kāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ | 1 |
kāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ | 1 |
EeseDharmaSanātana Library
128Book 9 · Chapter 7
83 shlokkāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ | 1 |
kāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ | 1 |
tad ubhayam āsurī vṛttiḥ | 2 |
tad ubhayam āsurī vṛttiḥ | 2 |
sva.jana.vikāraḥ kopaḥ | 3 |
sva.jana.vikāraḥ kopaḥ | 3 |
para.vṛddhi.hetuṣu āpad.artho 'narthaḥ saṃśaya iti | 4 |
para.vṛddhi.hetuṣu āpad.artho 'narthaḥ saṃśaya iti | 4 |
yo 'rthaḥ śatru.vṛddhim aprāptaḥ karoti, prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati, prāpyamāṇo vā kṣaya.vyaya.udayo bhavati, sa bhavaty āpad.arthaḥ | 5 |
yo 'rthaḥ śatru.vṛddhim aprāptaḥ karoti, prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati, prāpyamāṇo vā kṣaya.vyaya.udayo bhavati, sa bhavaty āpad.arthaḥ | 5 |
yathā sāmantānām āmiṣa.bhūtaḥ sāmanta.vyasanajo lābhaḥ, śatru.prārthito vā sva.bhāva.adhigamyo lābhaḥ, paścāt kopena pārṣṇi.grāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāl.lābhaḥ, mitra.ucchedena sandhi.vyatikrameṇa vā maṇḍala.viruddho lābhaḥ ity āpad.arthaḥ | 6 |
yathā sāmantānām āmiṣa.bhūtaḥ sāmanta.vyasanajo lābhaḥ, śatru.prārthito vā sva.bhāva.adhigamyo lābhaḥ, paścāt kopena pārṣṇi.grāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāl.lābhaḥ, mitra.ucchedena sandhi.vyatikrameṇa vā maṇḍala.viruddho lābhaḥ ity āpad.arthaḥ | 6 |
svataḥ parato vā bhaya.utpattir ity anarthaḥ | 7 |
svataḥ parato vā bhaya.utpattir ity anarthaḥ | 7 |
tayoḥ artho na vā-iti, anartho na vā-iti, artho 'nartha iti, anartho 'rtha iti saṃśayaḥ | 8 |
tayoḥ artho na vā-iti, anartho na vā-iti, artho 'nartha iti, anartho 'rtha iti saṃśayaḥ | 8 |
śatru.mitram utsāhayitum artho na vā-iti saṃśayaḥ | 9 |
śatru.mitram utsāhayitum artho na vā-iti saṃśayaḥ | 9 |
śatru.balam artha.mānābhyām āvāhayitum anartho na vā-iti saṃśayaḥ | 10 |
śatru.balam artha.mānābhyām āvāhayitum anartho na vā-iti saṃśayaḥ | 10 |
balavat.sāmantāṃ bhūmim ādātum artho 'nartha iti saṃśayaḥ | 11 |
balavat.sāmantāṃ bhūmim ādātum artho 'nartha iti saṃśayaḥ | 11 |
jāyasā sambhūyayānam anartho 'rtha iti saṃśayaḥ | 12 |
jāyasā sambhūyayānam anartho 'rtha iti saṃśayaḥ | 12 |
teṣām artha.saṃśayam upagacchet | 13 |
teṣām artha.saṃśayam upagacchet | 13 |
artho 'rtha.anubandhaḥ, artho niranubandhaḥ, artho 'nartha.anubandhaḥ, anartho 'rtha.anubandhaḥ, anartho niranubandhaḥ, anartho 'nartha.anubandhaḥ ity anubandha.ṣaḍ.vargaḥ | 14 |
artho 'rtha.anubandhaḥ, artho niranubandhaḥ, artho 'nartha.anubandhaḥ, anartho 'rtha.anubandhaḥ, anartho niranubandhaḥ, anartho 'nartha.anubandhaḥ ity anubandha.ṣaḍ.vargaḥ | 14 |
śatrum utpāṭya pārṣṇi.grāha.ādānam artho 'nartha.anubandhaḥ | 15 |
śatrum utpāṭya pārṣṇi.grāha.ādānam artho 'nartha.anubandhaḥ | 15 |
udāsīnasya daṇḍa.anugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ | 16 |
udāsīnasya daṇḍa.anugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ | 16 |
parasya-antar.ucchedanam artho 'nartha.anubandhaḥ | 17 |
parasya-antar.ucchedanam artho 'nartha.anubandhaḥ | 17 |
śatru.prativeśasya-anugrahaḥ kośa.daṇḍābhyām anartho 'nartha.anubandhaḥ | 18 |
śatru.prativeśasya-anugrahaḥ kośa.daṇḍābhyām anartho 'nartha.anubandhaḥ | 18 |
hīna.śaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ | 19 |
