kāmeṣv a.saktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate |
dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ || 13 ||
artha.kāmeṣv a.saktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate | dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ || 13 ||
śrutidvaidhaṃ tu yatra syāt tatra dharmāv ubhau smṛtau |
ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ || 14 ||
śrutidvaidhaṃ tu yatra syāt tatra dharmāv ubhau smṛtau | ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ || 14 ||
udite 'nudite ca-eva samayādhyuṣite tathā |
sarvathā vartate yajña iti-iyaṃ vaidikī śrutiḥ || 15 ||
udite 'nudite ca-eva samayādhyuṣite tathā | sarvathā vartate yajña iti-iyaṃ vaidikī śrutiḥ || 15 ||
niṣeka.ādi.śmaśāna.anto mantrair yasya-udito vidhiḥ |
tasya śāstre 'dhikāro 'smiñ jñeyo na-anyasya kasya cit || 16 ||
niṣeka.ādi.śmaśāna.anto mantrair yasya-udito vidhiḥ | tasya śāstre 'dhikāro 'smiñ jñeyo na-anyasya kasya cit || 16 ||
sarasvatī.dṛśadvatyor devanadyor yad antaram |
taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate || 17 ||
sarasvatī.dṛśadvatyor devanadyor yad antaram | taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate || 17 ||
tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ |
varṇānāṃ sa.antarālānāṃ sa sadācāra ucyate || 18 ||
tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ | varṇānāṃ sa.antarālānāṃ sa sadācāra ucyate || 18 ||
kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pañcālāḥ śūrasenakāḥ |
eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ || 19 ||
kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pañcālāḥ śūrasenakāḥ | eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ || 19 ||
etad deśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ |
svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ || 20 ||
etad deśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ | svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ || 20 ||
himavad.vindhyayor madhyaṃ yat prāg vinaśanād api |
pratyag eva prayāgāc ca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ || 21 ||
himavad.vindhyayor madhyaṃ yat prāg vinaśanād api | pratyag eva prayāgāc ca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ || 21 ||
ā samudrāt tu vai pūrvād ā samudrāc ca paścimāt |
tayor eva-antaraṃ giryor āryāvartaṃ vidur budhāḥ || 22 ||
ā samudrāt tu vai pūrvād ā samudrāc ca paścimāt | tayor eva-antaraṃ giryor āryāvartaṃ vidur budhāḥ || 22 ||
kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ |
sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tv ataḥ paraḥ || 23 ||
kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ | sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tv ataḥ paraḥ || 23 ||
etāṇ dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ |
śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ || 24 ||
etāṇ dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ | śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ || 24 ||
eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā |
sambhavaś ca-asya sarvasya varṇadharmān nibodhata || 25 ||
eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā | sambhavaś ca-asya sarvasya varṇadharmān nibodhata || 25 ||
vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām |
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ca-iha ca || 26 ||
vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām | kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ca-iha ca || 26 ||
gārbhair homair jātakarma.cauḍa.mauñjī.nibandhanaiḥ |
baijikaṃ gārbhikaṃ ca-eno dvijānām apamṛjyate || 27 ||
gārbhair homair jātakarma.cauḍa.mauñjī.nibandhanaiḥ | baijikaṃ gārbhikaṃ ca-eno dvijānām apamṛjyate || 27 ||
svādhyāyena vratair homais traividyena-ijyayā sutaiḥ |
mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmī-iyaṃ kriyate tanuḥ || 28 ||
svādhyāyena vratair homais traividyena-ijyayā sutaiḥ | mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmī-iyaṃ kriyate tanuḥ || 28 ||
prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate |
mantravat prāśanaṃ ca-asya hiraṇya.madhu.sarpiṣām || 29 ||
prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate | mantravat prāśanaṃ ca-asya hiraṇya.madhu.sarpiṣām || 29 ||
nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vā-asya kārayet |
puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite || 30 ||
nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vā-asya kārayet | puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite || 30 ||
maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam |
vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam || 31 ||
maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam | vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam || 31 ||
śarmavad brāhmaṇasya syād rājño rakṣāsamanvitam |
vaiśyasya puṣṭi.saṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam || 32 ||
śarmavad brāhmaṇasya syād rājño rakṣāsamanvitam | vaiśyasya puṣṭi.saṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam || 32 ||
strīṇāṃ sukha.udyam a.krūraṃ vispaṣṭa.arthaṃ manoharam |
maṅgalyaṃ dīrghavarṇa.antam āśīrvāda.abhidhānavat || 33 ||
strīṇāṃ sukha.udyam a.krūraṃ vispaṣṭa.arthaṃ manoharam | maṅgalyaṃ dīrghavarṇa.antam āśīrvāda.abhidhānavat || 33 ||
caturthe māsi kartavyaṃ śiśor niṣkramaṇaṃ gṛhāt |
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi yad vā-iṣṭaṃ maṅgalaṃ kule || 34 ||
caturthe māsi kartavyaṃ śiśor niṣkramaṇaṃ gṛhāt | ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi yad vā-iṣṭaṃ maṅgalaṃ kule || 34 ||
cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣām eva dharmataḥ |
prathame 'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt || 35 ||
cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣām eva dharmataḥ | prathame 'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt || 35 ||
garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasya-upanāyanam |
garbhād ekādaśe rājño garbhāt tu dvādaśe viśaḥ || 36 ||
garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasya-upanāyanam | garbhād ekādaśe rājño garbhāt tu dvādaśe viśaḥ || 36 ||
brahmavarcasa.kāmasya kāryo viprasya pañcame |
rājño bala.arthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasya-iha-arthino 'ṣṭame || 37 ||
brahmavarcasa.kāmasya kāryo viprasya pañcame | rājño bala.arthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasya-iha-arthino 'ṣṭame || 37 ||
ā ṣodaśād brāhmaṇasya sāvitrī na-ativartate |
ā dvāviṃśāt kṣatrabandhor ā caturviṃśater viśaḥ || 38 ||
ā ṣodaśād brāhmaṇasya sāvitrī na-ativartate | ā dvāviṃśāt kṣatrabandhor ā caturviṃśater viśaḥ || 38 ||
ata ūrdhvaṃ trayo 'py ete yathākālam a.saṃskṛtāḥ |
sāvitrīpatitā vrātyā bhavanty āryavigarhitāḥ || 39 ||
ata ūrdhvaṃ trayo 'py ete yathākālam a.saṃskṛtāḥ | sāvitrīpatitā vrātyā bhavanty āryavigarhitāḥ || 39 ||
na-etair a.pūtair vidhivad āpady api hi karhi cit |
brāhmān yaunāṃś ca sambandhān na-ācared brāhmaṇaḥ saha || 40 ||
na-etair a.pūtair vidhivad āpady api hi karhi cit | brāhmān yaunāṃś ca sambandhān na-ācared brāhmaṇaḥ saha || 40 ||
kārṣṇa.raurava.bāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ |
vasīrann ānupūrvyeṇa śāṇa.kṣauma.āvikāni ca || 41 ||
kārṣṇa.raurava.bāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ | vasīrann ānupūrvyeṇa śāṇa.kṣauma.āvikāni ca || 41 ||
mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā |
kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī || 42 ||
mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā | kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī || 42 ||
muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśa.aśmantaka.balvajaiḥ |
trivṛtā granthinā-ekena tribhiḥ pañcabhir eva vā || 43 ||
muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśa.aśmantaka.balvajaiḥ | trivṛtā granthinā-ekena tribhiḥ pañcabhir eva vā || 43 ||
kārpāsam upavītaṃ syād viprasya-ūrdhvavṛtaṃ trivṛt |
śaṇa.sūtramayaṃ rājño vaiśyasya-āvikasautrikam || 44 ||
kārpāsam upavītaṃ syād viprasya-ūrdhvavṛtaṃ trivṛt | śaṇa.sūtramayaṃ rājño vaiśyasya-āvikasautrikam || 44 ||
brāhmaṇo bailva.pālāśau kṣatriyo vāṭa.khādirau |
pailava.audumbarau vaiśyo daṇḍān arhanti dharmataḥ || 45 ||
brāhmaṇo bailva.pālāśau kṣatriyo vāṭa.khādirau | pailava.audumbarau vaiśyo daṇḍān arhanti dharmataḥ || 45 ||
keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ |
lalāṭasammito rājñaḥ syāt tu nāsāntiko viśaḥ || 46 ||
keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ | lalāṭasammito rājñaḥ syāt tu nāsāntiko viśaḥ || 46 ||
ṛjavas te tu sarve syur a.vraṇāḥ saumya.darśanāḥ |
an.udvegakarā nṝṇāṃ sa.tvaco 'nagnidūṣitāḥ || 47 ||
ṛjavas te tu sarve syur a.vraṇāḥ saumya.darśanāḥ | an.udvegakarā nṝṇāṃ sa.tvaco 'nagnidūṣitāḥ || 47 ||
pratigṛhya-īpsitaṃ daṇḍam upasthāya ca bhāskaram |
pradakṣiṇaṃ parītya-agniṃ cared bhaikṣaṃ yathāvidhi || 48 ||
pratigṛhya-īpsitaṃ daṇḍam upasthāya ca bhāskaram | pradakṣiṇaṃ parītya-agniṃ cared bhaikṣaṃ yathāvidhi || 48 ||
bhavat.pūrvaṃ cared bhaikṣam upanīto dvijottamaḥ |
bhavan.madhyaṃ tu rājanyo vaiśyas tu bhavad.uttaram || 49 ||
bhavat.pūrvaṃ cared bhaikṣam upanīto dvijottamaḥ | bhavan.madhyaṃ tu rājanyo vaiśyas tu bhavad.uttaram || 49 ||
mātaraṃ vā svasāraṃ vā mātur vā bhaginīṃ nijām |
bhikṣeta bhikṣām prathamaṃ yā ca-enaṃ na-avamānayet || 50 ||
mātaraṃ vā svasāraṃ vā mātur vā bhaginīṃ nijām | bhikṣeta bhikṣām prathamaṃ yā ca-enaṃ na-avamānayet || 50 ||
samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadannam a.māyayā |
nivedya gurave 'śnīyād ācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ || 51 ||
samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadannam a.māyayā | nivedya gurave 'śnīyād ācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ || 51 ||
āyuṣyaṃ prāṅ.mukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇā.mukhaḥ |
śriyaṃ pratyaṅ.mukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hy udaṅ.mukhaḥ || 52 ||
āyuṣyaṃ prāṅ.mukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇā.mukhaḥ | śriyaṃ pratyaṅ.mukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hy udaṅ.mukhaḥ || 52 ||
upaspṛśya dvijo nityam annam adyāt samāhitaḥ |
bhuktvā ca-upaspṛśet samyag adbhiḥ khāni ca saṃspṛśet || 53 ||
upaspṛśya dvijo nityam annam adyāt samāhitaḥ | bhuktvā ca-upaspṛśet samyag adbhiḥ khāni ca saṃspṛśet || 53 ||
pūjayed aśanaṃ nityam adyāc ca-etad a.kutsayan |
dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdec ca pratinandec ca sarvaśaḥ || 54 ||
pūjayed aśanaṃ nityam adyāc ca-etad a.kutsayan | dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdec ca pratinandec ca sarvaśaḥ || 54 ||
pūjitaṃ hy aśanaṃ nityaṃ balam ūrjaṃ ca yacchati |
a.pūjitaṃ tu tad bhuktam ubhayaṃ nāśayed idam || 55 ||
pūjitaṃ hy aśanaṃ nityaṃ balam ūrjaṃ ca yacchati | a.pūjitaṃ tu tad bhuktam ubhayaṃ nāśayed idam || 55 ||
na-ucchiṣṭaṃ kasya cid dadyān na-adyād etat tathā-antarā |
na ca-eva-atyaśanaṃ kuryān na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet || 56 ||
na-ucchiṣṭaṃ kasya cid dadyān na-adyād etat tathā-antarā | na ca-eva-atyaśanaṃ kuryān na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet || 56 ||
an.ārogyam an.āyuṣyam a.svargyaṃ ca-atibhojanam |
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tat parivarjayet || 57 ||
an.ārogyam an.āyuṣyam a.svargyaṃ ca-atibhojanam | apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tat parivarjayet || 57 ||
brāhmeṇa vipras tīrthena nityakālam upaspṛśet |
kāya.traidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana || 58 ||
brāhmeṇa vipras tīrthena nityakālam upaspṛśet | kāya.traidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana || 58 ||
aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate |
kāyam aṅgulimūle 'gre devaṃ pitryaṃ tayor adhaḥ || 59 ||
aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate | kāyam aṅgulimūle 'gre devaṃ pitryaṃ tayor adhaḥ || 59 ||
trir ācāmed apaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāt tato mukham |
khāni ca-eva spṛśed adbhir ātmānaṃ śira eva ca || 60 ||
trir ācāmed apaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāt tato mukham | khāni ca-eva spṛśed adbhir ātmānaṃ śira eva ca || 60 ||
an.uṣṇābhir a.phenābhir adbhis tīrthena dharmavit |
śauca.īpsuḥ sarvadā-ācāmed ekānte prāg.udaṅ.mukhaḥ || 61 ||
an.uṣṇābhir a.phenābhir adbhis tīrthena dharmavit | śauca.īpsuḥ sarvadā-ācāmed ekānte prāg.udaṅ.mukhaḥ || 61 ||
hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ |
vaiśyo 'dbhiḥ prāśitābhis tu śūdraḥ spṛṣṭābhir antataḥ || 62 ||
hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ | vaiśyo 'dbhiḥ prāśitābhis tu śūdraḥ spṛṣṭābhir antataḥ || 62 ||
uddhṛte dakṣine pāṇāv upavītī-ucyate dvijaḥ |
savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane || 63 ||
uddhṛte dakṣine pāṇāv upavītī-ucyate dvijaḥ | savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane || 63 ||
mekhalām ajinaṃ daṇḍam upavītaṃ kamaṇḍalum |
apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇīta-anyāni mantravat || 64 ||
mekhalām ajinaṃ daṇḍam upavītaṃ kamaṇḍalum | apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇīta-anyāni mantravat || 64 ||
keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate |
rājanyabandhor dvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ || 65 ||
keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate | rājanyabandhor dvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ || 65 ||
a.mantrikā tu kāryā-iyaṃ strīṇām āvṛd aśeṣataḥ |
saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam || 66 ||
a.mantrikā tu kāryā-iyaṃ strīṇām āvṛd aśeṣataḥ | saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam || 66 ||
vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ |
patisevā gurau vāso gṛhārtho 'gni.parikriyā || 67 ||
vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ | patisevā gurau vāso gṛhārtho 'gni.parikriyā || 67 ||
eṣa prokto dvijātīnām aupanāyaniko vidhiḥ |
utpatti.vyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata || 68 ||
eṣa prokto dvijātīnām aupanāyaniko vidhiḥ | utpatti.vyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata || 68 ||
upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayet-śaucam āditaḥ |
ācāram agnikāryaṃ ca sandhyā.upāsanam eva ca || 69 ||
upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayet-śaucam āditaḥ | ācāram agnikāryaṃ ca sandhyā.upāsanam eva ca || 69 ||
adhyeṣyamāṇas tv ācānto yathāśāstram udaṅ.mukhaḥ |
brahmāñjali.kṛto 'dhyāpyo laghu.vāsā jita.indriyaḥ || 70 ||
adhyeṣyamāṇas tv ācānto yathāśāstram udaṅ.mukhaḥ | brahmāñjali.kṛto 'dhyāpyo laghu.vāsā jita.indriyaḥ || 70 ||
brahmārambhe 'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā |
saṃhatya hastāv adhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ || 71 ||
