manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ | 1 |
manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ | 1 |
EeseDharmaSanātana Library
150Book 15 · Chapter 1
70 shlokmanuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ | 1 |
manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ | 1 |
tasyāḥ pṛthivyā lābha.pālana.upāyaḥ śāstram artha.śāstram iti | 2 |
tasyāḥ pṛthivyā lābha.pālana.upāyaḥ śāstram artha.śāstram iti | 2 |
tad.dvātriṃśad yukti.yuktaṃ - adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, pada.arthaḥ, hetv.arthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, artha.āpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākya.śeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, sva.sañjñā, pūrva.pakṣaḥ, uttara.pakṣaḥ, eka.antaḥ, anāgata.avekṣaṇam, atikrānta.avekṣaṇam, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ ūhyam iti | 3 |
tad.dvātriṃśad yukti.yuktaṃ - adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, pada.arthaḥ, hetv.arthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, artha.āpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākya.śeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, sva.sañjñā, pūrva.pakṣaḥ, uttara.pakṣaḥ, eka.antaḥ, anāgata.avekṣaṇam, atikrānta.avekṣaṇam, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ ūhyam iti | 3 |
yam artham adhikṛtya-ucyate tad adhikaraṇam | 4 |
yam artham adhikṛtya-ucyate tad adhikaraṇam | 4 |
"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya-ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam" iti | 5 |
"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya-ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam" iti | 5 |
śāstrasya prakaraṇa.anupūrvī vidhānam | 6 |
śāstrasya prakaraṇa.anupūrvī vidhānam | 6 |
"vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samyogaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ" ity evaṃ.ādikam iti | 7 |
"vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samyogaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ" ity evaṃ.ādikam iti | 7 |
vākya.yojanā yogaḥ | 8 |
vākya.yojanā yogaḥ | 8 |
"catur.varṇa.āśramo lokaḥ" iti | 9 |
"catur.varṇa.āśramo lokaḥ" iti | 9 |
pada.avadhikaḥ pada.arthaḥ | 10 |
pada.avadhikaḥ pada.arthaḥ | 10 |
mūla.hara iti padam | 11 |
mūla.hara iti padam | 11 |
"yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla.haraḥ" ity arthaḥ | 12 |
"yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla.haraḥ" ity arthaḥ | 12 |
hetur artha.sādhako hetv.arthaḥ | 13 |
hetur artha.sādhako hetv.arthaḥ | 13 |
"artha.mūlau hi dharma.kāmau" iti | 14 |
"artha.mūlau hi dharma.kāmau" iti | 14 |
samāsa.vākyam uddeśaḥ | 15 |
samāsa.vākyam uddeśaḥ | 15 |
"vidyā.vinaya.hetur indriya.jayaḥ" iti | 16 |
"vidyā.vinaya.hetur indriya.jayaḥ" iti | 16 |
vyāsa.vākyaṃ nirdeśaḥ | 17 |
vyāsa.vākyaṃ nirdeśaḥ | 17 |
"karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṃ śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ"iti | 18 |
"karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṃ śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ"iti | 18 |
evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ | 19 |
evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ | 19 |
"dharma.artha.virodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti | 20 |
"dharma.artha.virodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti | 20 |
evam asāv āha-ity apadeśaḥ | 21 |
evam asāv āha-ity apadeśaḥ | 21 |
"mantri.pariṣadaṃ dvādaśa.amātyān kurvīta-iti mānavāḥ - ṣoḍaśa-iti bārhaspatyāḥ - viṃśatim ity auśanasāḥ - yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti | 22 |
"mantri.pariṣadaṃ dvādaśa.amātyān kurvīta-iti mānavāḥ - ṣoḍaśa-iti bārhaspatyāḥ - viṃśatim ity auśanasāḥ - yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti | 22 |
uktena sādhanam atideśaḥ | 23 |
uktena sādhanam atideśaḥ | 23 |
"dattasya-apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam" iti | 24 |
"dattasya-apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam" iti | 24 |
vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ | 25 |
vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ | 25 |
"sāma.dāna.bheda.daṇḍair vā, yathā-āpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti | 26 |
"sāma.dāna.bheda.daṇḍair vā, yathā-āpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti | 26 |
dṛṣṭena-adṛṣṭasya sādhanam upamānam | 27 |
dṛṣṭena-adṛṣṭasya sādhanam upamānam | 27 |
"nivṛtta.parihārān pitā-iva-anugṛhṇīyāt" iti | 28 |
"nivṛtta.parihārān pitā-iva-anugṛhṇīyāt" iti | 28 |
yad anuktam arthād āpadyate sā-artha.āpattiḥ | 29 |
yad anuktam arthād āpadyate sā-artha.āpattiḥ | 29 |
"loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṃ priya.hita.dvāreṇa-āśrayeta" | 30 |
"loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṃ priya.hita.dvāreṇa-āśrayeta" | 30 |