hīna.śaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ | 19 |
jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anartho 'nartha.anubandhaḥ | 20 |
jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anartho 'nartha.anubandhaḥ | 20 |
teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum | 21 |
teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum | 21 |
iti kārya.avasthāpanam | 22 |
iti kārya.avasthāpanam | 22 |
samantato yugapad.artha.utpattiḥ samantato 'rtha.āpad bhavati | 23 |
samantato yugapad.artha.utpattiḥ samantato 'rtha.āpad bhavati | 23 |
sā-eva pārṣṇi.grāha.vigṛhītā samantato 'rtha.saṃśaya.āpad bhavati | 24 |
sā-eva pārṣṇi.grāha.vigṛhītā samantato 'rtha.saṃśaya.āpad bhavati | 24 |
tayor mitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ | 25 |
tayor mitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ | 25 |
samantataḥ śatrubhyo bhaya.utpattiḥ samantto 'nartha.āpad bhavati | 26 |
samantataḥ śatrubhyo bhaya.utpattiḥ samantto 'nartha.āpad bhavati | 26 |
sā-eva mitra.vigṛhītā samantato 'nartha.saṃśaya.āpad bhavati | 27 |
sā-eva mitra.vigṛhītā samantato 'nartha.saṃśaya.āpad bhavati | 27 |
tayoś cala.amitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ, para.miśra.apratīkāro vā | 28 |
tayoś cala.amitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ, para.miśra.apratīkāro vā | 28 |
ito lābha itarato lābha ity ubhayato 'rtha.āpad bhavati | 29 |
ito lābha itarato lābha ity ubhayato 'rtha.āpad bhavati | 29 |
tasyāṃ samantato 'rthāyāṃ ca lābha.guṇa.yuktam artham ādātuṃ yāyāt | 30 |
tasyāṃ samantato 'rthāyāṃ ca lābha.guṇa.yuktam artham ādātuṃ yāyāt | 30 |
tulye lābha.guṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt | 31 |
tulye lābha.guṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt | 31 |
ito 'nartha itarato 'nartha ity ubhayato 'nartha.āpat | 32 |
ito 'nartha itarato 'nartha ity ubhayato 'nartha.āpat | 32 |
tasyāṃ samantato 'narthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta | 33 |
tasyāṃ samantato 'narthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta | 33 |
mitra.abhāve prakṛtīnāṃ laghīyasya-ekato 'narthāṃ sādhayet, ubhayato 'narthāṃ jyāyasyā, samantato 'narthāṃ mūlena pratikuryāt | 34 |
mitra.abhāve prakṛtīnāṃ laghīyasya-ekato 'narthāṃ sādhayet, ubhayato 'narthāṃ jyāyasyā, samantato 'narthāṃ mūlena pratikuryāt | 34 |
aśakye sarvam utsṛjya-apagacchet | 35 |
aśakye sarvam utsṛjya-apagacchet | 35 |
dṛṣṭā hi jīvataḥ punar.āvṛttir yathā suyātrā.udayanābhyām | 36 |
dṛṣṭā hi jīvataḥ punar.āvṛttir yathā suyātrā.udayanābhyām | 36 |
ito lābha itarato rājya.abhimarśa ity ubhayato 'rtha.anartha.āpad bhavati | 37 |
ito lābha itarato rājya.abhimarśa ity ubhayato 'rtha.anartha.āpad bhavati | 37 |
tasyām anartha.sādhako yo 'rthas tam ādātuṃ yāyāt | 38 |
tasyām anartha.sādhako yo 'rthas tam ādātuṃ yāyāt | 38 |
anyathā hi rājya.abhimarśaṃ vārayet | 39 |
anyathā hi rājya.abhimarśaṃ vārayet | 39 |
etayā samantato 'rtha.anartha.āpad vyākhyātā | 40 |
etayā samantato 'rtha.anartha.āpad vyākhyātā | 40 |
ito 'nartha itarato 'rtha.saṃśaya ity ubhayato 'nartha.artha.saṃśayā | 41 |
ito 'nartha itarato 'rtha.saṃśaya ity ubhayato 'nartha.artha.saṃśayā | 41 |
tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet, tat.siddhāv artha.saṃśayam | 42 |
tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet, tat.siddhāv artha.saṃśayam | 42 |
etayā samantato 'nartha.artha.saṃśayā vyākhyātā | 43 |
etayā samantato 'nartha.artha.saṃśayā vyākhyātā | 43 |
ito 'rtha itarato 'nartha.saṃśaya ity ubhayato 'rtha.anartha.saṃśaya.āpad | 44 |
ito 'rtha itarato 'nartha.saṃśaya ity ubhayato 'rtha.anartha.saṃśaya.āpad | 44 |
etayā samantato 'rtha.anartha.saṃśayā vyākhyātā | 45 |
etayā samantato 'rtha.anartha.saṃśayā vyākhyātā | 45 |
tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anartha.saṃśayān mokṣayituṃ yateta | 46 |
tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anartha.saṃśayān mokṣayituṃ yateta | 46 |
śreyo hi mitram anartha.saṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ, daṇḍo vā na kośa iti | 47 |
śreyo hi mitram anartha.saṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ, daṇḍo vā na kośa iti | 47 |
samagra.mokṣaṇa.abhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta | 48 |
samagra.mokṣaṇa.abhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta | 48 |
tatra puruṣa.prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa.lubdha.varjam, dravya.prakṛtīnāṃ sāraṃ mahā.upakāraṃ vā | 49 |
tatra puruṣa.prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa.lubdha.varjam, dravya.prakṛtīnāṃ sāraṃ mahā.upakāraṃ vā | 49 |
sandhinā-āsanena dvaidhī.bhāvena vā laghūni, viparyayair gurūṇi | 50 |
sandhinā-āsanena dvaidhī.bhāvena vā laghūni, viparyayair gurūṇi | 50 |
kṣaya.sthāna.vṛddhīnāṃ ca-uttara.uttaraṃ lipseta | 51 |
kṣaya.sthāna.vṛddhīnāṃ ca-uttara.uttaraṃ lipseta | 51 |
prātilomyena vā kṣaya.ādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet | 52 |
prātilomyena vā kṣaya.ādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet | 52 |
iti deśa.avasthāpanam | 53 |
iti deśa.avasthāpanam | 53 |
etena yātrā.ādi.madhya.anteṣv artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā | 54 |
etena yātrā.ādi.madhya.anteṣv artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā | 54 |
nirantara.yogitvāc ca-artha.anartha.saṃśayānāṃ yātrā.ādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇi.grāha.āsāra.pratighāte kṣaya.vyaya.pravāsa.pratyādeye mūla.rakṣaṇeṣu ca bhavati | 55 |
nirantara.yogitvāc ca-artha.anartha.saṃśayānāṃ yātrā.ādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇi.grāha.āsāra.pratighāte kṣaya.vyaya.pravāsa.pratyādeye mūla.rakṣaṇeṣu ca bhavati | 55 |
tathā-anarthaḥ saṃśayo vā sva.bhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati | 56 |
tathā-anarthaḥ saṃśayo vā sva.bhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati | 56 |
etena yātrā.madhye 'rtha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā | 57 |
etena yātrā.madhye 'rtha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā | 57 |
yātrā.ante tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvā-ucchidya vā-arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ na-anarthaḥ saṃśayo vā para.ābādha.bhayāt | 58 |
yātrā.ante tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvā-ucchidya vā-arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ na-anarthaḥ saṃśayo vā para.ābādha.bhayāt | 58 |
sāmavāyikānām apurogasya tu yātrā.madhya.antago 'narthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandha.gāmitvāt | 59 |
