adhīyīraṃs trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ |
prabrūyād brāhmaṇas tv eṣāṃ na-itarāv iti niścayaḥ || 1 ||
adhīyīraṃs trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ | prabrūyād brāhmaṇas tv eṣāṃ na-itarāv iti niścayaḥ || 1 ||
EeseDharmaSanātana Library
10अध्याय 10
131 shlokadhīyīraṃs trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ |
prabrūyād brāhmaṇas tv eṣāṃ na-itarāv iti niścayaḥ || 1 ||
adhīyīraṃs trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ | prabrūyād brāhmaṇas tv eṣāṃ na-itarāv iti niścayaḥ || 1 ||
sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyād vṛttyupāyān yathāvidhi |
prabrūyād itarebhyaś ca svayaṃ ca-eva tathā bhavet || 2 ||
sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyād vṛttyupāyān yathāvidhi | prabrūyād itarebhyaś ca svayaṃ ca-eva tathā bhavet || 2 ||
vaiśeṣyāt prakṛtiśraiṣṭhyāt-niyamasya ca dhāraṇāt |
saṃskārasya viśeṣāc ca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ || 3 ||
vaiśeṣyāt prakṛtiśraiṣṭhyāt-niyamasya ca dhāraṇāt | saṃskārasya viśeṣāc ca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ || 3 ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ |
caturtha ekajātis tu śūdro na-asti tu pañcamaḥ || 4 ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ | caturtha ekajātis tu śūdro na-asti tu pañcamaḥ || 4 ||
sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣv akṣata.yoniṣu |
ānulomyena sambhūtā jātyā jñeyās ta eva te || 5 ||
sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣv akṣata.yoniṣu | ānulomyena sambhūtā jātyā jñeyās ta eva te || 5 ||
strīṣv anantarajātāsu dvijair utpāditān sutān |
sadṛśān eva tān āhur mātṛdoṣavigarhitān || 6 ||
strīṣv anantarajātāsu dvijair utpāditān sutān | sadṛśān eva tān āhur mātṛdoṣavigarhitān || 6 ||
anantarāsu jātānāṃ vidhir eṣa sanātanaḥ |
dvi.ekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyād imaṃ vidhim || 7 ||
anantarāsu jātānāṃ vidhir eṣa sanātanaḥ | dvi.ekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyād imaṃ vidhim || 7 ||
brāhmaṇād vaiśyakanyāyām ambaṣṭho nāma jāyate |
niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate || 8 ||
brāhmaṇād vaiśyakanyāyām ambaṣṭho nāma jāyate | niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate || 8 ||
kṣatriyāt-śūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān |
kṣatra.śūdra.vapur jantur ugro nāma prajāyate || 9 ||
kṣatriyāt-śūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān | kṣatra.śūdra.vapur jantur ugro nāma prajāyate || 9 ||
viprasya triṣu varṇeṣu nṛpater varṇayor dvayoḥ |
vaiśyasya varṇe ca-ekasmin ṣaḍ ete 'pasadāḥ smṛtāḥ || 10 ||
viprasya triṣu varṇeṣu nṛpater varṇayor dvayoḥ | vaiśyasya varṇe ca-ekasmin ṣaḍ ete 'pasadāḥ smṛtāḥ || 10 ||
kṣatriyād viprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ |
vaiśyān māgadha.vaidehau rāja.vipra.aṅganāsutau || 11 ||
kṣatriyād viprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ | vaiśyān māgadha.vaidehau rāja.vipra.aṅganāsutau || 11 ||
śūdrād āyogavaḥ kṣattā caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām |
vaiśya.rājanya.viprāsu jāyante varṇasaṅkarāḥ || 12 ||
śūdrād āyogavaḥ kṣattā caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām | vaiśya.rājanya.viprāsu jāyante varṇasaṅkarāḥ || 12 ||
ekāntare tv ānulomyād ambaṣṭha.ugrau yathā smṛtau |
kṣattṛ.vaidehakau tadvat prātilomye 'pi janmani || 13 ||
ekāntare tv ānulomyād ambaṣṭha.ugrau yathā smṛtau | kṣattṛ.vaidehakau tadvat prātilomye 'pi janmani || 13 ||
putrā ye 'nantarastrījāḥ krameṇa-uktā dvijanmanām |
tān anantara.nāmnas tu mātṛdoṣāt pracakṣate || 14 ||
putrā ye 'nantarastrījāḥ krameṇa-uktā dvijanmanām | tān anantara.nāmnas tu mātṛdoṣāt pracakṣate || 14 ||
brāhmaṇād ugrakanyāyām āvṛto nāma jāyate |
ābhīro 'mbaṣṭhakanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ || 15 ||
brāhmaṇād ugrakanyāyām āvṛto nāma jāyate | ābhīro 'mbaṣṭhakanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ || 15 ||
āyogavaś ca kṣattā ca caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām |
prātilomyena jāyante śūdrād apasadās trayaḥ || 16 ||