brahmārambhe 'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā | saṃhatya hastāv adhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ || 71 ||
vyatyasta.pāṇinā kāryam upasaṅgrahaṇaṃ guroḥ |
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ || 72 ||
vyatyasta.pāṇinā kāryam upasaṅgrahaṇaṃ guroḥ | savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ || 72 ||
adhyeṣyamāṇaṃ tu gurur nityakālam a.tandritaḥ |
adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stv iti ca-āramet || 73 ||
adhyeṣyamāṇaṃ tu gurur nityakālam a.tandritaḥ | adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stv iti ca-āramet || 73 ||
brahmanaḥ praṇavaṃ kuryād ādāv ante ca sarvadā |
sravaty an.oṅkṛtaṃ pūrvaṃ parastāc ca viśīryati || 74 ||
brahmanaḥ praṇavaṃ kuryād ādāv ante ca sarvadā | sravaty an.oṅkṛtaṃ pūrvaṃ parastāc ca viśīryati || 74 ||
prāk.kūlān paryupāsīnaḥ pavitraiś ca-eva pāvitaḥ |
prāṇāyāmais tribhiḥ pūtas tata oṃ.kāram arhati || 75 ||
prāk.kūlān paryupāsīnaḥ pavitraiś ca-eva pāvitaḥ | prāṇāyāmais tribhiḥ pūtas tata oṃ.kāram arhati || 75 ||
a.kāraṃ ca-apy u.kāraṃ ca ma.kāraṃ ca prajāpatiḥ |
vedatrayāt-niraduhad bhūr bhuvaḥ svar iti-iti ca || 76 ||
a.kāraṃ ca-apy u.kāraṃ ca ma.kāraṃ ca prajāpatiḥ | vedatrayāt-niraduhad bhūr bhuvaḥ svar iti-iti ca || 76 ||
tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādam adūduhat |
tad ity ṛco 'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ || 77 ||
tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādam adūduhat | tad ity ṛco 'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ || 77 ||
etad akṣaram etāṃ ca japan vyāhṛti.pūrvikām |
sandhyayor vedavid vipro vedapuṇyena yujyate || 78 ||
etad akṣaram etāṃ ca japan vyāhṛti.pūrvikām | sandhyayor vedavid vipro vedapuṇyena yujyate || 78 ||
sahasrakṛtvas tv abhyasya bahir etat trikaṃ dvijaḥ |
mahato 'py enaso māsāt tvacā-iva-ahir vimucyate || 79 ||
sahasrakṛtvas tv abhyasya bahir etat trikaṃ dvijaḥ | mahato 'py enaso māsāt tvacā-iva-ahir vimucyate || 79 ||
etayā-ṛcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā |
brahma.kṣatriya.viś.yonir garhaṇāṃ yāti sādhuṣu || 80 ||
etayā-ṛcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā | brahma.kṣatriya.viś.yonir garhaṇāṃ yāti sādhuṣu || 80 ||
oṃ.kāra.pūrvikās tisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ |
tri.padā ca-eva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham || 81 ||
oṃ.kāra.pūrvikās tisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ | tri.padā ca-eva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham || 81 ||
yo 'dhīte 'hany ahany etāṃ trīṇi varṣāṇy a.tandritaḥ |
sa brahma param abhyeti vāyubhūtaḥ kha.mūrtimān || 82 ||
yo 'dhīte 'hany ahany etāṃ trīṇi varṣāṇy a.tandritaḥ | sa brahma param abhyeti vāyubhūtaḥ kha.mūrtimān || 82 ||
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ |
sāvitryās tu paraṃ na-asti maunāt satyaṃ viśiṣyate || 83 ||
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ | sāvitryās tu paraṃ na-asti maunāt satyaṃ viśiṣyate || 83 ||
kṣaranti sarvā vaidikyo juhoti.yajati.kriyāḥ |
akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma ca-eva prajāpatiḥ || 84 ||
kṣaranti sarvā vaidikyo juhoti.yajati.kriyāḥ | akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma ca-eva prajāpatiḥ || 84 ||
vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ |
upāṃśuḥ syāt-śataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ || 85 ||
vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ | upāṃśuḥ syāt-śataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ || 85 ||
ye pākayajñās catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ |
sarve te japayajñasya kalāṃ na-arhanti ṣoḍaśīm || 86 ||
ye pākayajñās catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ | sarve te japayajñasya kalāṃ na-arhanti ṣoḍaśīm || 86 ||
japyena-eva tu saṃsidhyed brāhmaṇo na-atra saṃśayaḥ |
kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate || 87 ||
japyena-eva tu saṃsidhyed brāhmaṇo na-atra saṃśayaḥ | kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate || 87 ||
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣv apahāriṣu |
saṃyame yatnam ātiṣṭhed vidvān yantā-iva vājinām || 88 ||
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣv apahāriṣu | saṃyame yatnam ātiṣṭhed vidvān yantā-iva vājinām || 88 ||
ekādaśa-indriyāṇy āhur yāni pūrve manīṣiṇaḥ |
tāni samyak pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ || 89 ||
ekādaśa-indriyāṇy āhur yāni pūrve manīṣiṇaḥ | tāni samyak pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ || 89 ||
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca-eva pañcamī |
pāyu.upasthaṃ hasta.pādaṃ vāk ca-eva daśamī smṛtā || 90 ||
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca-eva pañcamī | pāyu.upasthaṃ hasta.pādaṃ vāk ca-eva daśamī smṛtā || 90 ||
buddhīndriyāṇi pañca-eṣāṃ śrotrādīny anupūrvaśaḥ |
karma.indriyāṇi pañca-eṣāṃ pāyu.ādīni pracakṣate || 91 ||
buddhīndriyāṇi pañca-eṣāṃ śrotrādīny anupūrvaśaḥ | karma.indriyāṇi pañca-eṣāṃ pāyu.ādīni pracakṣate || 91 ||
ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇena-ubhaya.ātmakam |
yasmin jite jitāv etau bhavataḥ pañcakau gaṇau || 92 ||
ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇena-ubhaya.ātmakam | yasmin jite jitāv etau bhavataḥ pañcakau gaṇau || 92 ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty a.saṃśayam |
sanniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṃ nigacchati || 93 ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty a.saṃśayam | sanniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṃ nigacchati || 93 ||
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmā-iva bhūya eva-abhivardhate || 94 ||
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmā-iva bhūya eva-abhivardhate || 94 ||
yaś ca-etān prāpnuyāt sarvān yaś ca-etān kevalāṃs tyajet |
prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate || 95 ||
yaś ca-etān prāpnuyāt sarvān yaś ca-etān kevalāṃs tyajet | prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate || 95 ||
na tathā-etāni śakyante sanniyantum asevayā |
viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ || 96 ||
na tathā-etāni śakyante sanniyantum asevayā | viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ || 96 ||
vedās tyāgaś ca yajñāś ca niyamāś ca tapāṃsi ca |
na vipraduṣṭa.bhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit || 97 ||
vedās tyāgaś ca yajñāś ca niyamāś ca tapāṃsi ca | na vipraduṣṭa.bhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit || 97 ||
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ |
na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jita.indriyaḥ || 98 ||
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ | na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jita.indriyaḥ || 98 ||
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yady ekaṃ kṣarati-indriyam |
tena-asya kṣarati prajñā dṛteḥ pādād iva-udakam || 99 ||
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yady ekaṃ kṣarati-indriyam | tena-asya kṣarati prajñā dṛteḥ pādād iva-udakam || 99 ||
vaśe kṛtvā-indriyagrāmaṃ saṃyamya ca manas tathā |
sarvān saṃsādhayed arthān a.kṣiṇvan yogatas tanum || 100 ||
vaśe kṛtvā-indriyagrāmaṃ saṃyamya ca manas tathā | sarvān saṃsādhayed arthān a.kṣiṇvan yogatas tanum || 100 ||
pūrvāṃ sandhyāṃ japāṃs tiṣṭhet sāvitrīm ā.arkadarśanāt |
paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyag ṛkṣavibhāvanāt || 101 ||
