cāturvarṇyasya kṛtsno 'yam ukto dharmas tvayā-anaghaḥ |
karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nas tattvataḥ parām || 1 ||
cāturvarṇyasya kṛtsno 'yam ukto dharmas tvayā-anaghaḥ | karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nas tattvataḥ parām || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
12अध्याय 12
126 shlokcāturvarṇyasya kṛtsno 'yam ukto dharmas tvayā-anaghaḥ |
karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nas tattvataḥ parām || 1 ||
cāturvarṇyasya kṛtsno 'yam ukto dharmas tvayā-anaghaḥ | karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nas tattvataḥ parām || 1 ||
sa tān uvāca dharma.ātmā maharṣīn mānavo bhṛguḥ |
asya sarvasya śṛṇuta karmayogasya nirṇayam || 2 ||
sa tān uvāca dharma.ātmā maharṣīn mānavo bhṛguḥ | asya sarvasya śṛṇuta karmayogasya nirṇayam || 2 ||
śubha.aśubha.phalaṃ karma mano.vāc.deha.sambhavam |
karmajā gatayo nṝṇām uttama.adhama.madhyamaḥ || 3 ||
śubha.aśubha.phalaṃ karma mano.vāc.deha.sambhavam | karmajā gatayo nṝṇām uttama.adhama.madhyamaḥ || 3 ||
tasya-iha trividhasya-api tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ |
daśalakṣaṇayuktasya mano vidyāt pravartakam || 4 ||
tasya-iha trividhasya-api tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ | daśalakṣaṇayuktasya mano vidyāt pravartakam || 4 ||
paradravyeṣv abhidhyānaṃ manasā-aniṣṭacintanam |
vitathābhiniveśaś ca trividhaṃ karma mānasam || 5 ||
paradravyeṣv abhidhyānaṃ manasā-aniṣṭacintanam | vitathābhiniveśaś ca trividhaṃ karma mānasam || 5 ||
pāruṣyam anṛtaṃ ca-eva paiśunyaṃ ca-api sarvaśaḥ |
asambaddhapralāpaś ca vāc.mayaṃ syāc caturvidham || 6 ||
pāruṣyam anṛtaṃ ca-eva paiśunyaṃ ca-api sarvaśaḥ | asambaddhapralāpaś ca vāc.mayaṃ syāc caturvidham || 6 ||
adattānām upādānaṃ hiṃsā ca-eva-avidhānataḥ |
paradāra.upasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam || 7 ||
adattānām upādānaṃ hiṃsā ca-eva-avidhānataḥ | paradāra.upasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam || 7 ||
mānasaṃ manasā-eva-ayam upabhuṅkte śubha.aśubham |
vācā vācā kṛtaṃ karma kāyena-eva ca kāyikam || 8 ||
mānasaṃ manasā-eva-ayam upabhuṅkte śubha.aśubham | vācā vācā kṛtaṃ karma kāyena-eva ca kāyikam || 8 ||
śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti sthāvaratāṃ naraḥ |
vācikaiḥ pakṣi.mṛgatāṃ mānasair antyajātitām || 9 ||
śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti sthāvaratāṃ naraḥ | vācikaiḥ pakṣi.mṛgatāṃ mānasair antyajātitām || 9 ||
vāgdaṇḍo 'tha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍas tathā-eva ca |
yasya-ete nihitā buddhau tridaṇḍī-iti sa ucyate || 10 ||
vāgdaṇḍo 'tha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍas tathā-eva ca | yasya-ete nihitā buddhau tridaṇḍī-iti sa ucyate || 10 ||
tridaṇḍam etan nikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ |
kāma.krodhau tu saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati || 11 ||
tridaṇḍam etan nikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ | kāma.krodhau tu saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati || 11 ||
yo 'sya-ātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate |
yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmā-ucyate budhaiḥ || 12 ||
yo 'sya-ātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate | yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmā-ucyate budhaiḥ || 12 ||
jīvasañjño 'ntarātmā-anyaḥ sahajaḥ sarvadehinām |
yena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu || 13 ||
jīvasañjño 'ntarātmā-anyaḥ sahajaḥ sarvadehinām | yena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu || 13 ||
tāv ubhau bhūtasampṛktau mahān kṣetrajña eva ca |
uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya tiṣṭhataḥ || 14 ||
tāv ubhau bhūtasampṛktau mahān kṣetrajña eva ca | uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya tiṣṭhataḥ || 14 ||
a.saṅkhyā mūrtayas tasya niṣpatanti śarīrataḥ |
uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti yāḥ || 15 ||
a.saṅkhyā mūrtayas tasya niṣpatanti śarīrataḥ | uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti yāḥ || 15 ||
pañcabhya eva mātrābhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām |
śarīraṃ yātanārthīyam anyad utpadyate dhruvam || 16 ||
pañcabhya eva mātrābhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām | śarīraṃ yātanārthīyam anyad utpadyate dhruvam || 16 ||
tena-anubhūya tā yāmīḥ śarīreṇa-iha yātanāḥ |
tāsv eva bhūtamātrāsu pralīyante vibhāgaśaḥ || 17 ||
tena-anubhūya tā yāmīḥ śarīreṇa-iha yātanāḥ | tāsv eva bhūtamātrāsu pralīyante vibhāgaśaḥ || 17 ||
so 'nubhūya-asukha.udarkān doṣān viṣayasaṅgajān |
vyapeta.kalmaṣo 'bhyeti tāv eva-ubhau mahā.ojasau || 18 ||
so 'nubhūya-asukha.udarkān doṣān viṣayasaṅgajān | vyapeta.kalmaṣo 'bhyeti tāv eva-ubhau mahā.ojasau || 18 ||
tau dharmaṃ paśyatas tasya pāpaṃ ca-atandritau saha |
yābhyāṃ prāpnoti sampṛktaḥ pretya-iha ca sukha.asukham || 19 ||
tau dharmaṃ paśyatas tasya pāpaṃ ca-atandritau saha | yābhyāṃ prāpnoti sampṛktaḥ pretya-iha ca sukha.asukham || 19 ||
yady ācarati dharmaṃ sa prāyaśo 'dharmam alpaśaḥ |
tair eva ca-āvṛto bhūtaiḥ svarge sukham upāśnute || 20 ||
yady ācarati dharmaṃ sa prāyaśo 'dharmam alpaśaḥ | tair eva ca-āvṛto bhūtaiḥ svarge sukham upāśnute || 20 ||
yadi tu prāyaśo 'dharmaṃ sevate dharmam alpaśaḥ |
tair bhūtaiḥ sa parityakto yāmīḥ prāpnoti yātanāḥ || 21 ||
yadi tu prāyaśo 'dharmaṃ sevate dharmam alpaśaḥ | tair bhūtaiḥ sa parityakto yāmīḥ prāpnoti yātanāḥ || 21 ||
yāmīs tā yātanāḥ prāpya sa jīvo vīta.kalmaṣaḥ |
tāny eva pañca bhūtāni punar apyeti bhāgaśaḥ || 22 ||
yāmīs tā yātanāḥ prāpya sa jīvo vīta.kalmaṣaḥ | tāny eva pañca bhūtāni punar apyeti bhāgaśaḥ || 22 ||
etā dṛṣṭvā-asya jīvasya gatīḥ svena-eva cetasā |
dharmato 'dharmataś ca-eva dharme dadhyāt sadā manaḥ || 23 ||
etā dṛṣṭvā-asya jīvasya gatīḥ svena-eva cetasā | dharmato 'dharmataś ca-eva dharme dadhyāt sadā manaḥ || 23 ||
sattvaṃ rajas tamas-ca-eva trīn vidyād ātmano guṇān |
yair vyāpya-imān sthito bhāvān mahān sarvān aśeṣataḥ || 24 ||
sattvaṃ rajas tamas-ca-eva trīn vidyād ātmano guṇān | yair vyāpya-imān sthito bhāvān mahān sarvān aśeṣataḥ || 24 ||
yo yadā-eṣāṃ guṇo dehe sākalyena-atiricyate |
sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti śarīriṇam || 25 ||
yo yadā-eṣāṃ guṇo dehe sākalyena-atiricyate | sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti śarīriṇam || 25 ||
sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rāga.dveṣau rajaḥ smṛtam |
etad vyāptimad eteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ || 26 ||
sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rāga.dveṣau rajaḥ smṛtam | etad vyāptimad eteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ || 26 ||
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet |
praśāntam iva śuddhābhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet || 27 ||
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet | praśāntam iva śuddhābhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet || 27 ||
yat tu duḥkhasamāyuktam aprītikaram ātmanaḥ |
tad rajo pratīpaṃ vidyāt satataṃ hāri dehinām || 28 ||
yat tu duḥkhasamāyuktam aprītikaram ātmanaḥ | tad rajo pratīpaṃ vidyāt satataṃ hāri dehinām || 28 ||
yat tu syān mohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣayātmakam |
apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet || 29 ||
yat tu syān mohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣayātmakam | apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet || 29 ||
trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phala.udayaḥ |
agryo madhyo jaghanyaś ca taṃ pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 30 ||
trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phala.udayaḥ | agryo madhyo jaghanyaś ca taṃ pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 30 ||
vedābhyāsas tapo jñānaṃ śaucam indriyanigrahaḥ |
