EeseDharmaSanātana Library
4काण्ड 9 · सूक्त 4
Atharvaveda Śaunaka Kand 9, Sukta 4.
24 shlok१८ उपरिष्टाद्बृहती, २१ आस्तारपङ्क्तिः।
सा॒ह॒स्रस्त्वे॒ष ऋ॑ष॒भः पय॑स्वा॒न् विश्वा॑ रू॒पाणि॑ व॒क्षणा॑सु॒ बिभ्र॑त्।
भ॒द्रं दा॒त्रे यज॑मानाय॒ शीक्ष॑न् बार्हस्प॒त्य उ॒स्रिय॒स्तन्तु॒माता॑न् ॥१॥
१८ upariṣṭādbṛhatī, २१ āstārapaṅktiḥ | sā॒ha॒srastve॒ṣa ṛ॑ṣa॒bhaḥ paya॑svā॒n viśvā॑ rū॒pāṇi॑ va॒kṣaṇā॑su॒ bibhra॑t | bha॒draṃ dā॒tre yaja॑mānāya॒ śīkṣa॑n bārhaspa॒tya u॒sriya॒stantu॒mātā॑n || १ ||
अ॒पां यो अग्ने॑ प्रति॒मा ब॒भूव॑ प्र॒भूः सर्व॑स्मै पृथि॒वीव॑ दे॒वी।
पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्यानां॑ साह॒स्रे पोषे॒ अपि॑ नः कृणोतु ॥२॥
a॒pāṃ yo agne॑ prati॒mā ba॒bhūva॑ pra॒bhūḥ sarva॑smai pṛthi॒vīva॑ de॒vī | pi॒tā va॒tsānāṃ॒ pati॑ra॒ghnyānāṃ॑ sāha॒sre poṣe॒ api॑ naḥ kṛṇotu || २ ||
पुमा॑न॒न्तर्वा॒न्त्स्थवि॑रः॒ पय॑स्वा॒न् वसोः॒ कब॑न्धमृष॒भो बि॑भर्ति ।
तमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑र्हु॒तम॒ग्निर्व॑हतु जा॒तवे॑दाः ॥३॥
pumā॑na॒ntarvā॒ntsthavi॑raḥ॒ paya॑svā॒n vasoḥ॒ kaba॑ndhamṛṣa॒bho bi॑bharti | tamindrā॑ya pa॒thibhi॑rdeva॒yānai॑rhu॒tama॒gnirva॑hatu jā॒tave॑dāḥ || ३ ||
पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्याना॒मथो॑ पि॒ता म॑ह॒तां गर्ग॑राणाम्।
व॒त्सो ज॒रायु॑ प्रति॒धुक् पी॒यूष॑ आ॒मिक्षा॑ घृ॒तं तद् व॑स्य॒ रेतः॑ ॥४॥
pi॒tā va॒tsānāṃ॒ pati॑ra॒ghnyānā॒matho॑ pi॒tā ma॑ha॒tāṃ garga॑rāṇām | va॒tso ja॒rāyu॑ prati॒dhuk pī॒yūṣa॑ ā॒mikṣā॑ ghṛ॒taṃ tad va॑sya॒ retaḥ॑ || ४ ||
दे॒वानां॑ भा॒ग उ॑पना॒ह ए॒षो॒३पां रस॒ ओष॑धीनां घृ॒तस्य॑ ।
सोम॑स्य भ॒क्षम॑वृणीत श॒क्रो बृ॒हन्नद्रि॑रभव॒द् यच्छरी॑रम् ॥५॥
de॒vānāṃ॑ bhā॒ga u॑panā॒ha e॒ṣo॒३pāṃ rasa॒ oṣa॑dhīnāṃ ghṛ॒tasya॑ | soma॑sya bha॒kṣama॑vṛṇīta śa॒kro bṛ॒hannadri॑rabhava॒d yaccharī॑ram || ५ ||