pūrvāṃ sandhyāṃ japāṃs tiṣṭhet sāvitrīm ā.arkadarśanāt | paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyag ṛkṣavibhāvanāt || 101 ||
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃs tiṣṭhan naiśam eno vyapohati |
paścimām tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam || 102 ||
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃs tiṣṭhan naiśam eno vyapohati | paścimām tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam || 102 ||
na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ na-upāste yaś ca paścimām |
sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ || 103 ||
na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ na-upāste yaś ca paścimām | sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ || 103 ||
apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhim āsthitaḥ |
sāvitrīm apy adhīyīta gatvā-araṇyaṃ samāhitaḥ || 104 ||
apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhim āsthitaḥ | sāvitrīm apy adhīyīta gatvā-araṇyaṃ samāhitaḥ || 104 ||
veda.upakaraṇe ca-eva svādhyāye ca-eva naityake |
na-anurodho 'sty anadhyāye homamantreṣu ca-eva hi || 105 ||
veda.upakaraṇe ca-eva svādhyāye ca-eva naityake | na-anurodho 'sty anadhyāye homamantreṣu ca-eva hi || 105 ||
naityake na-asty anadhyāyo brahmasattraṃ hi tat smṛtam |
brahmāhuti.hutaṃ puṇyam an.adhyāya.vaṣaṭkṛtam || 106 ||
naityake na-asty anadhyāyo brahmasattraṃ hi tat smṛtam | brahmāhuti.hutaṃ puṇyam an.adhyāya.vaṣaṭkṛtam || 106 ||
yaḥ svādhyāyam adhīte 'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ |
tasya nityaṃ kṣaraty eṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu || 107 ||
yaḥ svādhyāyam adhīte 'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ | tasya nityaṃ kṣaraty eṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu || 107 ||
agnīndhanaṃ bhaikṣacaryām adhaḥśayyāṃ guror hitam |
ā samāvartanāt kuryāt kṛta.upanayano dvijaḥ || 108 ||
agnīndhanaṃ bhaikṣacaryām adhaḥśayyāṃ guror hitam | ā samāvartanāt kuryāt kṛta.upanayano dvijaḥ || 108 ||
ācāryaputraḥ śuśrūṣur jñānado dhārmikaḥ śuciḥ |
āptaḥ śakto 'rthadaḥ sādhuḥ svo 'dhyāpyā daśa dharmataḥ || 109 ||
ācāryaputraḥ śuśrūṣur jñānado dhārmikaḥ śuciḥ | āptaḥ śakto 'rthadaḥ sādhuḥ svo 'dhyāpyā daśa dharmataḥ || 109 ||
na-apṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na ca-anyāyena pṛcchataḥ |
jānann api hi medhāvī jaḍaval loka ācaret || 110 ||
na-apṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na ca-anyāyena pṛcchataḥ | jānann api hi medhāvī jaḍaval loka ācaret || 110 ||
adharmeṇa ca yaḥ prāha yaś ca-adharmeṇa pṛcchati |
tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vā-adhigacchati || 111 ||
adharmeṇa ca yaḥ prāha yaś ca-adharmeṇa pṛcchati | tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vā-adhigacchati || 111 ||
dharma.arthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vā-api tadvidhā |
tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījam iva-ūṣare || 112 ||
dharma.arthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vā-api tadvidhā | tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījam iva-ūṣare || 112 ||
vidyayā-eva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā |
āpady api hi ghorāyāṃ na tv enām iriṇe vapet || 113 ||
vidyayā-eva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā | āpady api hi ghorāyāṃ na tv enām iriṇe vapet || 113 ||
vidyā brāhmaṇam etya-āha śevadhis te 'smi rakṣa mām |
asūyakāya māṃ mādās tathā syāṃ vīryavattamā || 114 ||
vidyā brāhmaṇam etya-āha śevadhis te 'smi rakṣa mām | asūyakāya māṃ mādās tathā syāṃ vīryavattamā || 114 ||
yam eva tu śuciṃ vidyān niyata.brahmacāriṇam |
tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāya-a.pramādine || 115 ||
yam eva tu śuciṃ vidyān niyata.brahmacāriṇam | tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāya-a.pramādine || 115 ||
brahma yas tv ananujñātam adhīyānād avāpnuyāt |
sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate || 116 ||
brahma yas tv ananujñātam adhīyānād avāpnuyāt | sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate || 116 ||
laukikaṃ vaidikaṃ vā-api tathā-adhyātmikam eva vā |
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvam abhivādayet || 117 ||
laukikaṃ vaidikaṃ vā-api tathā-adhyātmikam eva vā | ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvam abhivādayet || 117 ||
sāvitrīmātra.sāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ |
na-a.yantritas trivedo 'pi sarvāśī sarvavikrayī || 118 ||
sāvitrīmātra.sāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ | na-a.yantritas trivedo 'pi sarvāśī sarvavikrayī || 118 ||
śayyā.āsane 'dhyācarite śreyasā na samāviśet |
śayyā.āsanasthaś ca-eva-enaṃ pratyutthāya-abhivādayet || 119 ||
śayyā.āsane 'dhyācarite śreyasā na samāviśet | śayyā.āsanasthaś ca-eva-enaṃ pratyutthāya-abhivādayet || 119 ||
ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthāna.abhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate || 120 ||
ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati | pratyutthāna.abhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate || 120 ||
abhivādana.śīlasya nityaṃ vṛddha.upasevinaḥ |
catvāri tasya vardhante āyur dharmo yaśo balam || 121 ||
abhivādana.śīlasya nityaṃ vṛddha.upasevinaḥ | catvāri tasya vardhante āyur dharmo yaśo balam || 121 ||
abhivādāt paraṃ vipro jyāyāṃsam abhivādayan |
asau nāma-aham asmi-iti svaṃ nāma parikīrtayet || 122 ||
abhivādāt paraṃ vipro jyāyāṃsam abhivādayan | asau nāma-aham asmi-iti svaṃ nāma parikīrtayet || 122 ||
nāmadheyasya ye ke cid abhivādaṃ na jānate |
tān prājño 'ham iti brūyāt striyaḥ sarvās tathā-eva ca || 123 ||
nāmadheyasya ye ke cid abhivādaṃ na jānate | tān prājño 'ham iti brūyāt striyaḥ sarvās tathā-eva ca || 123 ||
bhoḥśabdaṃ kīrtayed ante svasya nāmno 'bhivādane |
nāmnām svarūpa.bhāvo hi bho.bhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ || 124 ||
bhoḥśabdaṃ kīrtayed ante svasya nāmno 'bhivādane | nāmnām svarūpa.bhāvo hi bho.bhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ || 124 ||
āyuṣmān bhava saumya-iti vācyo vipro 'bhivādane |
a.kāraś ca-asya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ || 125 ||
āyuṣmān bhava saumya-iti vācyo vipro 'bhivādane | a.kāraś ca-asya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ || 125 ||
yo na vetty abhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam |
na-abhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdras tathā-eva saḥ || 126 ||
yo na vetty abhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam | na-abhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdras tathā-eva saḥ || 126 ||
brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhum an.āmayam |
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdram ārogyam eva ca || 127 ||
brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhum an.āmayam | vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdram ārogyam eva ca || 127 ||
a.vācyo dīkṣito nāmnā yavīyān api yo bhavet |
bho.bhavat.pūrvakaṃ tv enam abhibhāṣeta dharmavit || 128 ||
a.vācyo dīkṣito nāmnā yavīyān api yo bhavet | bho.bhavat.pūrvakaṃ tv enam abhibhāṣeta dharmavit || 128 ||
parapatnī tu yā strī syād a.sambandhā ca yonitaḥ |
tāṃ brūyād bhavati-ity evaṃ subhage bhagini-iti ca || 129 ||
parapatnī tu yā strī syād a.sambandhā ca yonitaḥ | tāṃ brūyād bhavati-ity evaṃ subhage bhagini-iti ca || 129 ||