"na-apriya.hita.dvāreṇa-āśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavati-iti | 31 |
"na-apriya.hita.dvāreṇa-āśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavati-iti | 31 |
ubhayato.hetumān arthaḥ saṃśayaḥ | 32 |
ubhayato.hetumān arthaḥ saṃśayaḥ | 32 |
"kṣīṇa.lubdha.prakṛtim apacarita.prakṛtiṃ vā" iti | 33 |
"kṣīṇa.lubdha.prakṛtim apacarita.prakṛtiṃ vā" iti | 33 |
prakaraṇa.antareṇa samāno 'rthaḥ prasaṅgaḥ | 34 |
prakaraṇa.antareṇa samāno 'rthaḥ prasaṅgaḥ | 34 |
"kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṃ bhūmau - iti samānaṃ pūrveṇa" iti | 35 |
"kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṃ bhūmau - iti samānaṃ pūrveṇa" iti | 35 |
pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ | 36 |
pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ | 36 |
"viparītam atuṣṭasya" iti | 37 |
"viparītam atuṣṭasya" iti | 37 |
yena vākyaṃ samāpyate sa vākya.śeṣaḥ | 38 |
yena vākyaṃ samāpyate sa vākya.śeṣaḥ | 38 |
"chinna.pakṣasya-iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca" iti | 39 |
"chinna.pakṣasya-iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca" iti | 39 |
tatra "śakuneḥ" iti vākya.śeṣaḥ | 40 |
tatra "śakuneḥ" iti vākya.śeṣaḥ | 40 |
para.vākyam apratiṣiddham anumatam | 41 |
para.vākyam apratiṣiddham anumatam | 41 |
"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha.vibhāgaḥ" iti | 42 |
"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha.vibhāgaḥ" iti | 42 |
atiśaya.varṇanā vyākhyānam | 43 |
atiśaya.varṇanā vyākhyānam | 43 |
"viśeṣataś ca saṅghānāṃ saṅgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyāt" iti | 44 |
"viśeṣataś ca saṅghānāṃ saṅgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyāt" iti | 44 |
guṇataḥ śabda.niṣpattir nirvacanam | 45 |
guṇataḥ śabda.niṣpattir nirvacanam | 45 |
"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti | 46 |
"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti | 46 |
dṛṣṭa.anto dṛṣṭa.anta.yukto nidarśanam | 47 |
dṛṣṭa.anto dṛṣṭa.anta.yukto nidarśanam | 47 |
"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda.yuddham iva.abhyupaiti" iti | 48 |
"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda.yuddham iva.abhyupaiti" iti | 48 |
abhipluta.vyapakarṣaṇam apavargaḥ | 49 |
abhipluta.vyapakarṣaṇam apavargaḥ | 49 |
"nityam āsannam ari.balaṃ vāsayed anyatra-abhyantara.kopa.śaṅkāyāḥ" iti | 50 |
"nityam āsannam ari.balaṃ vāsayed anyatra-abhyantara.kopa.śaṅkāyāḥ" iti | 50 |
parair asamitaḥ śabdaḥ sva.sañjñā | 51 |
parair asamitaḥ śabdaḥ sva.sañjñā | 51 |
"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmy.anantarā dvitīyā, bhūmy.eka.antarā tṛtīyā" iti | 52 |
"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmy.anantarā dvitīyā, bhūmy.eka.antarā tṛtīyā" iti | 52 |
pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva.pakṣaḥ | 53 |
pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva.pakṣaḥ | 53 |
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ" iti | 54 |
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ" iti | 54 |
tasya nirṇayana.vākyam uttara.pakṣaḥ | 55 |
tasya nirṇayana.vākyam uttara.pakṣaḥ | 55 |
"tad.āyattatvāt, tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī" iti | 56 |
"tad.āyattatvāt, tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī" iti | 56 |
sarvatra.āyattam eka.antaḥ | 57 |
sarvatra.āyattam eka.antaḥ | 57 |
"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti | 58 |
"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti | 58 |
paścād evaṃ vihitam ity anāgata.avekṣaṇam | 59 |
paścād evaṃ vihitam ity anāgata.avekṣaṇam | 59 |
"tulā.pratimānaṃ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti | 60 |
"tulā.pratimānaṃ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti | 60 |
purastād evaṃ vihitam ity atikrānta.aveṣkaṇam | 61 |
purastād evaṃ vihitam ity atikrānta.aveṣkaṇam | 61 |
"amātya.sampad uktā purastāt" iti | 62 |
"amātya.sampad uktā purastāt" iti | 62 |
evaṃ na-anyathā-iti niyogaḥ | 63 |
evaṃ na-anyathā-iti niyogaḥ | 63 |
"tasmād dharmyam arthyaṃ ca-asya-upadiśet, na-adharmyam anarthaym ca" iti | 64 |
"tasmād dharmyam arthyaṃ ca-asya-upadiśet, na-adharmyam anarthaym ca" iti | 64 |
anena vā-anena vā-iti vikalpaḥ | 65 |
anena vā-anena vā-iti vikalpaḥ | 65 |
"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti | 66 |
"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti | 66 |
anena ca-anena ca-iti samuccayaḥ | 67 |
anena ca-anena ca-iti samuccayaḥ | 67 |
"svayañjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti | 68 |
"svayañjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti | 68 |
anukta.karaṇam ūhyam | 69 |
anukta.karaṇam ūhyam | 69 |
"yathā ca dātā pratigrahītā ca na-upahatau syātāṃ tathā-anuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti | 70 |
"yathā ca dātā pratigrahītā ca na-upahatau syātāṃ tathā-anuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti | 70 |