EeseDharmaSanātana Library
4काण्ड 11 · सूक्त 4
Atharvaveda Śaunaka Kand 11, Sukta 4.
26 shlok२० अनुष्टुगर्भा त्रिष्टुप्, २१ मध्येज्योतिर्जगती, २२ त्रिष्टुप्, २६ बृहतीगर्भा।
प्रा॒णाय॒ नमो॒ यस्य॒ सर्व॑मि॒दं वशे॑ ।
यो भू॒तः सर्व॑स्येश्व॒रो यस्मि॒न्त्सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम् ॥१॥
२० anuṣṭugarbhā triṣṭup, २१ madhyejyotirjagatī, २२ triṣṭup, २६ bṛhatīgarbhā | prā॒ṇāya॒ namo॒ yasya॒ sarva॑mi॒daṃ vaśe॑ | yo bhū॒taḥ sarva॑syeśva॒ro yasmi॒ntsarvaṃ॒ prati॑ṣṭhitam || १ ||
नम॑स्ते प्राण॒ क्रन्दा॑य॒ नम॑स्ते स्तनयि॒त्नवे॑ ।
नम॑स्ते प्राण वि॒द्युते॒ नम॑स्ते प्राण॒ वर्ष॑ते ॥२॥
nama॑ste prāṇa॒ krandā॑ya॒ nama॑ste stanayi॒tnave॑ | nama॑ste prāṇa vi॒dyute॒ nama॑ste prāṇa॒ varṣa॑te || २ ||
यत् प्रा॒ण स्त॑नयि॒त्नुना॑भि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः ।
प्र वी॑यन्ते॒ गर्भा॑न् दध॒तेऽथो॑ ब॒ह्वीर्वि जा॑यन्ते ॥३॥
yat prā॒ṇa sta॑nayi॒tnunā॑bhi॒kranda॒tyoṣa॑dhīḥ | pra vī॑yante॒ garbhā॑n dadha॒te’tho॑ ba॒hvīrvi jā॑yante || ३ ||
यत् प्रा॒ण ऋ॒तावाग॑तेऽभि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः ।
सर्वं॑ त॒दा प्र मो॑दते॒ यत् किं च॒ भूम्या॒मधि॑ ॥४॥
yat prā॒ṇa ṛ॒tāvāga॑te’bhi॒kranda॒tyoṣa॑dhīḥ | sarvaṃ॑ ta॒dā pra mo॑date॒ yat kiṃ ca॒ bhūmyā॒madhi॑ || ४ ||
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्।
प॒शव॒स्तत् प्र मो॑दन्ते॒ महो॒ वै नो॑ भविष्यति ॥५॥
ya॒dā prā॒ṇo a॒bhyava॑rṣīd va॒rṣeṇa॑ pṛthi॒vīṃ ma॒hīm | pa॒śava॒stat pra mo॑dante॒ maho॒ vai no॑ bhaviṣyati || ५ ||
अ॒भिवृ॑ष्टा॒ ओष॑धयः प्रा॒णेन॒ सम॑वादिरन्।
आयु॒र्वै नः॒ प्राती॑तरः॒ सर्वा॑ नः सुर॒भीर॑कः ॥६॥
a॒bhivṛ॑ṣṭā॒ oṣa॑dhayaḥ prā॒ṇena॒ sama॑vādiran | āyu॒rvai naḥ॒ prātī॑taraḥ॒ sarvā॑ naḥ sura॒bhīra॑kaḥ || ६ ||
नम॑स्ते अस्त्वाय॒ते नमो॑ अस्तु पराय॒ते।
नम॑स्ते प्राण॒ तिष्ठ॑त॒ आसी॑नायो॒त ते॒ नमः॑ ॥७॥
nama॑ste astvāya॒te namo॑ astu parāya॒te | nama॑ste prāṇa॒ tiṣṭha॑ta॒ āsī॑nāyo॒ta te॒ namaḥ॑ || ७ ||
नम॑स्ते प्राण प्राण॒ते नमो॑ अस्त्वपान॒ते।
प॒रा॒चीना॑य ते॒ नमः॑ प्रती॒चीना॑य ते॒ नमः॑ सर्व॑स्मै त इ॒दं नमः॑ ॥८॥
nama॑ste prāṇa prāṇa॒te namo॑ astvapāna॒te | pa॒rā॒cīnā॑ya te॒ namaḥ॑ pratī॒cīnā॑ya te॒ namaḥ॑ sarva॑smai ta i॒daṃ namaḥ॑ || ८ ||
या ते॑ प्राण प्रि॒या त॒नूर्यो ते॑ प्राण॒ प्रेय॑सी ।
अथो॒ यद् भे॑ष॒जं तव॒ तस्य॑ नो धेहि जी॒वसे॑ ॥९॥
