avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ | 1 |
avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ | 1 |
EeseDharmaSanātana Library
119Book 8 · Chapter 3
64 shlokavidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ | 1 |
avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ | 1 |
avinīto hi vyasana.doṣān na paśyati | 2 |
avinīto hi vyasana.doṣān na paśyati | 2 |
tān upadekṣyāmaḥ | 3 |
tān upadekṣyāmaḥ | 3 |
kopajas tri.vargaḥ, kāmajaś catur.vargaḥ | 4 |
kopajas tri.vargaḥ, kāmajaś catur.vargaḥ | 4 |
tayoḥ kopo garīyān | 5 |
tayoḥ kopo garīyān | 5 |
sarvatra hi kopaś carati | 6 |
sarvatra hi kopaś carati | 6 |
prāyaśaś ca kopa.vaśā rājānaḥ prakṛti.kopair hatāḥ śrūyante, kāma.vaśāḥ kṣaya.nimittam ari.vyādhibhir iti | 7 |
prāyaśaś ca kopa.vaśā rājānaḥ prakṛti.kopair hatāḥ śrūyante, kāma.vaśāḥ kṣaya.nimittam ari.vyādhibhir iti | 7 |
na-iti bhāradvājaḥ | 8 |
na-iti bhāradvājaḥ | 8 |
"sat.puruṣa.ācāraḥ kopo vaira.yātanam avajñā.vadho bhīta.manuṣyatā ca | 9 |
"sat.puruṣa.ācāraḥ kopo vaira.yātanam avajñā.vadho bhīta.manuṣyatā ca | 9 |
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa.pratiṣedha.arthaḥ | 10 |
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa.pratiṣedha.arthaḥ | 10 |
kāmaḥ siddhi.lābhaḥ sāntvaṃ tyāga.śīlatā sampriya.bhāvaś ca | 11 |
kāmaḥ siddhi.lābhaḥ sāntvaṃ tyāga.śīlatā sampriya.bhāvaś ca | 11 |
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta.karmaṇaḥ phala.upabhoga.arthaḥ" iti | 12 |
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta.karmaṇaḥ phala.upabhoga.arthaḥ" iti | 12 |
na-iti kauṭilyaḥ | 13 |
na-iti kauṭilyaḥ | 13 |
dveṣyatā śatru.vedanaṃ duḥkha.āsaṅgaś ca kopaḥ | 14 |
dveṣyatā śatru.vedanaṃ duḥkha.āsaṅgaś ca kopaḥ | 14 |
paribhavo dravya.nāśaḥ pāṭaccara.dyūtakāra.lubdhaka.gāyana.vādakaiś ca-anarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ | 15 |
paribhavo dravya.nāśaḥ pāṭaccara.dyūtakāra.lubdhaka.gāyana.vādakaiś ca-anarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ | 15 |
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī | 16 |
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī | 16 |
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś ca-avagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti | 17 |
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś ca-avagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti | 17 |
dravya.nāśāt-śatru.vedanaṃ garīyaḥ | 18 |
dravya.nāśāt-śatru.vedanaṃ garīyaḥ | 18 |
dravya.nāśaḥ kośa.ābādhakaḥ, śatru.vedanaṃ prāṇa.ābādhakam iti | 19 |
dravya.nāśaḥ kośa.ābādhakaḥ, śatru.vedanaṃ prāṇa.ābādhakam iti | 19 |
anarthya.samyogād duḥkha.samyogo garīyān | 20 |
anarthya.samyogād duḥkha.samyogo garīyān | 20 |
anarthya.samyogo muhūrta.pratīkāro, dīrgha.kleśa.karo duḥkhānām āsaṅga iti | 21 |
anarthya.samyogo muhūrta.pratīkāro, dīrgha.kleśa.karo duḥkhānām āsaṅga iti | 21 |
tasmāt kopo garīyān | 22 |
tasmāt kopo garīyān | 22 |
vāk.pāruṣyam artha.dūṣaṇaṃ daṇḍa.pāruṣyam iti | 23 |
vāk.pāruṣyam artha.dūṣaṇaṃ daṇḍa.pāruṣyam iti | 23 |
"vāk.pāruṣya.artha.dūṣaṇayor vāk.pāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ | 24 |