āyogavaś ca kṣattā ca caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām | prātilomyena jāyante śūdrād apasadās trayaḥ || 16 ||
vaiśyān māgadha.vaidehau kṣatriyāt sūta eva tu |
pratīpam ete jāyante pare 'py apasadās trayaḥ || 17 ||
vaiśyān māgadha.vaidehau kṣatriyāt sūta eva tu | pratīpam ete jāyante pare 'py apasadās trayaḥ || 17 ||
jāto niṣādāt-śūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ |
śūdrāj jāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ || 18 ||
jāto niṣādāt-śūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ | śūdrāj jāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ || 18 ||
kṣattur jātas tathā-ugrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate |
vaidehakena tv ambaṣṭhyām utpanno veṇa ucyate || 19 ||
kṣattur jātas tathā-ugrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate | vaidehakena tv ambaṣṭhyām utpanno veṇa ucyate || 19 ||
dvijātayaḥ savarṇāsu janayanty a.vratāṃs tu yān |
tān sāvitrīparibhraṣṭān vrātyān iti vinirdiśet || 20 ||
dvijātayaḥ savarṇāsu janayanty a.vratāṃs tu yān | tān sāvitrīparibhraṣṭān vrātyān iti vinirdiśet || 20 ||
vrātyāt tu jāyate viprāt pāpa.ātmā bhūrjakaṇṭakaḥ|
āvantya.vāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca || 21 ||
vrātyāt tu jāyate viprāt pāpa.ātmā bhūrjakaṇṭakaḥ| āvantya.vāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca || 21 ||
jhallo mallaś ca rājanyād vrātyāt-nicchivir eva ca |
naṭaś ca karaṇaś ca-eva khaso draviḍa eva ca || 22 ||
jhallo mallaś ca rājanyād vrātyāt-nicchivir eva ca | naṭaś ca karaṇaś ca-eva khaso draviḍa eva ca || 22 ||
vaiśyāt tu jāyate vrātyāt sudhanvā-ācārya eva ca |
kāruṣaś ca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca || 23 ||
vaiśyāt tu jāyate vrātyāt sudhanvā-ācārya eva ca | kāruṣaś ca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca || 23 ||
vyabhicāreṇa varṇānām avedyāvedanena ca |
svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṅkarāḥ || 24 ||
vyabhicāreṇa varṇānām avedyāvedanena ca | svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṅkarāḥ || 24 ||
saṅkīrṇa.yonayo ye tu pratiloma.anuloma.jāḥ |
anyonyavyatiṣaktāś ca tān pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 25 ||
saṅkīrṇa.yonayo ye tu pratiloma.anuloma.jāḥ | anyonyavyatiṣaktāś ca tān pravakṣyāmy aśeṣataḥ || 25 ||
sūto vaidehakaś ca-eva caṇḍālaś ca narādhamaḥ |
māgadhaḥ tathā-āyogava eva ca kṣatrajātiś ca || 26 ||
sūto vaidehakaś ca-eva caṇḍālaś ca narādhamaḥ | māgadhaḥ tathā-āyogava eva ca kṣatrajātiś ca || 26 ||
ete ṣaṭ sadṛśān varṇāñ janayanti svayoniṣu |
mātṛjātyāṃ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu || 27 ||
ete ṣaṭ sadṛśān varṇāñ janayanti svayoniṣu | mātṛjātyāṃ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu || 27 ||
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayor ātmā-asya jāyate |
ānantaryāt svayonyāṃ tu tathā bāhyeṣv api kramāt || 28 ||
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayor ātmā-asya jāyate | ānantaryāt svayonyāṃ tu tathā bāhyeṣv api kramāt || 28 ||
te ca-api bāhyān subahūṃs tato 'py adhikadūṣitān |
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān || 29 ||
te ca-api bāhyān subahūṃs tato 'py adhikadūṣitān | parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān || 29 ||
yathā-eva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate |
tathā bāhyataraṃ bāhyaś cāturvarṇye prasūyate || 30 ||
yathā-eva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate | tathā bāhyataraṃ bāhyaś cāturvarṇye prasūyate || 30 ||
pratikūlaṃ vartamānā bāhyā bāhyatarān punaḥ |
hīnā hīnān prasūyante varṇān pañcadaśa-eva tu || 31 ||
pratikūlaṃ vartamānā bāhyā bāhyatarān punaḥ | hīnā hīnān prasūyante varṇān pañcadaśa-eva tu || 31 ||
prasādhana.upacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam |
sairindhraṃ vāgurā.vṛttiṃ sūte dasyur ayogave || 32 ||
prasādhana.upacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam | sairindhraṃ vāgurā.vṛttiṃ sūte dasyur ayogave || 32 ||
maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ samprasūyate |