dharmakriyā-ātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam || 31 ||
vedābhyāsas tapo jñānaṃ śaucam indriyanigrahaḥ | dharmakriyā-ātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam || 31 ||
ārambharucitā-adhairyam asatkārya.parigrahaḥ |
viṣaya.upasevā ca-ajasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam || 32 ||
ārambharucitā-adhairyam asatkārya.parigrahaḥ | viṣaya.upasevā ca-ajasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam || 32 ||
lobhaḥ svapno 'dhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā |
yāciṣṇutā pramādaś ca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam || 33 ||
lobhaḥ svapno 'dhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā | yāciṣṇutā pramādaś ca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam || 33 ||
trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām |
idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam || 34 ||
trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām | idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam || 34 ||
yat karma kṛtvā kurvaṃś ca kariṣyaṃś ca-eva lajjati |
taj jñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam || 35 ||
yat karma kṛtvā kurvaṃś ca kariṣyaṃś ca-eva lajjati | taj jñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam || 35 ||
yena-asmin karmanā loke khyātim icchati puṣkalām |
na ca śocaty asampattau tad vijñeyaṃ tu rājasam || 36 ||
yena-asmin karmanā loke khyātim icchati puṣkalām | na ca śocaty asampattau tad vijñeyaṃ tu rājasam || 36 ||
yat sarveṇa-icchati jñātuṃ yan na lajjati ca-ācaran |
yena tuṣyati ca-ātmā-asya tat sattvaguṇalakṣaṇam || 37 ||
yat sarveṇa-icchati jñātuṃ yan na lajjati ca-ācaran | yena tuṣyati ca-ātmā-asya tat sattvaguṇalakṣaṇam || 37 ||
tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasas tv artha ucyate |
sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyam eṣāṃ yathā.uttaram || 38 ||
tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasas tv artha ucyate | sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyam eṣāṃ yathā.uttaram || 38 ||
yena yas tu guṇena-eṣāṃ saṃsarān pratipadyate |
tān samāsena vakṣyāmi sarvasya-asya yathākramam || 39 ||
yena yas tu guṇena-eṣāṃ saṃsarān pratipadyate | tān samāsena vakṣyāmi sarvasya-asya yathākramam || 39 ||
devatvaṃ sāttvikā yānti manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ |
tiryaktvaṃ tāmasā nityam ity eṣā trividhā gatiḥ || 40 ||
devatvaṃ sāttvikā yānti manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ | tiryaktvaṃ tāmasā nityam ity eṣā trividhā gatiḥ || 40 ||
trividhā trividhā-eṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ |
adhamā madhyama.agryā ca karma.vidyā.viśeṣataḥ || 41 ||
trividhā trividhā-eṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ | adhamā madhyama.agryā ca karma.vidyā.viśeṣataḥ || 41 ||
sthāvarāḥ kṛmi.kīṭāś ca matsyāḥ sarpāḥ sa.kacchapāḥ |
paśavaś ca mṛgāś ca-eva jaghanyā tāmasī gatiḥ || 42 ||
sthāvarāḥ kṛmi.kīṭāś ca matsyāḥ sarpāḥ sa.kacchapāḥ | paśavaś ca mṛgāś ca-eva jaghanyā tāmasī gatiḥ || 42 ||
hastinaś ca turaṅgāś ca śūdrā mlecchāś ca garhitāḥ |
siṃhā vyāghrā varāhāś ca madhyamā tāmasī gatiḥ || 43 ||
hastinaś ca turaṅgāś ca śūdrā mlecchāś ca garhitāḥ | siṃhā vyāghrā varāhāś ca madhyamā tāmasī gatiḥ || 43 ||
cāraṇāś ca suparṇāś ca puruṣāś ca-eva dāmbhikāḥ |
rakṣāṃsi ca piśācāś ca tāmasīṣu-uttamā gatiḥ || 44 ||
cāraṇāś ca suparṇāś ca puruṣāś ca-eva dāmbhikāḥ | rakṣāṃsi ca piśācāś ca tāmasīṣu-uttamā gatiḥ || 44 ||
jhallā mallā naṭāś ca-eva puruṣāḥ śastra.vṛttayaḥ |
dyūta.pāna.prasaktāś ca jaghanyā rājasī gatiḥ || 45 ||
jhallā mallā naṭāś ca-eva puruṣāḥ śastra.vṛttayaḥ | dyūta.pāna.prasaktāś ca jaghanyā rājasī gatiḥ || 45 ||
rājānaḥ kṣatriyāś ca-eva rājñāṃ ca-eva purohitāḥ |
vāda.yuddha.pradhānāś ca madhyamā rājasī gatiḥ || 46 ||
rājānaḥ kṣatriyāś ca-eva rājñāṃ ca-eva purohitāḥ | vāda.yuddha.pradhānāś ca madhyamā rājasī gatiḥ || 46 ||
gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāś ca ye |
tathā-eva-apsarasaḥ sarvā rājasīṣu-uttamā gatiḥ || 47 ||
gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāś ca ye | tathā-eva-apsarasaḥ sarvā rājasīṣu-uttamā gatiḥ || 47 ||
tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ |
nakṣatrāṇi ca daityāś ca prathamā sāttvikī gatiḥ || 48 ||
tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ | nakṣatrāṇi ca daityāś ca prathamā sāttvikī gatiḥ || 48 ||
yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ |
pitaraś ca-eva sādhyāś ca dvitīyā sāttvikī gatiḥ || 49 ||
yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ | pitaraś ca-eva sādhyāś ca dvitīyā sāttvikī gatiḥ || 49 ||
brahmā viśvasṛjo dharmo mahān avyaktam eva ca |
uttamāṃ sāttvikīm etāṃ gatim āhur manīṣiṇaḥ || 50 ||
brahmā viśvasṛjo dharmo mahān avyaktam eva ca | uttamāṃ sāttvikīm etāṃ gatim āhur manīṣiṇaḥ || 50 ||
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭas tri.prakārasya karmaṇaḥ |
trividhas trividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ || 51 ||
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭas tri.prakārasya karmaṇaḥ | trividhas trividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ || 51 ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasya-asevanena ca |
pāpān saṃyānti saṃsārān avidvāṃso narādhamāḥ || 52 ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasya-asevanena ca | pāpān saṃyānti saṃsārān avidvāṃso narādhamāḥ || 52 ||
yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo 'yaṃ yena yena-iha karmaṇā |
kramaśo yāti loke 'smiṃs tat tat sarvaṃ nibodhata || 53 ||
yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo 'yaṃ yena yena-iha karmaṇā | kramaśo yāti loke 'smiṃs tat tat sarvaṃ nibodhata || 53 ||
bahūn varṣagaṇān ghorān narakān prāpya tatkṣayāt |
saṃsārān pratipadyante mahāpātakinas tv imān || 54 ||
bahūn varṣagaṇān ghorān narakān prāpya tatkṣayāt | saṃsārān pratipadyante mahāpātakinas tv imān || 54 ||
śva.sūkara.khara.uṣṭrāṇāṃ go.'ja.avi.mṛga.pakṣiṇāṃ |
caṇḍāla.pukkasānāṃ ca brahmahā yonim ṛcchati || 55 ||
śva.sūkara.khara.uṣṭrāṇāṃ go.'ja.avi.mṛga.pakṣiṇāṃ | caṇḍāla.pukkasānāṃ ca brahmahā yonim ṛcchati || 55 ||
kṛmi.kīṭa.pataṅgānāṃ viṣ.bhujāṃ ca-eva pakṣiṇām |
hiṃsrāṇāṃ ca-eva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet || 56 ||
kṛmi.kīṭa.pataṅgānāṃ viṣ.bhujāṃ ca-eva pakṣiṇām | hiṃsrāṇāṃ ca-eva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet || 56 ||
lūtā.ahi.saraṭānāṃ ca tiraścāṃ ca-ambucāriṇām |
hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ || 57 ||
lūtā.ahi.saraṭānāṃ ca tiraścāṃ ca-ambucāriṇām | hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ || 57 ||
tṛṇa.gulma.latānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇām api |
krūrakarmakṛtāṃ ca-eva śataśo gurutalpagaḥ || 58 ||
tṛṇa.gulma.latānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇām api | krūrakarmakṛtāṃ ca-eva śataśo gurutalpagaḥ || 58 ||
hiṃsrā bhavanti kravyādāḥ kṛmayo 'medhyabhakṣiṇaḥ |
parasparādinaḥ stenāḥ pretya-antyastrīniṣeviṇaḥ || 59 ||
hiṃsrā bhavanti kravyādāḥ kṛmayo 'medhyabhakṣiṇaḥ | parasparādinaḥ stenāḥ pretya-antyastrīniṣeviṇaḥ || 59 ||
saṃyogaṃ patitair gatvā parasya-eva ca yoṣitam |
apahṛtya ca viprasvaṃ bhavati brahmarākṣasaḥ || 60 ||
saṃyogaṃ patitair gatvā parasya-eva ca yoṣitam | apahṛtya ca viprasvaṃ bhavati brahmarākṣasaḥ || 60 ||
maṇi.muktā.pravālāni hṛtvā lobhena mānavaḥ |
vividhāṇi ca ratnāni jāyate hemakartṛṣu || 61 ||
maṇi.muktā.pravālāni hṛtvā lobhena mānavaḥ | vividhāṇi ca ratnāni jāyate hemakartṛṣu || 61 ||
dhānyaṃ hṛtvā bhavaty ākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ |
madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam || 62 ||
dhānyaṃ hṛtvā bhavaty ākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ | madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam || 62 ||
māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgus tailaṃ tailapakaḥ khagaḥ |