yā te॑ prāṇa pri॒yā ta॒nūryo te॑ prāṇa॒ preya॑sī | atho॒ yad bhe॑ṣa॒jaṃ tava॒ tasya॑ no dhehi jī॒vase॑ || ९ ||
प्रा॒णः प्र॒जा अनु॑ वस्ते पि॒ता पु॒त्रमि॑व प्रि॒यम्।
प्रा॒णो ह॒ सर्व॑स्येश्व॒रो यच्च॑ प्रा॒णति॒ यच्च॒ न ॥१०॥
prā॒ṇaḥ pra॒jā anu॑ vaste pi॒tā pu॒trami॑va pri॒yam | prā॒ṇo ha॒ sarva॑syeśva॒ro yacca॑ prā॒ṇati॒ yacca॒ na || १० ||
प्रा॒णो मृ॒त्युः प्रा॒णस्त॒क्मा प्रा॒णं दे॒वा उपा॑सते ।
प्रा॒णो ह॒ सत्यवा॒दिन॑मुत्त॒मे लो॒क आ द॑धत् ॥११॥
prā॒ṇo mṛ॒tyuḥ prā॒ṇasta॒kmā prā॒ṇaṃ de॒vā upā॑sate | prā॒ṇo ha॒ satyavā॒dina॑mutta॒me lo॒ka ā da॑dhat || ११ ||
प्रा॒णो वि॒राट् प्रा॒णो देष्ट्री॑ प्रा॒णं सर्व॒ उपा॑सते ।
प्रा॒णो ह॒ सूर्य॑श्च॒न्द्रमाः॑ प्रा॒णमा॑हुः प्र॒जाप॑तिम् ॥१२॥
prā॒ṇo vi॒rāṭ prā॒ṇo deṣṭrī॑ prā॒ṇaṃ sarva॒ upā॑sate | prā॒ṇo ha॒ sūrya॑śca॒ndramāḥ॑ prā॒ṇamā॑huḥ pra॒jāpa॑tim || १२ ||
प्रा॒णा॒पा॒नौ व्री॑हिय॒वाव॑न॒ड्वान् प्रा॒ण उ॑च्यते ।
यवे॑ ह प्रा॒ण आहि॑तोऽपा॒नो व्री॒हिरु॑च्यते ॥१३॥
prā॒ṇā॒pā॒nau vrī॑hiya॒vāva॑na॒ḍvān prā॒ṇa u॑cyate | yave॑ ha prā॒ṇa āhi॑to’pā॒no vrī॒hiru॑cyate || १३ ||
अपा॑नति॒ प्राण॑ति॒ पुरु॑षो॒ गर्भे॑ अन्त॒रा।
य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॒स्यथ॒ स जा॑यते॒ पुनः॑ ॥१४॥
apā॑nati॒ prāṇa॑ti॒ puru॑ṣo॒ garbhe॑ anta॒rā | ya॒dā tvaṃ prā॑ṇa॒ jinva॒syatha॒ sa jā॑yate॒ punaḥ॑ || १४ ||
प्रा॒णमा॑हुर्मात॒रिश्वा॑नं॒ वातो॑ ह प्रा॒ण उ॑च्यते ।
प्रा॒णे ह॑ भू॒तं भव्यं॑ च प्रा॒णे सर्वं॑ प्रति॑ष्ठितम् ॥१५॥
prā॒ṇamā॑hurmāta॒riśvā॑naṃ॒ vāto॑ ha prā॒ṇa u॑cyate | prā॒ṇe ha॑ bhū॒taṃ bhavyaṃ॑ ca prā॒ṇe sarvaṃ॑ prati॑ṣṭhitam || १५ ||
आ॒थ॒र्व॒णीरा॑ङ्गिर॒सीर्दैवी॑र्मनुष्य॒जा उ॒त।
ओष॑धयः॒ प्र जा॑यन्ते य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॑सि ॥१६॥
ā॒tha॒rva॒ṇīrā॑ṅgira॒sīrdaivī॑rmanuṣya॒jā u॒ta | oṣa॑dhayaḥ॒ pra jā॑yante ya॒dā tvaṃ prā॑ṇa॒ jinva॑si || १६ ||
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्।
ओष॑धयः॒ प्र जा॑य॒न्तेऽथो॒ याः काश्च॑ वी॒रुधः॑ ॥१७॥
ya॒dā prā॒ṇo a॒bhyava॑rṣīd va॒rṣeṇa॑ pṛthi॒vīṃ ma॒hīm | oṣa॑dhayaḥ॒ pra jā॑ya॒nte’tho॒ yāḥ kāśca॑ vī॒rudhaḥ॑ || १७ ||
यस्ते॑ प्राणे॒दं वेद॒ यस्मिं॒श्चासि॒ प्रति॑ष्ठितः ।
सर्वे॒ तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रान॒मुष्मिंल्लो॒क उ॑त्त॒मे ॥१८॥