nṝn praśaṃsaty ajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo 'ruṇa.udaye || 33 ||
maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ samprasūyate | nṝn praśaṃsaty ajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo 'ruṇa.udaye || 33 ||
niṣādo mārgavaṃ sūte dāsaṃ naukarmajīvinam |
kaivartam iti yaṃ prāhur āryāvartanivāsinaḥ || 34 ||
niṣādo mārgavaṃ sūte dāsaṃ naukarmajīvinam | kaivartam iti yaṃ prāhur āryāvartanivāsinaḥ || 34 ||
mṛtavastrabhṛtsv nārīṣu garhita.anna.aśanāsu ca |
bhavanty āyogavīṣv ete jātihīnāḥ pṛthak trayaḥ || 35 ||
mṛtavastrabhṛtsv nārīṣu garhita.anna.aśanāsu ca | bhavanty āyogavīṣv ete jātihīnāḥ pṛthak trayaḥ || 35 ||
kārāvaro niṣādāt tu carmakāraḥ prasūyate |
vaidehikād andhra.medau bahirgrāma.pratiśrayau || 36 ||
kārāvaro niṣādāt tu carmakāraḥ prasūyate | vaidehikād andhra.medau bahirgrāma.pratiśrayau || 36 ||
caṇḍālāt pāṇḍusopākas tvaksāravyavahāravān |
āhiṇḍiko niṣādena vaidehyām eva jāyate || 37 ||
caṇḍālāt pāṇḍusopākas tvaksāravyavahāravān | āhiṇḍiko niṣādena vaidehyām eva jāyate || 37 ||
caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān |
pukkasyāṃ jāyate pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ || 38 ||
caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān | pukkasyāṃ jāyate pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ || 38 ||
niṣādastrī tu caṇḍālāt putram antyāvasāyinam |
śmaśāna.gocaraṃ sūte bāhyānām api garhitam || 39 ||
niṣādastrī tu caṇḍālāt putram antyāvasāyinam | śmaśāna.gocaraṃ sūte bāhyānām api garhitam || 39 ||
saṅkare jātayas tv etāḥ pitṛ.mātṛ.pradarśitāḥ |
prachannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ || 40 ||
saṅkare jātayas tv etāḥ pitṛ.mātṛ.pradarśitāḥ | prachannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ || 40 ||
svajātija.anantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ |
śūdrāṇāṃ tu sa.dharmāṇaḥ sarve 'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ || 41 ||
svajātija.anantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ | śūdrāṇāṃ tu sa.dharmāṇaḥ sarve 'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ || 41 ||
tapo.bīja.prabhāvais tu te gacchanti yuge yuge |
utkarṣaṃ ca-apakarṣaṃ ca manuṣyeṣv iha janmataḥ || 42 ||
tapo.bīja.prabhāvais tu te gacchanti yuge yuge | utkarṣaṃ ca-apakarṣaṃ ca manuṣyeṣv iha janmataḥ || 42 ||
śanakais tu kriyālopād imāḥ kṣatriya.jātayaḥ |
vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena ca || 43 ||
śanakais tu kriyālopād imāḥ kṣatriya.jātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena ca || 43 ||
pauṇḍrakāś cauḍra.draviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ |
pāradā.pahlavāś cīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ || 44 ||
pauṇḍrakāś cauḍra.draviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ | pāradā.pahlavāś cīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ || 44 ||
mukha.bāhu.ūru.pad.jānāṃ yā loke jātayo bahiḥ |
mleccha.vācaś ca-ārya.vācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ || 45 ||
mukha.bāhu.ūru.pad.jānāṃ yā loke jātayo bahiḥ | mleccha.vācaś ca-ārya.vācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ || 45 ||
ye dvijānām apasadā ye ca-apadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ |
te ninditair vartayeyur dvijānām eva karmabhiḥ || 46 ||
ye dvijānām apasadā ye ca-apadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ | te ninditair vartayeyur dvijānām eva karmabhiḥ || 46 ||
sūtānām aśva.sārathyam ambaṣṭhānāṃ cikitsanam |
vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ || 47 ||
sūtānām aśva.sārathyam ambaṣṭhānāṃ cikitsanam | vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ || 47 ||
matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭis tv āyogavasya ca |
meda.andhra.cuñcu.madgūnām āraṇyapaśuhiṃsanam || 48 ||
matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭis tv āyogavasya ca | meda.andhra.cuñcu.madgūnām āraṇyapaśuhiṃsanam || 48 ||
kṣattṛ.ugra.pukkasānāṃ tu bilaukovadha.bandhanam |
dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam || 49 ||