sāmavāyikānām apurogasya tu yātrā.madhya.antago 'narthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandha.gāmitvāt | 59 |
artho dharmaḥ kāma ity artha.tri.vargaḥ | 60 |
artho dharmaḥ kāma ity artha.tri.vargaḥ | 60 |
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum | 61 |
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum | 61 |
anartho 'dharmaḥ śoka ity anartha.tri.vargaḥ | 62 |
anartho 'dharmaḥ śoka ity anartha.tri.vargaḥ | 62 |
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum | 63 |
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum | 63 |
artho 'nartha iti, dharmo 'dharma iti, kāmaḥ śoka iti saṃśaya.tri.vargaḥ | 64 |
artho 'nartha iti, dharmo 'dharma iti, kāmaḥ śoka iti saṃśaya.tri.vargaḥ | 64 |
tasya-uttara.pakṣa.siddhau pūrva.pakṣaḥ śreyān upasamprāptum | 65 |
tasya-uttara.pakṣa.siddhau pūrva.pakṣaḥ śreyān upasamprāptum | 65 |
iti kāla.avasthāpanam | 66 |
iti kāla.avasthāpanam | 66 |
ity āpadaḥ - tāsāṃ siddhiḥ | 67 |
ity āpadaḥ - tāsāṃ siddhiḥ | 67 |
putra.bhrātṛ.bandhuṣu sāma.dānābhyāṃ siddhir anurūpā, paura.jānapada.daṇḍa.mukhyeṣu dāna.bhedābhyām, sāmanta.āṭavikeṣu bheda.daṇḍābhyām | 68 |
putra.bhrātṛ.bandhuṣu sāma.dānābhyāṃ siddhir anurūpā, paura.jānapada.daṇḍa.mukhyeṣu dāna.bhedābhyām, sāmanta.āṭavikeṣu bheda.daṇḍābhyām | 68 |
eṣā-anulomā, viparyaye pratilomā | 69 |
eṣā-anulomā, viparyaye pratilomā | 69 |
mitra.amitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ | 70 |
mitra.amitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ | 70 |
paraspara.sādhakā hy upāyāḥ | 71 |
paraspara.sādhakā hy upāyāḥ | 71 |
śatroḥ śaṅkita.amātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣa.prayogaṃ nivartayati, dūṣya.amātyeṣu dānam, saṅghāteṣu bhedaḥ, śaktimatsu daṇḍa iti | 72 |
śatroḥ śaṅkita.amātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣa.prayogaṃ nivartayati, dūṣya.amātyeṣu dānam, saṅghāteṣu bhedaḥ, śaktimatsu daṇḍa iti | 72 |
guru.lāghava.yogāc ca-āpadāṃ niyoga.vikalpa.samuccayā bhavanti | 73 |
guru.lāghava.yogāc ca-āpadāṃ niyoga.vikalpa.samuccayā bhavanti | 73 |
"anena-eva-upāyena na-anyena" iti niyogaḥ | 74 |
"anena-eva-upāyena na-anyena" iti niyogaḥ | 74 |
"anena vā-anyena vā" iti vikalpaḥ | 75 |
"anena vā-anyena vā" iti vikalpaḥ | 75 |
"anena-anyena ca" iti samuccayaḥ | 76 |
"anena-anyena ca" iti samuccayaḥ | 76 |
teṣām eka.yogāś catvāras tri.yogāś ca, dvi.yogāḥ ṣaṭ, ekaś catur.yogaḥ | 77 |
teṣām eka.yogāś catvāras tri.yogāś ca, dvi.yogāḥ ṣaṭ, ekaś catur.yogaḥ | 77 |
iti pañca.daśa.upāyāḥ | 78 |
iti pañca.daśa.upāyāḥ | 78 |
tāvantaḥ pratilomāḥ | 79 |
tāvantaḥ pratilomāḥ | 79 |
teṣām ekena-upāyena siddhir eka.siddhiḥ, dvābhyāṃ dvi.siddhiḥ, tribhis tri.siddhiḥ, caturbhiś catuḥ.siddhir iti | 80 |
teṣām ekena-upāyena siddhir eka.siddhiḥ, dvābhyāṃ dvi.siddhiḥ, tribhis tri.siddhiḥ, caturbhiś catuḥ.siddhir iti | 80 |
dharma.mūlatvāt kāma.phalatvāc ca-arthasya dharma.artha.kāma.anubandhā yā-arthasya siddhiḥ sā sarva.artha.siddhiḥ | 81 | iti siddhayah |
dharma.mūlatvāt kāma.phalatvāc ca-arthasya dharma.artha.kāma.anubandhā yā-arthasya siddhiḥ sā sarva.artha.siddhiḥ | 81 | iti siddhayah |
daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ | 82 |
daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ | 82 |
tāsāṃ daivata.brāhmaṇa.rpaṇipātataḥ siddhiḥ | 83 |
tāsāṃ daivata.brāhmaṇa.rpaṇipātataḥ siddhiḥ | 83 |