EeseDharmaSanātana Library
ईशोपनिषत्
Isha Upanishad tyag, Ishvara ki sarvavyapakta, karma aur atma-drishti par chhota lekin gahra text hai.
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate | pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate || oṃ śāṃtiḥ śāṃtiḥ śāṃtiḥ ||
ॐ ईशा वास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥
oṃ īśā vāsyamidam̐ sarvaṃ yatkiñca jagatyāṃ jagat | tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam || १ ||
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchatam̐ samāḥ | evaṃ tvayi nānyatheto’sti na karma lipyate nare || २ ||
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥
asuryā nāma te lokā andhena tamasā’’vṛtāḥ | tām̐ste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ || ३ ||
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
anejadekaṃ manaso javīyo nainaddevā āpnuvanpūrvamarṣat | taddhāvato’nyānatyeti tiṣṭhattasminnapo mātariśvā dadhāti || ४ ||
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।
तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
tadejati tannaijati taddūre tadvantike | tadantarasya sarvasya tadu sarvasyāsya bāhyataḥ || ५ ||
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṃ tato na vijugupsate || ६ ||
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः ।
तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
yasminsarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ | tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ || ७ ||
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण-मस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् ।
कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू-र्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
sa paryagācchukramakāyamavraṇa-masnāviram̐ śuddhamapāpaviddham | kavirmanīṣī paribhūḥ svayambhū-ryāthātathyato’rthān vyadadhācchāśvatībhyaḥ samābhyaḥ || ८ ||
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः ॥ ९ ॥
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye’vidyāmupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyām̐ ratāḥ || ९ ||
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥
anyadevāhurvidyayā’nyadāhuravidyayā | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire || १० ||
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayam̐ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā’mṛtamaśnute || ११ ||
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥ १२ ॥
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye’sambhūtimupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u sambhūtyām̐ ratāḥ || १२ ||
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
anyadevāhuḥ sambhavādanyadāhurasambhavāt | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire || १३ ||
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
sambhūtiṃ ca vināśaṃ ca yastadvedobhayam̐ saha | vināśena mṛtyuṃ tīrtvā sambhūtyā’mṛtamaśnute || १४ ||
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham | tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye || १५ ||
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः ।
यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥
pūṣannekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ | yatte rūpaṃ kalyāṇatamaṃ tatte paśyāmi yo’sāvasau puruṣaḥ so’hamasmi || १६ ||
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मांतँ शरीरम् ।
ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥ १७ ॥
vāyuranilamamṛtamathedaṃ bhasmāṃtam̐ śarīram | oṃ krato smara kṛtam̐ smara krato smara kṛtam̐ smara || १७ ||
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १८ ॥
agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān | yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema || १८ ||