kṣattṛ.ugra.pukkasānāṃ tu bilaukovadha.bandhanam | dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam || 49 ||
caityadruma.śmaśāneṣu śaileṣu-upavaneṣu ca |
vaseyur ete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ || 50 ||
caityadruma.śmaśāneṣu śaileṣu-upavaneṣu ca | vaseyur ete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ || 50 ||
caṇḍāla.śvapacānāṃ tu bahir grāmāt pratiśrayaḥ |
apapātrāś ca kartavyā dhanam eṣāṃ śva.gardabham || 51 ||
caṇḍāla.śvapacānāṃ tu bahir grāmāt pratiśrayaḥ | apapātrāś ca kartavyā dhanam eṣāṃ śva.gardabham || 51 ||
vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam |
kārṣṇāyasam alaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ || 52 ||
vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam | kārṣṇāyasam alaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ || 52 ||
na taiḥ samayam anvicchet puruṣo dharmam ācaran |
vyavahāro mithas teṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha || 53 ||
na taiḥ samayam anvicchet puruṣo dharmam ācaran | vyavahāro mithas teṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha || 53 ||
annam eṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syād bhinnabhājane |
rātrau na vicareyus te grāmeṣu nagareṣu ca || 54 ||
annam eṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syād bhinnabhājane | rātrau na vicareyus te grāmeṣu nagareṣu ca || 54 ||
divā careyuḥ kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ |
a.bāndhavaṃ śavaṃ ca-eva nirhareyur iti sthitiḥ || 55 ||
divā careyuḥ kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ | a.bāndhavaṃ śavaṃ ca-eva nirhareyur iti sthitiḥ || 55 ||
vadhyāṃś ca hanyuḥ satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā |
vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ śayyāś ca-ābharaṇāni ca || 56 ||
vadhyāṃś ca hanyuḥ satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā | vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ śayyāś ca-ābharaṇāni ca || 56 ||
varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam |
ārya.rūpam iva-anāryaṃ karmabhiḥ svair vibhāvayet || 57 ||
varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam | ārya.rūpam iva-anāryaṃ karmabhiḥ svair vibhāvayet || 57 ||
anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā |
puruṣaṃ vyañjayanti-iha loke kaluṣayonijam || 58 ||
anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā | puruṣaṃ vyañjayanti-iha loke kaluṣayonijam || 58 ||
pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātur vā-ubhayam eva vā |
na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati || 59 ||
pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātur vā-ubhayam eva vā | na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati || 59 ||
kule mukhye 'pi jātasya yasya syād yonisaṅkaraḥ |
saṃśrayaty eva tat.śīlaṃ naro 'lpam api vā bahu || 60 ||
kule mukhye 'pi jātasya yasya syād yonisaṅkaraḥ | saṃśrayaty eva tat.śīlaṃ naro 'lpam api vā bahu || 60 ||
yatra tv ete paridhvaṃsāj jāyante varṇadūṣakāḥ |
rāṣṭrikaiḥ saha tad rāṣṭraṃ kṣipram eva vinaśyati || 61 ||
yatra tv ete paridhvaṃsāj jāyante varṇadūṣakāḥ | rāṣṭrikaiḥ saha tad rāṣṭraṃ kṣipram eva vinaśyati || 61 ||
brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo 'n.upaskṛtaḥ |
strī.bālābhyupapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam || 62 ||
brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo 'n.upaskṛtaḥ | strī.bālābhyupapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam || 62 ||
ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ |
etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'bravīn manuḥ || 63 ||
ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ | etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'bravīn manuḥ || 63 ||
śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jātaḥ śreyasā cet prajāyate |
aśreyān śreyasīṃ jātiṃ gacchaty ā saptamād yugāt || 64 ||
śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jātaḥ śreyasā cet prajāyate | aśreyān śreyasīṃ jātiṃ gacchaty ā saptamād yugāt || 64 ||
śūdro brāhmaṇatām eti brāhmaṇaś ca-eti śūdratām |