cīrīvākas tu lavaṇaṃ balākā śakunir dadhi || 63 ||
māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgus tailaṃ tailapakaḥ khagaḥ | cīrīvākas tu lavaṇaṃ balākā śakunir dadhi || 63 ||
kauśeyaṃ tittirir hṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā tu darduraḥ |
kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam || 64 ||
kauśeyaṃ tittirir hṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā tu darduraḥ | kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam || 64 ||
chucchundariḥ śubhān gandhān patraśākaṃ tu barhiṇaḥ |
śvāvit kṛtānnaṃ vividham akṛtānnaṃ tu śalyakaḥ || 65 ||
chucchundariḥ śubhān gandhān patraśākaṃ tu barhiṇaḥ | śvāvit kṛtānnaṃ vividham akṛtānnaṃ tu śalyakaḥ || 65 ||
bako bhavati hṛtvā-agniṃ gṛhakārī hy upaskaram |
raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ || 66 ||
bako bhavati hṛtvā-agniṃ gṛhakārī hy upaskaram | raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ || 66 ||
vṛko mṛga.ibhaṃ vyāghro 'śvaṃ phala.mūlaṃ tu markaṭaḥ |
strīm ṛkṣaḥ stokako vāri yānāny uṣṭraḥ paśūn ajaḥ || 67 ||
vṛko mṛga.ibhaṃ vyāghro 'śvaṃ phala.mūlaṃ tu markaṭaḥ | strīm ṛkṣaḥ stokako vāri yānāny uṣṭraḥ paśūn ajaḥ || 67 ||
yad vā tad vā paradravyam apahṛtya balāt-naraḥ |
avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā ca-eva-ahutaṃ haviḥ || 68 ||
yad vā tad vā paradravyam apahṛtya balāt-naraḥ | avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā ca-eva-ahutaṃ haviḥ || 68 ||
striyo 'py etena kalpena hṛtvā doṣam avāpnuyuḥ |
eteṣām eva jantūnāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ || 69 ||
striyo 'py etena kalpena hṛtvā doṣam avāpnuyuḥ | eteṣām eva jantūnāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ || 69 ||
svebhyaḥ svebhyas tu karmabhyaś cyutā varṇā hy anāpadi |
pāpān saṃsṛtya saṃsārān preṣyatāṃ yānti śatruṣu || 70 ||
svebhyaḥ svebhyas tu karmabhyaś cyutā varṇā hy anāpadi | pāpān saṃsṛtya saṃsārān preṣyatāṃ yānti śatruṣu || 70 ||
vāntāśy ulkāmukhaḥ preto vipro dharmāt svakāc cyutaḥ |
amedhya.kuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ || 71 ||
vāntāśy ulkāmukhaḥ preto vipro dharmāt svakāc cyutaḥ | amedhya.kuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ || 71 ||
maitrākṣajyotikaḥ preto vaiśyo bhavati pūyabhuk |
cailāśakaś ca bhavati śūdro dharmāt svakāc cyutaḥ || 72 ||
maitrākṣajyotikaḥ preto vaiśyo bhavati pūyabhuk | cailāśakaś ca bhavati śūdro dharmāt svakāc cyutaḥ || 72 ||
yathā yathā niṣevante viṣayān viṣaya.ātmakāḥ |
tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣu-upajāyate || 73 ||
yathā yathā niṣevante viṣayān viṣaya.ātmakāḥ | tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣu-upajāyate || 73 ||
te 'bhyāsāt karmaṇāṃ teṣāṃ pāpānām alpa.buddhayaḥ |
samprāpnuvanti duḥkhāni tāsu tāsv iha yoniṣu || 74 ||
te 'bhyāsāt karmaṇāṃ teṣāṃ pāpānām alpa.buddhayaḥ | samprāpnuvanti duḥkhāni tāsu tāsv iha yoniṣu || 74 ||
tāmisrādiṣu ca-ugreṣu narakeṣu vivartanam |
asipatravanādīni bandhana.chedanāni ca || 75 ||
tāmisrādiṣu ca-ugreṣu narakeṣu vivartanam | asipatravanādīni bandhana.chedanāni ca || 75 ||
vividhāś ca-eva sampīḍāḥ kāka.ulūkaiś ca bhakṣaṇam |
karambhavālukātāpān kumbhīpākāṃś ca dāruṇān || 76 ||
vividhāś ca-eva sampīḍāḥ kāka.ulūkaiś ca bhakṣaṇam | karambhavālukātāpān kumbhīpākāṃś ca dāruṇān || 76 ||
sambhavāṃś ca viyonīṣu duḥkha.prāyāsu nityaśaḥ |
śīta.ātapa.abhighātāṃś ca vividhāni bhayāni ca || 77 ||
sambhavāṃś ca viyonīṣu duḥkha.prāyāsu nityaśaḥ | śīta.ātapa.abhighātāṃś ca vividhāni bhayāni ca || 77 ||
asakṛd garbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam |
bandhanāni ca kāṣṭhāni parapreṣyatvam eva ca || 78 ||
asakṛd garbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam | bandhanāni ca kāṣṭhāni parapreṣyatvam eva ca || 78 ||
bandhu.priya.viyogāṃś ca saṃvāsaṃ ca-eva durjanaiḥ |
dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitra.amitrasya ca-arjanam || 79 ||