सोमे॑न पू॒र्णं क॒लशं॑ बिभर्षि॒ त्वष्टा॑ रु॒पाणां॑ जनि॒ता प॑शू॒नाम्।
शि॒वास्ते॑ सन्तु प्रज॒न्वऽ इ॒ह या इ॒मा न्य॑स्मभ्यं॑ स्वधिते यच्छ॒ या अ॒मूः ॥६॥
some॑na pū॒rṇaṃ ka॒laśaṃ॑ bibharṣi॒ tvaṣṭā॑ ru॒pāṇāṃ॑ jani॒tā pa॑śū॒nām | śi॒vāste॑ santu praja॒nva’ i॒ha yā i॒mā nya॑smabhyaṃ॑ svadhite yaccha॒ yā a॒mūḥ || ६ ||
आज्यं बिभर्ति घृ॒तम॑स्य॒ रेतः॑ साह॒स्रः पोष॒स्तमु॑ य॒ज्ञमा॑हुः ।
इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो वसा॑नः॒ सो अ॒स्मान् दे॑वाः शि॒व ऐतु॑ द॒त्तः ॥७॥
ājyaṃ bibharti ghṛ॒tama॑sya॒ retaḥ॑ sāha॒sraḥ poṣa॒stamu॑ ya॒jñamā॑huḥ | indra॑sya rū॒pamṛ॑ṣa॒bho vasā॑naḥ॒ so a॒smān de॑vāḥ śi॒va aitu॑ da॒ttaḥ || ७ ||
इन्द्र॒स्यौजो॒ वरु॑णस्य बा॒हू अ॒श्विनो॒रंसौ॑ म॒रुता॑मि॒यं क॒कुत्।
बृह॒स्पतिं॒ संभृ॑तमे॒तमा॑हु॒र्ये धीरा॑सः क॒वयो॒ ये म॑नी॒षिणः॑ ॥८॥
indra॒syaujo॒ varu॑ṇasya bā॒hū a॒śvino॒raṃsau॑ ma॒rutā॑mi॒yaṃ ka॒kut | bṛha॒spatiṃ॒ saṃbhṛ॑tame॒tamā॑hu॒rye dhīrā॑saḥ ka॒vayo॒ ye ma॑nī॒ṣiṇaḥ॑ || ८ ||
दैवी॒र्विशः॒ पय॑स्वा॒ना त॑नोषि॒ त्वामिन्द्रं॒ त्वां सर॑स्वन्तमाहुः ।
स॒हस्रं॒ स एक॑मुखा ददाति॒ यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑ ॥९॥
daivī॒rviśaḥ॒ paya॑svā॒nā ta॑noṣi॒ tvāmindraṃ॒ tvāṃ sara॑svantamāhuḥ | sa॒hasraṃ॒ sa eka॑mukhā dadāti॒ yo brā॑hma॒ṇa ṛ॑ṣa॒bhamā॑ju॒hoti॑ || ९ ||
बृह॒स्पतिः॑ सवि॒ता ते॒ वयो॑ दधौ॒ त्वष्टु॑र्वा॒योः पर्या॒त्मा त॒ आभृ॑तः ।
अ॒न्तरि॑क्षे॒ मन॑सा त्वा जुहोमि ब॒र्हिष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म् ॥१०॥
bṛha॒spatiḥ॑ savi॒tā te॒ vayo॑ dadhau॒ tvaṣṭu॑rvā॒yoḥ paryā॒tmā ta॒ ābhṛ॑taḥ | a॒ntari॑kṣe॒ mana॑sā tvā juhomi ba॒rhiṣṭe॒ dyāvā॑pṛthi॒vī u॒bhe stā॑m || १० ||
य इन्द्र॑ इव दे॒वेषु॒ गोष्वेति॑ वि॒वाव॑दत्।