kṣatriyāj jātam evaṃ tu vidyād vaiśyāt tathā-eva ca || 65 ||
śūdro brāhmaṇatām eti brāhmaṇaś ca-eti śūdratām | kṣatriyāj jātam evaṃ tu vidyād vaiśyāt tathā-eva ca || 65 ||
anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāt tu yadṛcchayā |
brāhmaṇyām apy anāryāt tu śreyastvaṃ kva-iti ced bhavet || 66 ||
anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāt tu yadṛcchayā | brāhmaṇyām apy anāryāt tu śreyastvaṃ kva-iti ced bhavet || 66 ||
jāto nāryām anāryāyām āryād āryo bhaved guṇaiḥ |
jāto 'py anāryād āryāyām anārya iti niścayaḥ || 67 ||
jāto nāryām anāryāyām āryād āryo bhaved guṇaiḥ | jāto 'py anāryād āryāyām anārya iti niścayaḥ || 67 ||
tāv ubhāv apy asaṃskāryāv iti dharmo vyavasthitaḥ |
vaiguṇyāj janmanaḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ || 68 ||
tāv ubhāv apy asaṃskāryāv iti dharmo vyavasthitaḥ | vaiguṇyāj janmanaḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ || 68 ||
subījaṃ ca-eva sukṣetre jātaṃ sampadyate yathā |
tathā-āryāj jāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāram arhati || 69 ||
subījaṃ ca-eva sukṣetre jātaṃ sampadyate yathā | tathā-āryāj jāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāram arhati || 69 ||
bījam eke praśaṃsanti kṣetram anye manīṣiṇaḥ |
bīja.kṣetre tathā-eva-anye tatra-iyaṃ tu vyavasthitiḥ || 70 ||
bījam eke praśaṃsanti kṣetram anye manīṣiṇaḥ | bīja.kṣetre tathā-eva-anye tatra-iyaṃ tu vyavasthitiḥ || 70 ||
akṣetre bījam utsṛṣṭam antarā-eva vinaśyati |
a.bījakam api kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet || 71 ||
akṣetre bījam utsṛṣṭam antarā-eva vinaśyati | a.bījakam api kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet || 71 ||
yasmād bījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo 'bhavan |
pūjitāś ca praśastāś ca tasmād bījaṃ praśasyate || 72 ||
yasmād bījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo 'bhavan | pūjitāś ca praśastāś ca tasmād bījaṃ praśasyate || 72 ||
anāryam ārya.karmāṇam āryaṃ ca-anāryakarmiṇam |
sampradhārya-abravīd dhātā na samau na-asamāv iti || 73 ||
anāryam ārya.karmāṇam āryaṃ ca-anāryakarmiṇam | sampradhārya-abravīd dhātā na samau na-asamāv iti || 73 ||
brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇy avasthitāḥ |
te samyag upajīveyuḥ ṣaṭ karmāṇi yathākramam || 74 ||
brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇy avasthitāḥ | te samyag upajīveyuḥ ṣaṭ karmāṇi yathākramam || 74 ||
adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā |
dānaṃ pratigrahaś ca-eva ṣaṭ karmāṇy agrajanmanaḥ || 75 ||
adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā | dānaṃ pratigrahaś ca-eva ṣaṭ karmāṇy agrajanmanaḥ || 75 ||
ṣaṇṇāṃ tu karmaṇām asya trīṇi karmāṇi jīvikā |
yājana.adhyāpane ca-eva viśuddhāc ca pratigrahaḥ || 76 ||
ṣaṇṇāṃ tu karmaṇām asya trīṇi karmāṇi jīvikā | yājana.adhyāpane ca-eva viśuddhāc ca pratigrahaḥ || 76 ||
trayo dharmā nivartante brāhmaṇāt kṣatriyaṃ prati |
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaś ca pratigrahaḥ || 77 ||
trayo dharmā nivartante brāhmaṇāt kṣatriyaṃ prati | adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaś ca pratigrahaḥ || 77 ||
vaiśyaṃ prati tathā-eva-ete nivarterann iti sthitiḥ |
na tau prati hi tān dharmān manur āha prajāpatiḥ || 78 ||
vaiśyaṃ prati tathā-eva-ete nivarterann iti sthitiḥ | na tau prati hi tān dharmān manur āha prajāpatiḥ || 78 ||
śastra.astrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇik.paśu.kṛṣir viṣaḥ |
ājīvanārthaṃ dharmas tu dānam adhyayanaṃ yajiḥ || 79 ||
śastra.astrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇik.paśu.kṛṣir viṣaḥ | ājīvanārthaṃ dharmas tu dānam adhyayanaṃ yajiḥ || 79 ||
vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam |
vārtākarma-eva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu || 80 ||
vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam | vārtākarma-eva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu || 80 ||
a.jīvaṃs tu yathā.uktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā |
jīvet kṣatriyadharmeṇa sa hy asya praty anantaraḥ || 81 ||