yaste॑ prāṇe॒daṃ veda॒ yasmiṃ॒ścāsi॒ prati॑ṣṭhitaḥ | sarve॒ tasmai॑ ba॒liṃ ha॑rāna॒muṣmiṃllo॒ka u॑tta॒me || १८ ||
यथा॑ प्राण बलि॒हृत॒स्तुभ्यं॒ सर्वाः॑ प्र॒जा इ॒माः ।
ए॒वा तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रा॒न् यस्त्वा॑ शृ॒णव॑त् सुश्रवः ॥१९॥
yathā॑ prāṇa bali॒hṛta॒stubhyaṃ॒ sarvāḥ॑ pra॒jā i॒māḥ | e॒vā tasmai॑ ba॒liṃ ha॑rā॒n yastvā॑ śṛ॒ṇava॑t suśravaḥ || १९ ||
अ॒न्तर्गर्भ॑श्चरति दे॒वता॒स्वाभू॑तो भू॒तः स उ॑ जायते॒ पुनः॑ ।
स भू॒तो भव्यं॑ भवि॒ष्यत् पि॒ता पु॒त्रं प्र वि॑वेशा॒ शची॑भिः ॥२०॥
a॒ntargarbha॑ścarati de॒vatā॒svābhū॑to bhū॒taḥ sa u॑ jāyate॒ punaḥ॑ | sa bhū॒to bhavyaṃ॑ bhavi॒ṣyat pi॒tā pu॒traṃ pra vi॑veśā॒ śacī॑bhiḥ || २० ||
एकं॒ पादं॒ नोत्खि॑दति सलि॒लाद्धंस उ॒च्चर॑न्।
यद॒ङ्ग स तमु॑त्खि॒देन्नैवाद्य न श्वः स्या॒न्न रात्री॒ नाहः॑ स्या॒न्न व्युऽछेत् क॒दा च॒न ॥२१॥
ekaṃ॒ pādaṃ॒ notkhi॑dati sali॒lāddhaṃsa u॒ccara॑n | yada॒ṅga sa tamu॑tkhi॒dennaivādya na śvaḥ syā॒nna rātrī॒ nāhaḥ॑ syā॒nna vyu’chet ka॒dā ca॒na || २१ ||
अ॒ष्टाच॑क्रं वर्तत॒ एक॑नेमि स॒हस्रा॑क्षरं॒ प्र पु॒रो नि प॒श्चा।
अ॒र्धेन॒ विश्वं॒ भुव॑नं ज॒जान॒ यद॑स्या॒र्धं क॑त॒मः स के॒तुः ॥२२॥
a॒ṣṭāca॑kraṃ vartata॒ eka॑nemi sa॒hasrā॑kṣaraṃ॒ pra pu॒ro ni pa॒ścā | a॒rdhena॒ viśvaṃ॒ bhuva॑naṃ ja॒jāna॒ yada॑syā॒rdhaṃ ka॑ta॒maḥ sa ke॒tuḥ || २२ ||
यो अ॒स्य वि॒श्वज॑न्मन॒ ईशे॒ विश्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः ।
अन्ये॑षु क्षि॒प्रध॑न्वने॒ तस्मै॑ प्राण॒ नमो॑ऽस्तु ते ॥२३॥
yo a॒sya vi॒śvaja॑nmana॒ īśe॒ viśva॑sya॒ ceṣṭa॑taḥ | anye॑ṣu kṣi॒pradha॑nvane॒ tasmai॑ prāṇa॒ namo॑’stu te || २३ ||
यो अ॒स्य स॒र्वज॑न्मन॒ ईशे॒ सर्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः ।
अत॑न्द्रो॒ ब्रह्म॑णा॒ धीरः॑ प्रा॒णो मानु॑ तिष्ठातु ॥२४॥
yo a॒sya sa॒rvaja॑nmana॒ īśe॒ sarva॑sya॒ ceṣṭa॑taḥ | ata॑ndro॒ brahma॑ṇā॒ dhīraḥ॑ prā॒ṇo mānu॑ tiṣṭhātu || २४ ||
ऊ॒र्ध्वः सु॒प्तेषु॑ जागार न॒नु ति॒र्यङ् नि प॑द्यते ।
न सु॒प्तम॑स्य सु॒प्तेष्वनु॑ शुश्राव॒ कश्च॒न ॥२५॥
ū॒rdhvaḥ su॒pteṣu॑ jāgāra na॒nu ti॒ryaṅ ni pa॑dyate | na su॒ptama॑sya su॒pteṣvanu॑ śuśrāva॒ kaśca॒na || २५ ||
प्राण॒ मा म॑त् प॒र्यावृ॑तो॒ न मद॒न्यो भ॑विष्यसि ।
अ॒पां गर्भ॑मिव जी॒वसे॒ प्राण॑ ब॒ध्नामि॑ त्वा॒ मयि॑ ॥२६॥
prāṇa॒ mā ma॑t pa॒ryāvṛ॑to॒ na mada॒nyo bha॑viṣyasi | a॒pāṃ garbha॑miva jī॒vase॒ prāṇa॑ ba॒dhnāmi॑ tvā॒ mayi॑ || २६ ||