bandhu.priya.viyogāṃś ca saṃvāsaṃ ca-eva durjanaiḥ | dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitra.amitrasya ca-arjanam || 79 ||
jarāṃ ca-eva-a.pratīkārāṃ vyādhibhiś ca-upapīḍanam |
kleśāṃś ca vividhāṃs tāṃs tān mṛtyum eva ca dur.jayam || 80 ||
jarāṃ ca-eva-a.pratīkārāṃ vyādhibhiś ca-upapīḍanam | kleśāṃś ca vividhāṃs tāṃs tān mṛtyum eva ca dur.jayam || 80 ||
yādṛśena tu bhāvena yad yat karma niṣevate |
tādṛśena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute || 81 ||
yādṛśena tu bhāvena yad yat karma niṣevate | tādṛśena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute || 81 ||
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phala.udayaḥ |
naiḥśreyasakaraṃ karma viprasya-idaṃ nibodhata || 82 ||
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phala.udayaḥ | naiḥśreyasakaraṃ karma viprasya-idaṃ nibodhata || 82 ||
vedābhyāsas tapo jñānam indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ |
ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param || 83 ||
vedābhyāsas tapo jñānam indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ | ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param || 83 ||
sarveṣām api ca-eteṣāṃ śubhānām iha karmaṇām |
kiṃ cit-śreyaskarataraṃ karma-uktaṃ puruṣaṃ prati || 84 ||
sarveṣām api ca-eteṣāṃ śubhānām iha karmaṇām | kiṃ cit-śreyaskarataraṃ karma-uktaṃ puruṣaṃ prati || 84 ||
sarveṣām api ca-eteṣām ātmajñānaṃ paraṃ smṛtam |
tadd hy agryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hy amṛtaṃ tataḥ || 85 ||
sarveṣām api ca-eteṣām ātmajñānaṃ paraṃ smṛtam | tadd hy agryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hy amṛtaṃ tataḥ || 85 ||
ṣaṇṇām eṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ca-iha ca |
śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam || 86 ||
ṣaṇṇām eṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ca-iha ca | śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam || 86 ||
vaidike karmayoge tu sarvāṇy etāny aśeṣataḥ |
antarbhavanti kramaśas tasmiṃs tasmin kriyāvidhau || 87 ||
vaidike karmayoge tu sarvāṇy etāny aśeṣataḥ | antarbhavanti kramaśas tasmiṃs tasmin kriyāvidhau || 87 ||
sukhābhyudayikaṃ ca-eva naiḥśreyasikam eva ca |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam || 88 ||
sukhābhyudayikaṃ ca-eva naiḥśreyasikam eva ca | pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam || 88 ||
iha ca-amutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate |
niṣ.kāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttam upadiśyate || 89 ||
iha ca-amutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate | niṣ.kāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttam upadiśyate || 89 ||
pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānām eti sāmyatām |
nivṛttaṃ sevamānas tu bhūtāny atyeti pañca vai || 90 ||
pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānām eti sāmyatām | nivṛttaṃ sevamānas tu bhūtāny atyeti pañca vai || 90 ||
sarvabhūteṣu ca-ātmānaṃ sarvabhūtāni ca-ātmani |
samaṃ paśyann ātmayājī svārājyam adhigacchati || 91 ||
sarvabhūteṣu ca-ātmānaṃ sarvabhūtāni ca-ātmani | samaṃ paśyann ātmayājī svārājyam adhigacchati || 91 ||
yathā.uktāny api karmāṇi parihāya dvijottamaḥ |
ātmajñāne śame ca syād vedābhyāse ca yatnavān || 92 ||
yathā.uktāny api karmāṇi parihāya dvijottamaḥ | ātmajñāne śame ca syād vedābhyāse ca yatnavān || 92 ||
etadd hi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
prāpya-etat kṛta.kṛtyo hi dvijo bhavati na-anyathā || 93 ||
etadd hi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ | prāpya-etat kṛta.kṛtyo hi dvijo bhavati na-anyathā || 93 ||
pitṛ.deva.manuṣyāṇāṃ vedaś cakṣuḥ sanātanam |
aśakyaṃ ca-aprameyaṃ ca vedaśāstram iti sthitiḥ || 94 ||
pitṛ.deva.manuṣyāṇāṃ vedaś cakṣuḥ sanātanam | aśakyaṃ ca-aprameyaṃ ca vedaśāstram iti sthitiḥ || 94 ||
yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāś ca kāś ca kudṛṣṭayaḥ |
sarvās tā niṣ.phalāḥ pretya tamo.niṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ || 95 ||
yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāś ca kāś ca kudṛṣṭayaḥ | sarvās tā niṣ.phalāḥ pretya tamo.niṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ || 95 ||
utpadyante cyavante ca yāny ato 'nyāni kāni cit |
tāny arvākkālikatayā niṣ.phalāny anṛtāni ca || 96 ||
utpadyante cyavante ca yāny ato 'nyāni kāni cit | tāny arvākkālikatayā niṣ.phalāny anṛtāni ca || 96 ||
cāturvarṇyaṃ trayo lokāś catvāraś ca-āśramāḥ pṛthak |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedāt prasidhyati || 97 ||
cāturvarṇyaṃ trayo lokāś catvāraś ca-āśramāḥ pṛthak | bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedāt prasidhyati || 97 ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ |
vedād eva prasūyante prasūtir guṇa.karmataḥ || 98 ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ | vedād eva prasūyante prasūtir guṇa.karmataḥ || 98 ||
bibharti sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam |
tasmād etat paraṃ manye yat-jantor asya sādhanam || 99 ||
bibharti sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam | tasmād etat paraṃ manye yat-jantor asya sādhanam || 99 ||
senāpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvam eva ca |
sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravid arhati || 100 ||
senāpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvam eva ca | sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravid arhati || 100 ||
yathā jāta.balo vahnir dahaty ārdrān api drumān |
tathā dahati vedajñaḥ karmajaṃ doṣam ātmanaḥ || 101 ||
yathā jāta.balo vahnir dahaty ārdrān api drumān | tathā dahati vedajñaḥ karmajaṃ doṣam ātmanaḥ || 101 ||
vedaśāstrārthatattvajño yatra tatra-āśrame vasan |
iha-eva loke tiṣṭhan sa brahmabhūyāya kalpate || 102 ||
vedaśāstrārthatattvajño yatra tatra-āśrame vasan | iha-eva loke tiṣṭhan sa brahmabhūyāya kalpate || 102 ||
ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ |
dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ || 103 ||
ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ | dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ || 103 ||
tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param |
tapasā kilbiṣaṃ hanti vidyayā-amṛtam aśnute || 104 ||
tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param | tapasā kilbiṣaṃ hanti vidyayā-amṛtam aśnute || 104 ||
pratyakṣaṃ ca-anumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhā.āgamam |
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhim abhīpsatā || 105 ||
pratyakṣaṃ ca-anumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhā.āgamam | trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhim abhīpsatā || 105 ||
ārṣaṃ dharma.upadeśaṃ ca vedaśāstra.avirodhinā |
yas tarkeṇa-anusandhatte sa dharmaṃ veda na-itaraḥ || 106 ||
ārṣaṃ dharma.upadeśaṃ ca vedaśāstra.avirodhinā | yas tarkeṇa-anusandhatte sa dharmaṃ veda na-itaraḥ || 106 ||
naiḥśreyasam idaṃ karma yathā.uditam aśeṣataḥ |
mānavasya-asya śāstrasya rahasyam upadiśyate || 107 ||
naiḥśreyasam idaṃ karma yathā.uditam aśeṣataḥ | mānavasya-asya śāstrasya rahasyam upadiśyate || 107 ||
an.āmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syād iti ced bhavet |
yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ sa dharmaḥ syād aśaṅkitaḥ || 108 ||
an.āmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syād iti ced bhavet | yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ sa dharmaḥ syād aśaṅkitaḥ || 108 ||
dharmeṇa-adhigato yais tu vedaḥ sa.paribṛṃhaṇaḥ |
te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śruti.pratyakṣahetavaḥ || 109 ||
dharmeṇa-adhigato yais tu vedaḥ sa.paribṛṃhaṇaḥ | te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śruti.pratyakṣahetavaḥ || 109 ||
daśa.avarā vā pariṣadyaṃ dharmaṃ parikalpayet |
try.avarā vā-api vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet || 110 ||
daśa.avarā vā pariṣadyaṃ dharmaṃ parikalpayet | try.avarā vā-api vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet || 110 ||