a.jīvaṃs tu yathā.uktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā | jīvet kṣatriyadharmeṇa sa hy asya praty anantaraḥ || 81 ||
ubhābhyām apy a.jīvaṃs tu kathaṃ syād iti ced bhavet |
kṛṣi.gorakṣam āsthāya jīved vaiśyasya jīvikām || 82 ||
ubhābhyām apy a.jīvaṃs tu kathaṃ syād iti ced bhavet | kṛṣi.gorakṣam āsthāya jīved vaiśyasya jīvikām || 82 ||
vaiśyavṛttyā-api jīvaṃs tu brāhmaṇaḥ ksatriyo 'pi vā |
hiṃsā.prāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet || 83 ||
vaiśyavṛttyā-api jīvaṃs tu brāhmaṇaḥ ksatriyo 'pi vā | hiṃsā.prāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet || 83 ||
kṛṣiṃ sādhu-iti manyante sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ |
bhūmiṃ bhūmiśayāṃś ca-eva hanti kāṣṭham ayo.mukham || 84 ||
kṛṣiṃ sādhu-iti manyante sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ | bhūmiṃ bhūmiśayāṃś ca-eva hanti kāṣṭham ayo.mukham || 84 ||
idaṃ tu vṛttivaikalyāt tyajato dharmanaipuṇaṃ |
viś.paṇyam uddhṛta.uddhāraṃ vikreyaṃ vittavardhanam || 85 ||
idaṃ tu vṛttivaikalyāt tyajato dharmanaipuṇaṃ | viś.paṇyam uddhṛta.uddhāraṃ vikreyaṃ vittavardhanam || 85 ||
sarvān rasān apoheta kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha |
aśmano lavaṇaṃ ca-eva paśavo ye ca mānuṣāḥ || 86 ||
sarvān rasān apoheta kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha | aśmano lavaṇaṃ ca-eva paśavo ye ca mānuṣāḥ || 86 ||
sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇa.kṣauma.āvikāni ca |
api cet syur araktāni phala.mūle tathā-oṣadhīḥ || 87 ||
sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇa.kṣauma.āvikāni ca | api cet syur araktāni phala.mūle tathā-oṣadhīḥ || 87 ||
apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃś ca sarvaśaḥ |
kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān || 88 ||
apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃś ca sarvaśaḥ | kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān || 88 ||
āraṇyāṃś ca paśūn sarvān daṃṣṭriṇaś ca vayāṃsi ca |
madyaṃ nīliṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃś ca-eka.śaphāṃs tathā || 89 ||
āraṇyāṃś ca paśūn sarvān daṃṣṭriṇaś ca vayāṃsi ca | madyaṃ nīliṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃś ca-eka.śaphāṃs tathā || 89 ||
kāmam utpādya kṛṣyāṃ tu svayam eva kṛṣīvalaḥ |
vikrīṇīta tilān-śūdrān dharmārtham acirasthitān || 90 ||
kāmam utpādya kṛṣyāṃ tu svayam eva kṛṣīvalaḥ | vikrīṇīta tilān-śūdrān dharmārtham acirasthitān || 90 ||
bhojana.abhyañjanād dānād yad anyat kurute tilaiḥ |
kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati || 91 ||
bhojana.abhyañjanād dānād yad anyat kurute tilaiḥ | kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati || 91 ||
sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca |
tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt || 92 ||
sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca | tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt || 92 ||
itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayād iha kāmataḥ |
brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati || 93 ||
itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayād iha kāmataḥ | brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati || 93 ||
rasā rasair nimātavyā na tv eva lavaṇaṃ rasaiḥ |
kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ || 94 ||
rasā rasair nimātavyā na tv eva lavaṇaṃ rasaiḥ | kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ || 94 ||
jīved etena rājanyaḥ sarveṇa-apy anayaṃ gataḥ |
na tv eva jyāyaṃsīṃ vṛttim abhimanyeta karhi cit || 95 ||
jīved etena rājanyaḥ sarveṇa-apy anayaṃ gataḥ | na tv eva jyāyaṃsīṃ vṛttim abhimanyeta karhi cit || 95 ||
yo lobhād adhamo jātyā jīved utkṛṣṭa.karmabhiḥ |
taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣipram eva pravāsayet || 96 ||
yo lobhād adhamo jātyā jīved utkṛṣṭa.karmabhiḥ | taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣipram eva pravāsayet || 96 ||
varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ |
paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ || 97 ||
varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ | paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ || 97 ||
vaiśyo '.jīvan svadharmeṇa śūdravṛttyā-api vartayet |
an.ācarann a.kāryāṇi nivarteta ca śaktimān || 98 ||
vaiśyo '.jīvan svadharmeṇa śūdravṛttyā-api vartayet | an.ācarann a.kāryāṇi nivarteta ca śaktimān || 98 ||
a.śaknuvaṃs tu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ dvijanmanām |
putra.dārātyayaṃ prāpto jīvet kāruka.karmabhiḥ || 99 ||
a.śaknuvaṃs tu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ dvijanmanām | putra.dārātyayaṃ prāpto jīvet kāruka.karmabhiḥ || 99 ||
yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ |
tāni kāruka.karmāṇi śilpāni vividhāni ca || 100 ||
yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ | tāni kāruka.karmāṇi śilpāni vividhāni ca || 100 ||
vaiśyavṛttim an.ātiṣṭhan brāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ |
avṛttikarṣitaḥ sīdann imaṃ dharmaṃ samācaret || 101 ||
vaiśyavṛttim an.ātiṣṭhan brāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ | avṛttikarṣitaḥ sīdann imaṃ dharmaṃ samācaret || 101 ||
sarvataḥ pratigṛhṇīyād brāhmaṇas tv anayaṃ gataḥ |
pavitraṃ duṣyati-ity etad dharmato na-upapadyate || 102 ||
sarvataḥ pratigṛhṇīyād brāhmaṇas tv anayaṃ gataḥ | pavitraṃ duṣyati-ity etad dharmato na-upapadyate || 102 ||
na-adhyāpanād yājanād vā garhitād vā pratigrahāt |
doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalana.ambu.samā hi te || 103 ||
na-adhyāpanād yājanād vā garhitād vā pratigrahāt | doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalana.ambu.samā hi te || 103 ||
jīvitātyayam āpanno yo 'nnam atti tatas tataḥ |
ākāśam iva paṅkena na sa pāpena lipyate || 104 ||
jīvitātyayam āpanno yo 'nnam atti tatas tataḥ | ākāśam iva paṅkena na sa pāpena lipyate || 104 ||
ajīgartaḥ sutaṃ hantum upāsarpad bubhukṣitaḥ |
na ca-ālipyata pāpena kṣutpratīkāram ācaran || 105 ||
ajīgartaḥ sutaṃ hantum upāsarpad bubhukṣitaḥ | na ca-ālipyata pāpena kṣutpratīkāram ācaran || 105 ||
śvamāṃsam icchan ārto 'ttuṃ dharma.adharmavicakṣaṇaḥ |
prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān || 106 ||
śvamāṃsam icchan ārto 'ttuṃ dharma.adharmavicakṣaṇaḥ | prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān || 106 ||
bharadvājaḥ kṣudhārtas tu sa.putro vijane vane |
bahvīr gāḥ pratijagrāha vṛdhos takṣṇo mahātapāḥ || 107 ||
bharadvājaḥ kṣudhārtas tu sa.putro vijane vane | bahvīr gāḥ pratijagrāha vṛdhos takṣṇo mahātapāḥ || 107 ||
kṣudhārtaś ca-attum abhyāgād viśvāmitraḥ śvajāghanīm |
caṇḍālahastād ādāya dharma.adharmavicakṣaṇaḥ || 108 ||
kṣudhārtaś ca-attum abhyāgād viśvāmitraḥ śvajāghanīm | caṇḍālahastād ādāya dharma.adharmavicakṣaṇaḥ || 108 ||
pratigrahād yājanād vā tathā-eva-adhyāpanād api |
pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ || 109 ||
pratigrahād yājanād vā tathā-eva-adhyāpanād api | pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ || 109 ||
yājana.adhyāpane nityaṃ kriyete saṃskṛta.ātmanām |
pratigrahas tu kriyate śūdrād apy antya.janmanaḥ || 110 ||
yājana.adhyāpane nityaṃ kriyete saṃskṛta.ātmanām | pratigrahas tu kriyate śūdrād apy antya.janmanaḥ || 110 ||
japa.homair apaity eno yājana.adhyāpanaiḥ kṛtam |
pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasā-eva ca || 111 ||
japa.homair apaity eno yājana.adhyāpanaiḥ kṛtam | pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasā-eva ca || 111 ||
śila.uñcham apy ādadīta vipro '.jīvan yatas tataḥ |
pratigrahāt-śilaḥ śreyāṃs tato 'py uñchaḥ praśasyate || 112 ||
śila.uñcham apy ādadīta vipro '.jīvan yatas tataḥ | pratigrahāt-śilaḥ śreyāṃs tato 'py uñchaḥ praśasyate || 112 ||
sīdadbhiḥ kupyam icchadbhir dhane vā pṛthivīpatiḥ |
yācyaḥ syāt snātakair viprair aditsaṃs tyāgam arhati || 113 ||
sīdadbhiḥ kupyam icchadbhir dhane vā pṛthivīpatiḥ | yācyaḥ syāt snātakair viprair aditsaṃs tyāgam arhati || 113 ||
akṛtaṃ ca kṛtāt kṣetrād gaur ajāvikam eva ca |
hiraṇyaṃ dhānyam annaṃ ca pūrvaṃ pūrvam adoṣavat || 114 ||
akṛtaṃ ca kṛtāt kṣetrād gaur ajāvikam eva ca | hiraṇyaṃ dhānyam annaṃ ca pūrvaṃ pūrvam adoṣavat || 114 ||
sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ |
prayogaḥ karmayogaś ca satpratigraha eva ca || 115 ||
sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ | prayogaḥ karmayogaś ca satpratigraha eva ca || 115 ||
vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ |
dhṛtir bhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ || 116 ||
vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ | dhṛtir bhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ || 116 ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā-api vṛddhiṃ na-eva prayojayet |
kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyāt pāpīyase 'lpikām || 117 ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā-api vṛddhiṃ na-eva prayojayet | kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyāt pāpīyase 'lpikām || 117 ||
caturtham ādadāno 'pi kṣatriyo bhāgam āpadi |
prajā rakṣan paraṃ śaktyā kilbiṣāt pratimucyate || 118 ||
caturtham ādadāno 'pi kṣatriyo bhāgam āpadi | prajā rakṣan paraṃ śaktyā kilbiṣāt pratimucyate || 118 ||
svadharmo vijayas tasya na-āhave syāt parāṅ.mukhaḥ |
śastreṇa vaiśyān rakṣitvā dharmyam āhārayed balim || 119 ||
svadharmo vijayas tasya na-āhave syāt parāṅ.mukhaḥ | śastreṇa vaiśyān rakṣitvā dharmyam āhārayed balim || 119 ||
dhānye 'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇa.avaram |
karma.upakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinas tathā || 120 ||
dhānye 'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇa.avaram | karma.upakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinas tathā || 120 ||
śūdras tu vṛttim ākāṅkṣan kṣatram ārādhayed yadi |
dhaninaṃ vā-apy upārādhya vaiśyaṃ śūdro jijīviṣet || 121 ||
śūdras tu vṛttim ākāṅkṣan kṣatram ārādhayed yadi | dhaninaṃ vā-apy upārādhya vaiśyaṃ śūdro jijīviṣet || 121 ||
svargārtham ubhayārthaṃ vā viprān ārādhayet tu saḥ |
jātabrāhmaṇa.śabdasya sā hy asya kṛtakṛtyatā || 122 ||
svargārtham ubhayārthaṃ vā viprān ārādhayet tu saḥ | jātabrāhmaṇa.śabdasya sā hy asya kṛtakṛtyatā || 122 ||
viprasevā-eva śūdrasya viśiṣṭaṃ karma kīrtyate |
yad ato 'nyadd hi kurute tad bhavaty asya niṣphalam || 123 ||
viprasevā-eva śūdrasya viśiṣṭaṃ karma kīrtyate | yad ato 'nyadd hi kurute tad bhavaty asya niṣphalam || 123 ||
prakalpyā tasya tair vṛttiḥ svakuṭumbād yathārhataḥ |
śaktiṃ ca-avekṣya dākṣyaṃ ca bhṛtyānāṃ ca parigraham || 124 ||
prakalpyā tasya tair vṛttiḥ svakuṭumbād yathārhataḥ | śaktiṃ ca-avekṣya dākṣyaṃ ca bhṛtyānāṃ ca parigraham || 124 ||
ucchiṣṭam annaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca |
pulākāś ca-eva dhānyānāṃ jīrṇāś ca-eva paricchadāḥ || 125 ||
ucchiṣṭam annaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca | pulākāś ca-eva dhānyānāṃ jīrṇāś ca-eva paricchadāḥ || 125 ||
na śūdre pātakaṃ kiṃ cin na ca saṃskāram arhati |
na-asya-adhikāro dharme 'sti na dharmāt pratiṣedhanam || 126 ||
na śūdre pātakaṃ kiṃ cin na ca saṃskāram arhati | na-asya-adhikāro dharme 'sti na dharmāt pratiṣedhanam || 126 ||
dharma.ipsavas tu dharmajñāḥ satāṃ vṛttam anuṣṭhitāḥ |
mantravarjyaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca || 127 ||
dharma.ipsavas tu dharmajñāḥ satāṃ vṛttam anuṣṭhitāḥ | mantravarjyaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca || 127 ||
yathā yathā hi sadvṛttam ātiṣṭhaty anasūyakaḥ |
tathā tathā-imaṃ ca-amuṃ ca lokaṃ prāpnoty aninditaḥ || 128 ||
yathā yathā hi sadvṛttam ātiṣṭhaty anasūyakaḥ | tathā tathā-imaṃ ca-amuṃ ca lokaṃ prāpnoty aninditaḥ || 128 ||
śaktena-api hi śūdreṇa na kāryo dhanasañcayaḥ |
śūdro hi dhanam āsādya brāhmaṇān eva bādhate || 129 ||
śaktena-api hi śūdreṇa na kāryo dhanasañcayaḥ | śūdro hi dhanam āsādya brāhmaṇān eva bādhate || 129 ||
ete caturṇāṃ varṇānām āpaddharmāḥ prakīrtitāḥ |
yān samyag anutiṣṭhanto vrajanti paramaṃ gatim || 130 ||
ete caturṇāṃ varṇānām āpaddharmāḥ prakīrtitāḥ | yān samyag anutiṣṭhanto vrajanti paramaṃ gatim || 130 ||
eṣa dharmavidhiḥ kṛtsnaś cāturvarṇyasya kīrtitaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham || 131 ||
eṣa dharmavidhiḥ kṛtsnaś cāturvarṇyasya kīrtitaḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham || 131 ||