mātulāṃś ca pitṛvyāṃś ca śvaśurān ṛtvijo gurūn |
asāv aham iti brūyāt pratyutthāya yavīyasaḥ || 130 ||
mātulāṃś ca pitṛvyāṃś ca śvaśurān ṛtvijo gurūn | asāv aham iti brūyāt pratyutthāya yavīyasaḥ || 130 ||
mātṛśvasā mātulānī śvaśrūr atha pitṛśvasā |
sampūjyā gurupatnīvat samās tā gurubhāryayā || 131 ||
mātṛśvasā mātulānī śvaśrūr atha pitṛśvasā | sampūjyā gurupatnīvat samās tā gurubhāryayā || 131 ||
bhrātur bhāryā-upasaṅgrāhyā sa.varṇā-ahany ahany api |
viproṣya tu-upasaṅgrāhyā jñāti.sambandhi.yoṣitaḥ || 132 ||
bhrātur bhāryā-upasaṅgrāhyā sa.varṇā-ahany ahany api | viproṣya tu-upasaṅgrāhyā jñāti.sambandhi.yoṣitaḥ || 132 ||
pitur bhaginyāṃ mātuś ca jyāyasyāṃ ca svasary api |
mātṛvad vṛttim ātiṣṭhen mātā tābhyo garīyasī || 133 ||
pitur bhaginyāṃ mātuś ca jyāyasyāṃ ca svasary api | mātṛvad vṛttim ātiṣṭhen mātā tābhyo garīyasī || 133 ||
daśābda.ākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābda.ākhyaṃ kalābhṛtām |
tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpena-api svayoniṣu || 134 ||
daśābda.ākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābda.ākhyaṃ kalābhṛtām | tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpena-api svayoniṣu || 134 ||
brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam |
pitā.putrau vijānīyād brāhmaṇas tu tayoḥ pitā || 135 ||
brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam | pitā.putrau vijānīyād brāhmaṇas tu tayoḥ pitā || 135 ||
vittaṃ bandhur vayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī |
etāni mānyasthānāni garīyo yad yad uttaram || 136 ||
vittaṃ bandhur vayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī | etāni mānyasthānāni garīyo yad yad uttaram || 136 ||
pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca |
yatra syuḥ so 'tra māna.arhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ || 137 ||
pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca | yatra syuḥ so 'tra māna.arhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ || 137 ||
cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ |
snātakasya ca rājñaś ca panthā deyo varasya ca || 138 ||
cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ | snātakasya ca rājñaś ca panthā deyo varasya ca || 138 ||
teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau snātaka.pārthivau |
rāja.snātakayoś ca-eva snātako nṛpamānabhāk || 139 ||
teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau snātaka.pārthivau | rāja.snātakayoś ca-eva snātako nṛpamānabhāk || 139 ||
upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed dvijaḥ |
sa.kalpaṃ sa.rahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate || 140 ||
upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed dvijaḥ | sa.kalpaṃ sa.rahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate || 140 ||
ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ |
yo 'dhyāpayati vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate || 141 ||
ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ | yo 'dhyāpayati vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate || 141 ||
niṣeka.ādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi |
sambhāvayati ca-annena sa vipro gurur ucyate || 142 ||
niṣeka.ādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi | sambhāvayati ca-annena sa vipro gurur ucyate || 142 ||
agnyādheyaṃ pākayajñān agniṣṭoma.ādikān makhān |
yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya-ṛtvig iha-ucyate || 143 ||
agnyādheyaṃ pākayajñān agniṣṭoma.ādikān makhān | yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya-ṛtvig iha-ucyate || 143 ||
ya āvṛṇoty a.vitathaṃ brahmaṇā śravaṇāv ubhau |
sa mātā sa pitā jñeyas taṃ na druhyet kadā cana || 144 ||
ya āvṛṇoty a.vitathaṃ brahmaṇā śravaṇāv ubhau | sa mātā sa pitā jñeyas taṃ na druhyet kadā cana || 144 ||
upādhyāyān daśa-ācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā |
sahasraṃ tu pitṝn mātā gauraveṇa-atiricyate || 145 ||
upādhyāyān daśa-ācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā | sahasraṃ tu pitṝn mātā gauraveṇa-atiricyate || 145 ||
utpādaka.brahmadātror garīyān brahmadaḥ pitā |
brahmajanma hi viprasya pretya ca-iha ca śāśvatam || 146 ||
utpādaka.brahmadātror garīyān brahmadaḥ pitā | brahmajanma hi viprasya pretya ca-iha ca śāśvatam || 146 ||
kāmān mātā pitā ca-enaṃ yad utpādayato mithaḥ |
sambhūtiṃ tasya tāṃ vidyād yad yonāv abhijāyate || 147 ||
kāmān mātā pitā ca-enaṃ yad utpādayato mithaḥ | sambhūtiṃ tasya tāṃ vidyād yad yonāv abhijāyate || 147 ||
ācāryas tv asya yāṃ jātiṃ vidhivad vedapāragaḥ |
utpādayati sāvitryā sā satyā sā-ajarā-amarā || 148 ||
ācāryas tv asya yāṃ jātiṃ vidhivad vedapāragaḥ | utpādayati sāvitryā sā satyā sā-ajarā-amarā || 148 ||
alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasya-upakaroti yaḥ |
tam apīha guruṃ vidyāt-śruta.upakriyayā tayā || 149 ||
alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasya-upakaroti yaḥ | tam apīha guruṃ vidyāt-śruta.upakriyayā tayā || 149 ||
brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā |
bālo 'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ || 150 ||
brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā | bālo 'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ || 150 ||
adhyāpayām āsa pitṝn śiśur āṅgirasaḥ kaviḥ |
putrakā iti ha-uvāca jñānena parigṛhya tān || 151 ||
adhyāpayām āsa pitṝn śiśur āṅgirasaḥ kaviḥ | putrakā iti ha-uvāca jñānena parigṛhya tān || 151 ||
te tam artham apṛcchanta devān āgata.manyavaḥ |
devāś ca-etān sametya-ūcur nyāyyaṃ vaḥ śiśur uktavān || 152 ||
te tam artham apṛcchanta devān āgata.manyavaḥ | devāś ca-etān sametya-ūcur nyāyyaṃ vaḥ śiśur uktavān || 152 ||
ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ |
ajñaṃ hi bālam ity āhuḥ pitā-ity eva tu mantradam || 153 ||
ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ | ajñaṃ hi bālam ity āhuḥ pitā-ity eva tu mantradam || 153 ||
na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ |
ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān || 154 ||
na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ | ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān || 154 ||
viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ |
vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇām eva janmataḥ || 155 ||
viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ | vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇām eva janmataḥ || 155 ||
na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ |
yo vai yuvā-apy adhīyānas taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ || 156 ||
na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ | yo vai yuvā-apy adhīyānas taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ || 156 ||
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
yaś ca vipro 'n.adhīyānas trayas te nāma bibhrati || 157 ||
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ | yaś ca vipro 'n.adhīyānas trayas te nāma bibhrati || 157 ||
yathā ṣaṇḍho '.phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi ca-a.phalā |
yathā ca-ajñe '.phalaṃ dānaṃ tathā vipro 'n.ṛco '.phalaḥ || 158 ||
yathā ṣaṇḍho '.phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi ca-a.phalā | yathā ca-ajñe '.phalaṃ dānaṃ tathā vipro 'n.ṛco '.phalaḥ || 158 ||
ahiṃsayā-eva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo 'nuśāsanam |
vāk ca-eva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmam icchatā || 159 ||