तस्य॑ ऋष॒भस्याङ्गा॑नि ब्र॒ह्मा सं स्तौ॑तु भ॒द्रया॑ ॥११॥
ya indra॑ iva de॒veṣu॒ goṣveti॑ vi॒vāva॑dat | tasya॑ ṛṣa॒bhasyāṅgā॑ni bra॒hmā saṃ stau॑tu bha॒drayā॑ || ११ ||
पा॒र्श्वे आ॑स्ता॒मनु॑मत्या॒ भग॑स्यास्तामनू॒वृजौ॑ ।
अ॒ष्ठी॒वन्ता॑वब्रवीन्मि॒त्रो ममै॒तौ केव॑ला॒विति॑ ॥१२॥
pā॒rśve ā॑stā॒manu॑matyā॒ bhaga॑syāstāmanū॒vṛjau॑ | a॒ṣṭhī॒vantā॑vabravīnmi॒tro mamai॒tau keva॑lā॒viti॑ || १२ ||
भ॒सदा॑सीदादि॒त्यानां॒ श्रोणी॑ आस्तां॒ बृह॒स्पतेः॑ ।
पुच्छं॒ वात॑स्य दे॒वस्य॒ तेन॑ धूनो॒त्योष॑धीः ॥१३॥
bha॒sadā॑sīdādi॒tyānāṃ॒ śroṇī॑ āstāṃ॒ bṛha॒spateḥ॑ | pucchaṃ॒ vāta॑sya de॒vasya॒ tena॑ dhūno॒tyoṣa॑dhīḥ || १३ ||
गुदा॑ आसन्त्सिनीवा॒ल्याः सू॒र्याया॒स्त्वच॑मब्रुवन्।
उ॒त्था॒तुर॑ब्रुवन् प॒द ऋ॑ष॒भं यदक॑ल्पयन् ॥१४॥
gudā॑ āsantsinīvā॒lyāḥ sū॒ryāyā॒stvaca॑mabruvan | u॒tthā॒tura॑bruvan pa॒da ṛ॑ṣa॒bhaṃ yadaka॑lpayan || १४ ||
क्रो॒ड आ॑सीज्जामिशं॒सस्य॒ सोम॑स्य क॒लशो॑ धृ॒तः ।
दे॒वाः सं॒गत्य॒ यत् सर्व॑ ऋष॒भं व्यक॑ल्पयन् ॥१५॥
kro॒ḍa ā॑sījjāmiśaṃ॒sasya॒ soma॑sya ka॒laśo॑ dhṛ॒taḥ | de॒vāḥ saṃ॒gatya॒ yat sarva॑ ṛṣa॒bhaṃ vyaka॑lpayan || १५ ||
ते कुष्ठि॑काः स॒रमा॑यै कू॒र्मेभ्यो॑ अदधुः श॒फान्।
ऊब॑ध्यमस्य की॒टेभ्यः॑ श्वव॒र्तेभ्यो॑ अधारयन् ॥१६॥
te kuṣṭhi॑kāḥ sa॒ramā॑yai kū॒rmebhyo॑ adadhuḥ śa॒phān | ūba॑dhyamasya kī॒ṭebhyaḥ॑ śvava॒rtebhyo॑ adhārayan || १६ ||
शृङ्गा॑भ्यां॒ रक्ष॑ ऋष॒त्यव॑र्तिं हन्ति॒ चक्षु॑षा ।
शृ॒णोति॑ भ॒द्रं कर्णा॑भ्यां॒ गवां॒ यः पति॑र॒घ्न्यः ॥१७॥
śṛṅgā॑bhyāṃ॒ rakṣa॑ ṛṣa॒tyava॑rtiṃ hanti॒ cakṣu॑ṣā | śṛ॒ṇoti॑ bha॒draṃ karṇā॑bhyāṃ॒ gavāṃ॒ yaḥ pati॑ra॒ghnyaḥ || १७ ||
श॒त॒याजं॒ स य॑जते॒ नैनं॑ दुन्वन्त्य॒ग्नयः॑ ।
जिन्व॑न्ति॒ विश्वे॒ तं दे॒वा यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑ ॥१८॥