"vāk.pāruṣya.artha.dūṣaṇayor vāk.pāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ | 24 |
"paruṣa.mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati | 25 |
"paruṣa.mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati | 25 |
durukta.śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ.sandīpanam indriya.upatāpi ca" iti | 26 |
durukta.śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ.sandīpanam indriya.upatāpi ca" iti | 26 |
na-iti kauṭilyaḥ | 27 |
na-iti kauṭilyaḥ | 27 |
artha.pūjā vāk.śalyam apahanti, vṛtti.vilopas tv artha.dūṣaṇam | 28 |
artha.pūjā vāk.śalyam apahanti, vṛtti.vilopas tv artha.dūṣaṇam | 28 |
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vā-arthasya-ity artha.dūṣaṇam | 29 |
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vā-arthasya-ity artha.dūṣaṇam | 29 |
"artha.dūṣaṇa.daṇḍa.pāruṣyayor artha.dūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ | 30 |
"artha.dūṣaṇa.daṇḍa.pāruṣyayor artha.dūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ | 30 |
"artha.mūlau dharma.kāmau | 31 |
"artha.mūlau dharma.kāmau | 31 |
artha.pratibaddhaś ca loko vartate | 32 |
artha.pratibaddhaś ca loko vartate | 32 |
tasya.upaghāto garīyān" iti | 33 |
tasya.upaghāto garīyān" iti | 33 |
na-iti kauṭilyaḥ | 34 |
na-iti kauṭilyaḥ | 34 |
sumahatā-apy arthena na kaścana śarīra.vināśam icchet | 35 |
sumahatā-apy arthena na kaścana śarīra.vināśam icchet | 35 |
daṇḍa.pāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti | 36 |
daṇḍa.pāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti | 36 |
iti kopajas tri.vargaḥ | 37 |
iti kopajas tri.vargaḥ | 37 |
kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti catur.vargaḥ | 38 |
kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti catur.vargaḥ | 38 |
tasya "mṛgayā.dyūtayor mṛgayā garīyasī" iti piśunaḥ | 39 |
tasya "mṛgayā.dyūtayor mṛgayā garīyasī" iti piśunaḥ | 39 |
"stena.amitra.vyāla.dāva.praskhalana.bhaya.din.mohāḥ kṣut.pipāse ca prāṇa.ābādhas tasyām | 40 |
"stena.amitra.vyāla.dāva.praskhalana.bhaya.din.mohāḥ kṣut.pipāse ca prāṇa.ābādhas tasyām | 40 |
dyūte tu jitam eva-akṣa.viduṣā yathā jayat.sena.duryodhanābhyām" iti | 41 |
dyūte tu jitam eva-akṣa.viduṣā yathā jayat.sena.duryodhanābhyām" iti | 41 |
na-ity kauṭilyaḥ | 42 |
na-ity kauṭilyaḥ | 42 |
tayor apy anyatara.parājayo 'sti-iti nala.yudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam | 43 |
tayor apy anyatara.parājayo 'sti-iti nala.yudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam | 43 |
tad eva vijita.dravyam āmiṣaṃ vaira.anubandhaś ca | 44 |
tad eva vijita.dravyam āmiṣaṃ vaira.anubandhaś ca | 44 |
sato 'rthasya vipratipattir asataś ca-arjanam apratibhukta.nāśo mūtra.purīṣa.dhāraṇa.bubhukṣā.ādibhiś ca vyādhi.lābha iti dyūta.doṣāḥ | 45 |
sato 'rthasya vipratipattir asataś ca-arjanam apratibhukta.nāśo mūtra.purīṣa.dhāraṇa.bubhukṣā.ādibhiś ca vyādhi.lābha iti dyūta.doṣāḥ | 45 |
mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣma.pitta.medaḥ.sveda.nāśaś cale sthite ca kāye lakṣa.paricayaḥ kopa.bhaya.sthāneṣu ca mṛgāṇāṃ citta.jñānam anitya.yānaṃ ca-iti | 46 |
mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣma.pitta.medaḥ.sveda.nāśaś cale sthite ca kāye lakṣa.paricayaḥ kopa.bhaya.sthāneṣu ca mṛgāṇāṃ citta.jñānam anitya.yānaṃ ca-iti | 46 |