ahiṃsayā-eva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo 'nuśāsanam | vāk ca-eva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmam icchatā || 159 ||
yasya vāc.manasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā |
sa vai sarvam avāpnoti vedānta.upagataṃ phalam || 160 ||
yasya vāc.manasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā | sa vai sarvam avāpnoti vedānta.upagataṃ phalam || 160 ||
na-aruntudaḥ syād ārto 'pi na paradroha.karma.dhīḥ |
yayā-asya-udvijate vācā na-alokyāṃ tām udīrayet || 161 ||
na-aruntudaḥ syād ārto 'pi na paradroha.karma.dhīḥ | yayā-asya-udvijate vācā na-alokyāṃ tām udīrayet || 161 ||
sammānād brāhmaṇo nityam udvijeta viṣād iva |
amṛtasya-iva ca-ākāṅkṣed avamānasya sarvadā || 162 ||
sammānād brāhmaṇo nityam udvijeta viṣād iva | amṛtasya-iva ca-ākāṅkṣed avamānasya sarvadā || 162 ||
sukhaṃ hy avamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ carati loke 'sminn avamantā vinaśyati || 163 ||
sukhaṃ hy avamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate | sukhaṃ carati loke 'sminn avamantā vinaśyati || 163 ||
anena kramayogena saṃskṛta.ātmā dvijaḥ śanaiḥ |
gurau vasan sañcinuyād brahmādhigamikaṃ tapaḥ || 164 ||
anena kramayogena saṃskṛta.ātmā dvijaḥ śanaiḥ | gurau vasan sañcinuyād brahmādhigamikaṃ tapaḥ || 164 ||
tapo.viśeṣair vividhair vrataiś ca vidhicoditaiḥ |
vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sa.rahasyo dvijanmanā || 165 ||
tapo.viśeṣair vividhair vrataiś ca vidhicoditaiḥ | vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sa.rahasyo dvijanmanā || 165 ||
vedam eva sadā-abhyasyet tapas tapsyan dvijottamaḥ |
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param iha-ucyate || 166 ||
vedam eva sadā-abhyasyet tapas tapsyan dvijottamaḥ | vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param iha-ucyate || 166 ||
ā ha-eva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ |
yaḥ sragvy api dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham || 167 ||
ā ha-eva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ | yaḥ sragvy api dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham || 167 ||
yo 'n.adhītya dvijo vedam anyatra kurute śramam |
sa jīvann eva śūdratvam āśu gacchati sa.anvayaḥ || 168 ||
yo 'n.adhītya dvijo vedam anyatra kurute śramam | sa jīvann eva śūdratvam āśu gacchati sa.anvayaḥ || 168 ||
mātur agre 'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane |
tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt || 169 ||
mātur agre 'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane | tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt || 169 ||
tatra yad brahmajanma-asya mauñjībandhanacihnitam |
tatra-asya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate || 170 ||
tatra yad brahmajanma-asya mauñjībandhanacihnitam | tatra-asya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate || 170 ||
vedapradānād ācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate |
na hy asmin yujyate karma kiñ cid ā mauñjibandhanāt || 171 ||
vedapradānād ācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate | na hy asmin yujyate karma kiñ cid ā mauñjibandhanāt || 171 ||
na-abhivyāhārayed brahma svadhāninayanād ṛte |
śūdreṇa hi samas tāvad yāvad vede na jāyate || 172 ||
na-abhivyāhārayed brahma svadhāninayanād ṛte | śūdreṇa hi samas tāvad yāvad vede na jāyate || 172 ||
kṛta.upanayanasya-asya vratādeśanam iṣyate |
brahmaṇo grahaṇaṃ ca-eva krameṇa vidhi.pūrvakam || 173 ||
kṛta.upanayanasya-asya vratādeśanam iṣyate | brahmaṇo grahaṇaṃ ca-eva krameṇa vidhi.pūrvakam || 173 ||
yady asya vihitaṃ carma yat sūtraṃ yā ca mekhalā |
yo daṇḍo yat-ca vasanaṃ tat tad asya vrateṣv api || 174 ||
yady asya vihitaṃ carma yat sūtraṃ yā ca mekhalā | yo daṇḍo yat-ca vasanaṃ tat tad asya vrateṣv api || 174 ||
seveta-imāṃs tu niyamān brahmacārī gurau vasan |
sanniyamya-indriyagrāmaṃ tapovṛddhi.artham ātmanaḥ || 175 ||
seveta-imāṃs tu niyamān brahmacārī gurau vasan | sanniyamya-indriyagrāmaṃ tapovṛddhi.artham ātmanaḥ || 175 ||
nityaṃ snātvā śuciḥ kuryād deva.ṛṣi.pitṛtarpaṇam |
devatābhyarcanaṃ ca-eva samidādhānam eva ca || 176 ||
nityaṃ snātvā śuciḥ kuryād deva.ṛṣi.pitṛtarpaṇam | devatābhyarcanaṃ ca-eva samidādhānam eva ca || 176 ||
varjayen madhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ |
śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ ca-eva hiṃsanam || 177 ||
varjayen madhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ | śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ ca-eva hiṃsanam || 177 ||
abhyaṅgam añjanaṃ cākṣṇor upānah.chatradhāraṇam |
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam || 178 ||
abhyaṅgam añjanaṃ cākṣṇor upānah.chatradhāraṇam | kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam || 178 ||
dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathā-anṛtam |
strīṇāṃ ca prekṣaṇālambham upaghātaṃ parasya ca || 179 ||
dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathā-anṛtam | strīṇāṃ ca prekṣaṇālambham upaghātaṃ parasya ca || 179 ||
ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayet kva cit |
kāmādd hi skandayan reto hinasti vratam ātmanaḥ || 180 ||
ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayet kva cit | kāmādd hi skandayan reto hinasti vratam ātmanaḥ || 180 ||
svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukram a.kāmataḥ |
snātvā-arkam arcayitvā triḥ punar mām ity ṛcaṃ japet || 181 ||
svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukram a.kāmataḥ | snātvā-arkam arcayitvā triḥ punar mām ity ṛcaṃ japet || 181 ||
udakumbhaṃ sumanaso gośakṛt.mṛttikā.kuśān |
āhared yāvad arthāni bhaikṣaṃ ca-ahar.ahaś caret || 182 ||
udakumbhaṃ sumanaso gośakṛt.mṛttikā.kuśān | āhared yāvad arthāni bhaikṣaṃ ca-ahar.ahaś caret || 182 ||
veda.yajñair ahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu |
brahmacāry āhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham || 183 ||
veda.yajñair ahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu | brahmacāry āhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham || 183 ||
guroḥ kule na bhikṣeta na jñāti.kula.bandhuṣu |
a.lābhe tv anyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet || 184 ||
guroḥ kule na bhikṣeta na jñāti.kula.bandhuṣu | a.lābhe tv anyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet || 184 ||
sarvaṃ vāpi cared grāmaṃ pūrva.uktānām a.sambhave |
niyamya prayato vācam abhiśastāṃs tu varjayet || 185 ||
sarvaṃ vāpi cared grāmaṃ pūrva.uktānām a.sambhave | niyamya prayato vācam abhiśastāṃs tu varjayet || 185 ||
dūrād āhṛtya samidhaḥ sannidadhyād vihāyasi |
sāyaṃ.prātaś ca juhuyāt tābhir agnim atandritaḥ || 186 ||
dūrād āhṛtya samidhaḥ sannidadhyād vihāyasi | sāyaṃ.prātaś ca juhuyāt tābhir agnim atandritaḥ || 186 ||
a.kṛtvā bhaikṣacaraṇam a.samidhya ca pāvakaṃ |
an.āturaḥ saptarātram avakīrṇivrataṃ caret || 187 ||
a.kṛtvā bhaikṣacaraṇam a.samidhya ca pāvakaṃ | an.āturaḥ saptarātram avakīrṇivrataṃ caret || 187 ||
bhaikṣeṇa vartayen nityaṃ na-ekānna.adī bhaved vratī |
bhaikṣeṇa vratino vṛttir upavāsa.samā smṛtā || 188 ||
bhaikṣeṇa vartayen nityaṃ na-ekānna.adī bhaved vratī | bhaikṣeṇa vratino vṛttir upavāsa.samā smṛtā || 188 ||
vratavad deva.daivatye pitrye karmaṇy atha-ṛṣivat |
kāmam abhyarthito 'śnīyād vratam asya na lupyate || 189 ||
