EeseDharmaSanātana Library
6काण्ड 19 · सूक्त 6
Atharvaveda Śaunaka Kand 19, Sukta 6.
16 shlokस॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम् ॥१॥
sa॒hasra॑bāhuḥ॒ puru॑ṣaḥ sahasrā॒kṣaḥ sa॒hasra॑pāt | sa bhūmiṃ॑ vi॒śvato॑ vṛ॒tvātya॑tiṣṭhad daśāṅgu॒lam || १ ||
त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ ।
तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑ ॥२॥
tri॒bhiḥ pa॒dbhirdyāma॑roha॒t pāda॑sye॒hābha॑va॒t punaḥ॑ | tathā॒ vya’krāma॒d viṣva॑ṅaśanānaśa॒ne anu॑ || २ ||
ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि ॥३॥
tāva॑nto asya mahi॒māna॒stato॒ jyāyāṃ॑śca॒ pūru॑ṣaḥ | pādo॑’sya॒ viśvā॑ bhū॒tāni॑ tri॒pāda॑syṛ॒taṃ॑ di॒vi || ३ ||
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह ॥४॥
puru॑ṣa e॒vedaṃ sarvaṃ॒ yad bhū॒taṃ yacca॑ bhā॒vyam | u॒tāmṛ॑ta॒tvasye॑śva॒ro yada॒nyenābha॑vat sa॒ha || ४ ||
यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्।
मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते ॥५॥
yat puru॑ṣaṃ॒ vyada॑dhuḥ kati॒dhā vya’kalpayan | mukhaṃ॒ kima॑sya॒ kiṃ bā॒hū kimū॒rū pādā॑ ucyete || ५ ||
ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्।
मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥६॥
brā॒hma॒ṇo’sya॒ mukha॑māsīd bā॒hū rā॑ja॒nyo’bhavat | madhyaṃ॒ tada॑sya॒ yad vaiśyaḥ॑ pa॒dbhyāṃ śū॒dro a॑jāyata || ६ ||
चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत ॥७॥
candra॑mā ma॑naso jāta॑śca॑kṣoḥ sū॑ryo ajāyata | mukhā॒dindra॑ścā॒gniśca॑ prā॒ṇād vā॒yura॑jāyata || ७ ||
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन् ॥८॥
nābhyā॑ āsīda॒ntari॑kṣaṃ śī॒rṣṇo dyauḥ sama॑vartata | pa॒dbhyāṃ bhūmi॒rdiśaḥ॒ śrotrā॒t tathā॑ lo॒kāṃ a॑kalpayan || ८ ||
वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥९॥
vi॒rāḍagre॒ sama॑bhavad vi॒rājo॒ adhi॒ pūru॑ṣaḥ | sa jā॒to atya॑ricyata pa॒ścād bhūmi॒matho॑ pu॒raḥ || ९ ||
यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥१०॥
yat puru॑ṣeṇa ha॒viṣā॑ de॒vā ya॒jñamata॑nvata | va॒sa॒nto a॑syāsī॒dājyaṃ॑ grī॒ṣma i॒dhmaḥ śa॒raddha॒viḥ || १० ||
तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये ॥११॥
taṃ ya॒jñaṃ prā॒vṛṣā॒ praukṣa॒n puru॑ṣaṃ jā॒tama॑gra॒śaḥ | tena॑ de॒vā a॑yajanta sā॒dhyā vasa॑vaśca॒ ye || ११ ||
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥१२॥
tasmā॒daśvā॑ ajāyanta॒ ye ca॒ ke co॑bha॒yāda॑taḥ | gāvo॑ ha jajñire॒ tasmā॒t tasmā॑jjā॒tā a॑jā॒vayaḥ॑ || १२ ||
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥१३॥
tasmā॑d ya॒jñāt sa॑rva॒huta॒ ṛcaḥ॒ sāmā॑ni jajñire | chando॑ ha jajñire॒ tasmā॒d yaju॒stasmā॑dajāyata || १३ ||
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्।
प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥१४॥
tasmā॑d ya॒jñāt sa॑rva॒hutaḥ॒ saṃbhṛ॑taṃ pṛṣadā॒jya’m | pa॒śūṃstāṃśca॑kre vāya॒vyā’nāra॒ṇyā grā॒myāśca॒ ye || १४ ||
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम् ॥१५॥
sa॒ptāsyā॑san pari॒dhaya॒striḥ sa॒pta sa॒midhaḥ॑ kṛ॒tāḥ | de॒vā yad ya॒jñaṃ ta॑nvā॒nā aba॑dhna॒n puru॑ṣaṃ pa॒śum || १५ ||
मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः ।
राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑ ॥१६॥
mū॒rdhno de॒vasya॑ bṛha॒to aṃ॒śavaḥ॑ sa॒pta sa॑pta॒tīḥ | rājñaḥ॒ soma॑syājāyanta jā॒tasya॒ puru॑ṣā॒dadhi॑ || १६ ||