"dyūta.strī.vyasanayoḥ kaitava.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ | 47 |
"dyūta.strī.vyasanayoḥ kaitava.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ | 47 |
"sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ | 48 |
"sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ | 48 |
kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati | 49 |
kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati | 49 |
strī.vyasane tu snāna.pratikarma.bhojana.bhūmiṣu bhavaty eva dharma.artha.paripraśnaḥ | 50 |
strī.vyasane tu snāna.pratikarma.bhojana.bhūmiṣu bhavaty eva dharma.artha.paripraśnaḥ | 50 |
śakyā ca strī rājahite.niyoktum, upāṃśu.daṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā" iti | 51 |
śakyā ca strī rājahite.niyoktum, upāṃśu.daṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā" iti | 51 |
na-iti kauṭilyaḥ | 52 |
na-iti kauṭilyaḥ | 52 |
sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strī.vyasanam | 53 |
sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strī.vyasanam | 53 |
adarśanaṃ kārya.nirvedaḥ kāla.atipātanād anartho dharma.lopaś ca tantra.daurbalyaṃ pāna.anubandhaś ca-iti | 54 |
adarśanaṃ kārya.nirvedaḥ kāla.atipātanād anartho dharma.lopaś ca tantra.daurbalyaṃ pāna.anubandhaś ca-iti | 54 |
"strī.pāna.vyasanayoḥ strī.vyasanam" iti vātavyādhiḥ | 55 |
"strī.pāna.vyasanayoḥ strī.vyasanam" iti vātavyādhiḥ | 55 |
"strīṣu hi bāliśyam aneka.vidhaṃ niśānta.praṇidhau vyākhyātam | 56 |
"strīṣu hi bāliśyam aneka.vidhaṃ niśānta.praṇidhau vyākhyātam | 56 |
pāne tu śabda.ādīnām indriya.arthānām upabhogaḥ prīti.dānaṃ parijana.pūjanaṃ karma.śrama.vadhaś ca" iti | 57 |
pāne tu śabda.ādīnām indriya.arthānām upabhogaḥ prīti.dānaṃ parijana.pūjanaṃ karma.śrama.vadhaś ca" iti | 57 |
na-iti kauṭilyaḥ | 58 |
na-iti kauṭilyaḥ | 58 |
strī.vyasane bhavaty apatya.utpattir ātma.rakṣaṇaṃ ca-antar.dāreṣu, viparyayo vā bāhyeṣu, agamyeṣu sarva.ucchittiḥ | 59 |
strī.vyasane bhavaty apatya.utpattir ātma.rakṣaṇaṃ ca-antar.dāreṣu, viparyayo vā bāhyeṣu, agamyeṣu sarva.ucchittiḥ | 59 |
tad ubhayaṃ pāna.vyasane | 60 |
tad ubhayaṃ pāna.vyasane | 60 |
pāna.sampat - sañjñā.nāśo 'nunmattasya-unmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīna.darśanaṃ śruta.prajñā.prāṇa.vitta.mitra.hāniḥ sadbhir viyogo 'narthya.samyogas tantrī.gīta.naipuṇyeṣu ca-arthaghneṣu prasaṅga iti | 61 |
pāna.sampat - sañjñā.nāśo 'nunmattasya-unmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīna.darśanaṃ śruta.prajñā.prāṇa.vitta.mitra.hāniḥ sadbhir viyogo 'narthya.samyogas tantrī.gīta.naipuṇyeṣu ca-arthaghneṣu prasaṅga iti | 61 |
dyūta.madyayor dyūtam | 62 |
dyūta.madyayor dyūtam | 62 |
ekeṣāṃ paṇa.nimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣa.dvaidhena prakṛti.kopaṃ karoti | 63 |
ekeṣāṃ paṇa.nimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣa.dvaidhena prakṛti.kopaṃ karoti | 63 |
viśeṣataś ca saṅghānāṃ saṅgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyād iti | 64 |
viśeṣataś ca saṅghānāṃ saṅgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyād iti | 64 |