vratavad deva.daivatye pitrye karmaṇy atha-ṛṣivat | kāmam abhyarthito 'śnīyād vratam asya na lupyate || 189 ||
brāhmaṇasya-eva karma-etad upadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ |
rājanya.vaiśyayos tv evaṃ na-etat karma vidhīyate || 190 ||
brāhmaṇasya-eva karma-etad upadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ | rājanya.vaiśyayos tv evaṃ na-etat karma vidhīyate || 190 ||
codito guruṇā nityam a.pracodita eva vā |
kuryād adhyayane yatnam ācāryasya hiteṣu ca || 191 ||
codito guruṇā nityam a.pracodita eva vā | kuryād adhyayane yatnam ācāryasya hiteṣu ca || 191 ||
śarīraṃ ca-eva vācaṃ ca buddhīndriya.manāṃsi ca |
niyamya prāñjalis tiṣṭhed vīkṣamāṇo guror mukham || 192 ||
śarīraṃ ca-eva vācaṃ ca buddhīndriya.manāṃsi ca | niyamya prāñjalis tiṣṭhed vīkṣamāṇo guror mukham || 192 ||
nityam uddhṛta.pāṇiḥ syāt sādhu.ācāraḥ su.saṃvṛtaḥ |
āsyatām iti ca-uktaḥ sann āsīta-abhimukhaṃ guroḥ || 193 ||
nityam uddhṛta.pāṇiḥ syāt sādhu.ācāraḥ su.saṃvṛtaḥ | āsyatām iti ca-uktaḥ sann āsīta-abhimukhaṃ guroḥ || 193 ||
hīna.anna.vastra.veṣaḥ syāt sarvadā gurusannidhau |
uttiṣṭhet prathamaṃ cāsya caramaṃ ca-eva saṃviśet || 194 ||
hīna.anna.vastra.veṣaḥ syāt sarvadā gurusannidhau | uttiṣṭhet prathamaṃ cāsya caramaṃ ca-eva saṃviśet || 194 ||
pratiśrāvaṇa.sambhāṣe śayāno na samācaret |
na-āsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhan na parāṅ.mukhaḥ || 195 ||
pratiśrāvaṇa.sambhāṣe śayāno na samācaret | na-āsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhan na parāṅ.mukhaḥ || 195 ||
āsīnasya sthitaḥ kuryād abhigacchaṃs tu tiṣṭhataḥ |
pratyudgamya tv āvrajataḥ paścād dhāvaṃs tu dhāvataḥ || 196 ||
āsīnasya sthitaḥ kuryād abhigacchaṃs tu tiṣṭhataḥ | pratyudgamya tv āvrajataḥ paścād dhāvaṃs tu dhāvataḥ || 196 ||
parāṅ.mukhasya-abhimukho dūrasthasya-etya ca.antikam |
praṇamya tu śayānasya nideśe ca-eva tiṣṭhataḥ || 197 ||
parāṅ.mukhasya-abhimukho dūrasthasya-etya ca.antikam | praṇamya tu śayānasya nideśe ca-eva tiṣṭhataḥ || 197 ||
nīcaṃ śayyā.āsanaṃ ca.asya nityaṃ syād gurusannidhau |
guros tu cakṣurviṣaye na yathā.iṣṭa.āsano bhavet || 198 ||
nīcaṃ śayyā.āsanaṃ ca.asya nityaṃ syād gurusannidhau | guros tu cakṣurviṣaye na yathā.iṣṭa.āsano bhavet || 198 ||
na-udāhared asya nāma parokṣam api kevalam |
na ca-eva-asya.anukurvīta gati.bhāṣita.ceṣṭitam || 199 ||
na-udāhared asya nāma parokṣam api kevalam | na ca-eva-asya.anukurvīta gati.bhāṣita.ceṣṭitam || 199 ||
guror yatra parivādo nindā vā.api pravartate |
karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato 'nyataḥ || 200 ||
guror yatra parivādo nindā vā.api pravartate | karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato 'nyataḥ || 200 ||
parīvādāt kharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ |
paribhoktā kṛmir bhavati kīṭo bhavati matsarī || 201 ||
parīvādāt kharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ | paribhoktā kṛmir bhavati kīṭo bhavati matsarī || 201 ||
dūrastho na-arcayed enaṃ na kruddho na-antike striyāḥ |
yāna.āsanasthaś ca-eva-enam avaruhya-abhivādayet || 202 ||
dūrastho na-arcayed enaṃ na kruddho na-antike striyāḥ | yāna.āsanasthaś ca-eva-enam avaruhya-abhivādayet || 202 ||
prativāte 'nuvāte ca na-āsīta guruṇā saha |
a.saṃśrave ca-eva guror na kiṃ cid api kīrtayet || 203 ||
prativāte 'nuvāte ca na-āsīta guruṇā saha | a.saṃśrave ca-eva guror na kiṃ cid api kīrtayet || 203 ||
go.'śva.uṣṭra.yāna.prāsāda.prastareṣu kaṭeṣu ca |
āsīta guruṇā sārdhaṃ śilā.phalaka.nauṣu ca || 204 ||
go.'śva.uṣṭra.yāna.prāsāda.prastareṣu kaṭeṣu ca | āsīta guruṇā sārdhaṃ śilā.phalaka.nauṣu ca || 204 ||
guror gurau sannihite guruvad vṛttim ācaret |
na ca-a.nisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet || 205 ||
guror gurau sannihite guruvad vṛttim ācaret | na ca-a.nisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet || 205 ||
vidyāguruṣv evam eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu |
pratiṣedhatsu ca-adharmādd hitaṃ ca-upadiśatsv api || 206 ||
vidyāguruṣv evam eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu | pratiṣedhatsu ca-adharmādd hitaṃ ca-upadiśatsv api || 206 ||
śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityam eva samācaret |
guruputreṣu ca-āryeṣu guroś ca-eva svabandhuṣu || 207 ||
śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityam eva samācaret | guruputreṣu ca-āryeṣu guroś ca-eva svabandhuṣu || 207 ||
bālaḥ samāna.janmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi |
adhyāpayan gurusuto guruvat-mānam arhati || 208 ||
bālaḥ samāna.janmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi | adhyāpayan gurusuto guruvat-mānam arhati || 208 ||
utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpana.ucchiṣṭabhojane |
na kuryād guruputrasya pādayoś ca-avanejanam || 209 ||
utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpana.ucchiṣṭabhojane | na kuryād guruputrasya pādayoś ca-avanejanam || 209 ||
guruvat pratipūjyāḥ syuḥ sa.varṇā guruyoṣitaḥ |
a.savarṇās tu sampūjyāḥ pratyutthāna.abhivādanaiḥ || 210 ||
guruvat pratipūjyāḥ syuḥ sa.varṇā guruyoṣitaḥ | a.savarṇās tu sampūjyāḥ pratyutthāna.abhivādanaiḥ || 210 ||
abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātra.utsādanam eva ca |
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam || 211 ||
abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātra.utsādanam eva ca | gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam || 211 ||
gurupatnī tu yuvatir na-abhivādyā-iha pādayoḥ |
pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇa.doṣau vijānatā || 212 ||
gurupatnī tu yuvatir na-abhivādyā-iha pādayoḥ | pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇa.doṣau vijānatā || 212 ||
svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam |
ato 'rthān na pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ || 213 ||
svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam | ato 'rthān na pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ || 213 ||
a.vidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ |
pramadā hy utpathaṃ netuṃ kāma.krodhavaśānugam || 214 ||
a.vidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ | pramadā hy utpathaṃ netuṃ kāma.krodhavaśānugam || 214 ||
mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet |
balavān indriyagrāmo vidvāṃsam api karṣati || 215 ||
mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet | balavān indriyagrāmo vidvāṃsam api karṣati || 215 ||
kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi |
vidhivad vandanaṃ kuryād asāv aham iti bruvan || 216 ||
kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi | vidhivad vandanaṃ kuryād asāv aham iti bruvan || 216 ||
viproṣya pādagrahaṇam anvahaṃ ca-abhivādanam |
gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmam anusmaran || 217 ||
viproṣya pādagrahaṇam anvahaṃ ca-abhivādanam | gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmam anusmaran || 217 ||
yathā khanan khanitreṇa naro vāry adhigacchati |
tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣur adhigacchati || 218 ||
yathā khanan khanitreṇa naro vāry adhigacchati | tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣur adhigacchati || 218 ||
muṇḍo vā jaṭilo vā syād atha vā syāt-śikhā.jaṭaḥ |
na-enaṃ grāme 'bhinimlocet sūryo na-abhyudiyāt kva cit || 219 ||
muṇḍo vā jaṭilo vā syād atha vā syāt-śikhā.jaṭaḥ | na-enaṃ grāme 'bhinimlocet sūryo na-abhyudiyāt kva cit || 219 ||
taṃ ced abhyudiyāt sūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ |
nimloced vā-apy a.vijñānāj japann upavased dinam || 220 ||
taṃ ced abhyudiyāt sūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ | nimloced vā-apy a.vijñānāj japann upavased dinam || 220 ||
sūryeṇa hy abhinirmuktaḥ śayāno 'bhyuditaś ca yaḥ |
prāyaścittam a.kurvāṇo yuktaḥ syān mahatā-enasā || 221 ||
sūryeṇa hy abhinirmuktaḥ śayāno 'bhyuditaś ca yaḥ | prāyaścittam a.kurvāṇo yuktaḥ syān mahatā-enasā || 221 ||
ācamya prayato nityam ubhe sandhye samāhitaḥ |
śucau deśe japañ japyam upāsīta yathāvidhi || 222 ||
ācamya prayato nityam ubhe sandhye samāhitaḥ | śucau deśe japañ japyam upāsīta yathāvidhi || 222 ||
yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ kiṃ cit samācaret |
tat sarvam ācared yukto yatra ca-asya ramen manaḥ || 223 ||
yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ kiṃ cit samācaret | tat sarvam ācared yukto yatra ca-asya ramen manaḥ || 223 ||
dharma.arthāv ucyate śreyaḥ kāma.arthau dharma eva ca |
artha eva-iha vā śreyas trivarga iti tu sthitiḥ || 224 ||
dharma.arthāv ucyate śreyaḥ kāma.arthau dharma eva ca | artha eva-iha vā śreyas trivarga iti tu sthitiḥ || 224 ||
ācāryaś ca pitā ca-eva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ |
na-ārtena-apy avamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ || 225 ||
ācāryaś ca pitā ca-eva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ | na-ārtena-apy avamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ || 225 ||
ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ |
mātā pṛthivyā mūrtis tu bhrātā svo mūrtir ātmanaḥ || 226 ||
ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ | mātā pṛthivyā mūrtis tu bhrātā svo mūrtir ātmanaḥ || 226 ||
yaṃ mātā.pitarau kleśaṃ sahete sambhave nṛṇām |
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatair api || 227 ||
yaṃ mātā.pitarau kleśaṃ sahete sambhave nṛṇām | na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatair api || 227 ||
tayor nityaṃ priyaṃ kuryād ācāryasya ca sarvadā |
teṣv eva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate || 228 ||
tayor nityaṃ priyaṃ kuryād ācāryasya ca sarvadā | teṣv eva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate || 228 ||
teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate |
na tair an.abhyanujñāto dharmam anyaṃ samācaret || 229 ||
teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate | na tair an.abhyanujñāto dharmam anyaṃ samācaret || 229 ||
ta eva hi trayo lokās ta eva traya āśramāḥ |
ta eva hi trayo vedās ta eva-uktās trayo 'gnayaḥ || 230 ||
ta eva hi trayo lokās ta eva traya āśramāḥ | ta eva hi trayo vedās ta eva-uktās trayo 'gnayaḥ || 230 ||
pitā vai gārhapatyo 'gnir mātā-agnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ |
gurur āhavanīyas tu sā-agnitretā garīyasī || 231 ||
pitā vai gārhapatyo 'gnir mātā-agnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ | gurur āhavanīyas tu sā-agnitretā garīyasī || 231 ||
triṣv a.pramādyann eteṣu trīn lokān vijayed gṛhī |
dīpyamānaḥ svavapuṣā devavad divi modate || 232 ||
triṣv a.pramādyann eteṣu trīn lokān vijayed gṛhī | dīpyamānaḥ svavapuṣā devavad divi modate || 232 ||
imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam |
guruśuśrūṣayā tv evaṃ brahmalokaṃ samaśnute || 233 ||
imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam | guruśuśrūṣayā tv evaṃ brahmalokaṃ samaśnute || 233 ||
sarve tasya-ādṛtā dharmā yasya-ete traya ādṛtāḥ |
an.ādṛtās tu yasya-ete sarvās tasya-a.phalāḥ kriyāḥ || 234 ||
sarve tasya-ādṛtā dharmā yasya-ete traya ādṛtāḥ | an.ādṛtās tu yasya-ete sarvās tasya-a.phalāḥ kriyāḥ || 234 ||
yāvat trayas te jīveyus tāvat-na-anyaṃ samācaret |
teṣv eva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryāt priyahite rataḥ || 235 ||
yāvat trayas te jīveyus tāvat-na-anyaṃ samācaret | teṣv eva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryāt priyahite rataḥ || 235 ||
teṣām an.uparodhena pāratryaṃ yad yad ācaret |
tat tan nivedayet tebhyo mano.vacana.karmabhiḥ || 236 ||
teṣām an.uparodhena pāratryaṃ yad yad ācaret | tat tan nivedayet tebhyo mano.vacana.karmabhiḥ || 236 ||
triṣv eteṣv itikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate |
eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣād upadharmo 'nya ucyate || 237 ||
triṣv eteṣv itikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate | eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣād upadharmo 'nya ucyate || 237 ||
śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyām ādadīta-avarād api |
anyād api paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulād api || 238 ||
śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyām ādadīta-avarād api | anyād api paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulād api || 238 ||
viṣād apy amṛtaṃ grāhyaṃ bālād api subhāṣitam |
amitrād api sadvṛttam amedhyād api kāñcanam || 239 ||
viṣād apy amṛtaṃ grāhyaṃ bālād api subhāṣitam | amitrād api sadvṛttam amedhyād api kāñcanam || 239 ||
striyo ratnāny atho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam |
vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ || 240 ||
striyo ratnāny atho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam | vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ || 240 ||
a.brāhmaṇād adhyāyanam āpatkāle vidhīyate |
anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvad adhyāyanaṃ guroḥ || 241 ||
a.brāhmaṇād adhyāyanam āpatkāle vidhīyate | anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvad adhyāyanaṃ guroḥ || 241 ||
na-a.brāhmaṇe gurau śiṣyo vāsam ātyantikaṃ vaset |
brāhmaṇe vā-an.anūcāne kāṅkṣan gatim an.uttamām || 242 ||
na-a.brāhmaṇe gurau śiṣyo vāsam ātyantikaṃ vaset | brāhmaṇe vā-an.anūcāne kāṅkṣan gatim an.uttamām || 242 ||
yadi tv ātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule |
yuktaḥ paricared enam ā śarīravimokṣaṇāt || 243 ||
yadi tv ātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule | yuktaḥ paricared enam ā śarīravimokṣaṇāt || 243 ||
ā samāpteḥ śarīrasya yas tu śuśrūṣate gurum |
sa gacchaty añjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam || 244 ||
ā samāpteḥ śarīrasya yas tu śuśrūṣate gurum | sa gacchaty añjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam || 244 ||
na pūrvaṃ gurave kiṃ cid upakurvīta dharmavit |
snāsyaṃs tu guruṇā-ājñaptaḥ śaktyā guru.artham āharet || 245 ||
na pūrvaṃ gurave kiṃ cid upakurvīta dharmavit | snāsyaṃs tu guruṇā-ājñaptaḥ śaktyā guru.artham āharet || 245 ||
kṣetraṃ hiraṇyaṃ gām aśvaṃ chatra.upānaham āsanam |
dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi gurave prītim āvahet || 246 ||
kṣetraṃ hiraṇyaṃ gām aśvaṃ chatra.upānaham āsanam | dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi gurave prītim āvahet || 246 ||
ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite |
gurudāre sapiṇḍe vā guruvad vṛttim ācaret || 247 ||
ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite | gurudāre sapiṇḍe vā guruvad vṛttim ācaret || 247 ||
eteṣv a.vidyamāneṣu sthāna.āsana.vihāravān |
prayuñjāno 'gniśuśrūṣāṃ sādhayed deham ātmanaḥ || 248 ||
eteṣv a.vidyamāneṣu sthāna.āsana.vihāravān | prayuñjāno 'gniśuśrūṣāṃ sādhayed deham ātmanaḥ || 248 ||
evaṃ carati yo vipro brahmacaryam a.viplutaḥ |
sa gacchaty uttamasthānaṃ na ca-iha jāyate punaḥ || 249 ||
evaṃ carati yo vipro brahmacaryam a.viplutaḥ | sa gacchaty uttamasthānaṃ na ca-iha jāyate punaḥ || 249 ||