śa॒ta॒yājaṃ॒ sa ya॑jate॒ nainaṃ॑ dunvantya॒gnayaḥ॑ | jinva॑nti॒ viśve॒ taṃ de॒vā yo brā॑hma॒ṇa ṛ॑ṣa॒bhamā॑ju॒hoti॑ || १८ ||
ब्रा॒ह्म॒णेभ्य॑ ऋष॒भं द॒त्त्वा वरी॑यः कृणुते॒ मनः॑ ।
पुष्टिं॒ सो अ॒घ्न्यानां॒ स्वे गो॒ष्ठेऽव॑ पश्यते ॥१९॥
brā॒hma॒ṇebhya॑ ṛṣa॒bhaṃ da॒ttvā varī॑yaḥ kṛṇute॒ manaḥ॑ | puṣṭiṃ॒ so a॒ghnyānāṃ॒ sve go॒ṣṭhe’va॑ paśyate || १९ ||
गावः॑ सन्तु प्र॒जाः स॒न्त्वथो॑ अस्तु तनूब॒लम्।
तत् सर्व॒मनु॑ मन्यन्तां दे॒वा ऋ॑षभदा॒यिने॑ ॥२०॥
gāvaḥ॑ santu pra॒jāḥ sa॒ntvatho॑ astu tanūba॒lam | tat sarva॒manu॑ manyantāṃ de॒vā ṛ॑ṣabhadā॒yine॑ || २० ||
अ॒यं पिपा॑न॒ इन्द्र॒ इद् र॒यिं द॑धातु चेत॒नीम्।
अ॒यं धे॒नुं सु॒दुघां॒ नित्य॑वत्सां॒ वशं॑ दुहां विप॒श्चितं॑ प॒रो दि॒वः ॥२१॥
a॒yaṃ pipā॑na॒ indra॒ id ra॒yiṃ da॑dhātu ceta॒nīm | a॒yaṃ dhe॒nuṃ su॒dughāṃ॒ nitya॑vatsāṃ॒ vaśaṃ॑ duhāṃ vipa॒ścitaṃ॑ pa॒ro di॒vaḥ || २१ ||
पि॒शङ्ग॑रूपो नभ॒सो व॑यो॒धा ऐ॒न्द्रः शुष्मो॑ वि॒श्वरू॑पो न॒ आग॑न्।
आयु॑र॒स्मभ्यं॒ दध॑त् प्र॒जां च॑ रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचताम् ॥२२॥
pi॒śaṅga॑rūpo nabha॒so va॑yo॒dhā ai॒ndraḥ śuṣmo॑ vi॒śvarū॑po na॒ āga॑n | āyu॑ra॒smabhyaṃ॒ dadha॑t pra॒jāṃ ca॑ rā॒yaśca॒ poṣai॑ra॒bhi naḥ॑ sacatām || २२ ||
उपे॒होप॑पर्चना॒स्मिन् गो॒ष्ठ उप॑ पृञ्च नः ।
उप॑ ऋष॒भस्य॒ यद् रेत॒ उपे॑न्द्र॒ तव॑ वी॒र्यऽम् ॥२३॥
upe॒hopa॑parcanā॒smin go॒ṣṭha upa॑ pṛñca naḥ | upa॑ ṛṣa॒bhasya॒ yad reta॒ upe॑ndra॒ tava॑ vī॒rya’m || २३ ||
ए॒तं वो॒ युवा॑नं॒ प्रति॑ दध्मो॒ अत्र॒ तेन॒ क्रीड॑न्तीश्चरत॒ वशाँ॒ अनु॑ ।
मा नो॑ हासिष्ट ज॒नुषा॑ सुभागा रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचध्वम् ॥२४॥
e॒taṃ vo॒ yuvā॑naṃ॒ prati॑ dadhmo॒ atra॒ tena॒ krīḍa॑ntīścarata॒ vaśām॒̐ anu॑ | mā no॑ hāsiṣṭa ja॒nuṣā॑ subhāgā rā॒yaśca॒ poṣai॑ra॒bhi naḥ॑ sacadhvam || २४ ||