traividyo hetukas tarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ |
trayaś ca-āśramiṇaḥ pūrve pariṣat syād daśa.avarā || 111 ||
traividyo hetukas tarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ | trayaś ca-āśramiṇaḥ pūrve pariṣat syād daśa.avarā || 111 ||
ṛgvedavid yajurvid-ca sāmavedavid eva ca |
try.avarā pariṣad-jñeyā dharmasaṃśayanirṇaye || 112 ||
ṛgvedavid yajurvid-ca sāmavedavid eva ca | try.avarā pariṣad-jñeyā dharmasaṃśayanirṇaye || 112 ||
eko 'pi vedavid dharmaṃ yaṃ vyavasyed dvijottamaḥ |
sa vijñeyaḥ paro dharmo na-ajñānām udito 'yutaiḥ || 113 ||
eko 'pi vedavid dharmaṃ yaṃ vyavasyed dvijottamaḥ | sa vijñeyaḥ paro dharmo na-ajñānām udito 'yutaiḥ || 113 ||
a.vratānām a.mantrāṇāṃ jātimātra.upajīvinām |
sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate || 114 ||
a.vratānām a.mantrāṇāṃ jātimātra.upajīvinām | sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate || 114 ||
yaṃ vadanti tamobhūtā mūrkhā dharmam atadvidaḥ |
tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā tadvaktṝn anugacchati || 115 ||
yaṃ vadanti tamobhūtā mūrkhā dharmam atadvidaḥ | tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā tadvaktṝn anugacchati || 115 ||
etad vo 'bhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param |
asmād apracyuto vipraḥ prāpnoti paramāṃ gatim || 116 ||
etad vo 'bhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param | asmād apracyuto vipraḥ prāpnoti paramāṃ gatim || 116 ||
evaṃ sa bhagavān devo lokānāṃ hitakāmyayā |
dharmasya paramaṃ guhyaṃ mama-idaṃ sarvam uktavān || 117 ||
evaṃ sa bhagavān devo lokānāṃ hitakāmyayā | dharmasya paramaṃ guhyaṃ mama-idaṃ sarvam uktavān || 117 ||
sarvam ātmani sampaśyet sat-ca-asat-ca samāhitaḥ |
sarvaṃ hy ātmani sampaśyan na-adharme kurute manaḥ || 118 ||
sarvam ātmani sampaśyet sat-ca-asat-ca samāhitaḥ | sarvaṃ hy ātmani sampaśyan na-adharme kurute manaḥ || 118 ||
ātmā-eva devatāḥ sarvāḥ sarvam ātmany avasthitam |
ātmā hi janayaty eṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām || 119 ||
ātmā-eva devatāḥ sarvāḥ sarvam ātmany avasthitam | ātmā hi janayaty eṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām || 119 ||
khaṃ sanniveśayet kheṣu ceṣṭana.sparśane 'nilam |
pakti.dṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe 'po gāṃ ca mūrtiṣu || 120 ||
khaṃ sanniveśayet kheṣu ceṣṭana.sparśane 'nilam | pakti.dṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe 'po gāṃ ca mūrtiṣu || 120 ||
manasi-induṃ diśaḥ śrotre krānte viṣṇuṃ bale haram |
vācy agniṃ mitram utsarge prajane ca prajāpatim || 121 ||
manasi-induṃ diśaḥ śrotre krānte viṣṇuṃ bale haram | vācy agniṃ mitram utsarge prajane ca prajāpatim || 121 ||
praśāsitāraṃ sarveṣām aṇīyāṃsam aṇor api |
rukma.ābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāt taṃ puruṣaṃ param || 122 ||
praśāsitāraṃ sarveṣām aṇīyāṃsam aṇor api | rukma.ābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāt taṃ puruṣaṃ param || 122 ||
etam eke vadanty agniṃ manum anye prajāpatim |
indram eke pare prāṇam apare brahma śāśvatam || 123 ||
etam eke vadanty agniṃ manum anye prajāpatim | indram eke pare prāṇam apare brahma śāśvatam || 123 ||
eṣa sarvāṇi bhūtāni pañcabhir vyāpya mūrtibhiḥ |
janma.vṛddhi.kṣayair nityaṃ saṃsārayati cakravat || 124 ||
eṣa sarvāṇi bhūtāni pañcabhir vyāpya mūrtibhiḥ | janma.vṛddhi.kṣayair nityaṃ saṃsārayati cakravat || 124 ||
evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyaty ātmānam ātmanā |
sa sarvasamatām etya brahma-abhyeti paraṃ padam || 125 ||
evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyaty ātmānam ātmanā | sa sarvasamatām etya brahma-abhyeti paraṃ padam || 125 ||
ity etan mānavaṃ śāstraṃ bhṛguproktaṃ paṭhan dvijaḥ |
bhavaty ācāravān nityaṃ yathā.iṣṭāṃ prāpnuyād gatim || 126 ||
ity etan mānavaṃ śāstraṃ bhṛguproktaṃ paṭhan dvijaḥ | bhavaty ācāravān nityaṃ yathā.iṣṭāṃ prāpnuyād gatim || 126 ||