EeseDharmaSanātana Library
2काण्ड 10 · सूक्त 2
Atharvaveda Śaunaka Kand 10, Sukta 2.
33 shlokकेन॒ पार्ष्णी॒ आभृ॑ते॒ पूरु॑षस्य॒ केन॑ मां॒सं संभृ॑तं॒ केन॑ गु॒ल्फौ।
केना॒ङ्गुलीः॒ पेश॑नीः॒ केन॒ खानि॒ केनो॑च्छ्ल॒ङ्खौ म॑ध्य॒तः कः प्र॑ति॒ष्ठाम् ॥१॥
kena॒ pārṣṇī॒ ābhṛ॑te॒ pūru॑ṣasya॒ kena॑ māṃ॒saṃ saṃbhṛ॑taṃ॒ kena॑ gu॒lphau | kenā॒ṅgulīḥ॒ peśa॑nīḥ॒ kena॒ khāni॒ keno॑cchla॒ṅkhau ma॑dhya॒taḥ kaḥ pra॑ti॒ṣṭhām || १ ||
कस्मा॒न्नु गु॒ल्फावध॑रावकृण्वन्नष्ठी॒वन्ता॒वुत्त॑रौ॒ पुरु॑षस्य ।
जङ्घे॑ नि॒रऋत्य॒ न्यऽदधुः॒ क्वऽस्वि॒ज्जानु॑नोः सं॒धी क उ॒ तच्चि॑केत ॥२॥
kasmā॒nnu gu॒lphāvadha॑rāvakṛṇvannaṣṭhī॒vantā॒vutta॑rau॒ puru॑ṣasya | jaṅghe॑ ni॒raṛtya॒ nya’dadhuḥ॒ kva’svi॒jjānu॑noḥ saṃ॒dhī ka u॒ tacci॑keta || २ ||
चतु॑ष्टयं युज्यते॒ संहि॑तान्तं॒ जानु॑भ्यामू॒र्ध्वं शि॑थि॒रं कब॑न्धम्।
श्रोणी॒ यदू॒रू क उ॒ तज्ज॑जान याभ्यां॒ कुसि॑न्धं॒ सुदृ॑ढं ब॒भूव॑ ॥३॥
catu॑ṣṭayaṃ yujyate॒ saṃhi॑tāntaṃ॒ jānu॑bhyāmū॒rdhvaṃ śi॑thi॒raṃ kaba॑ndham | śroṇī॒ yadū॒rū ka u॒ tajja॑jāna yābhyāṃ॒ kusi॑ndhaṃ॒ sudṛ॑ḍhaṃ ba॒bhūva॑ || ३ ||
कति॑ दे॒वाः क॑त॒मे त आ॑स॒न् य उरो॑ ग्री॒वाश्चि॒क्युः पुरु॑षस्य ।
कति॒ स्तनौ॒ व्यऽदधुः॒ कः क॑फो॒डौ कति॑ स्क॒न्धान् कति॑ पृ॒ष्टीर॑चिन्वन् ॥४॥
kati॑ de॒vāḥ ka॑ta॒me ta ā॑sa॒n ya uro॑ grī॒vāści॒kyuḥ puru॑ṣasya | kati॒ stanau॒ vya’dadhuḥ॒ kaḥ ka॑pho॒ḍau kati॑ ska॒ndhān kati॑ pṛ॒ṣṭīra॑cinvan || ४ ||
को अ॑स्य बा॒हू सम॑भरद् वी॒र्यं करवा॒दिति॑ ।
अंसौ॒ को अ॑स्य॒ तद् दे॒वः कुसि॑न्धे॒ अध्या द॑धौ ॥५॥
ko a॑sya bā॒hū sama॑bharad vī॒ryaṃ karavā॒diti॑ | aṃsau॒ ko a॑sya॒ tad de॒vaḥ kusi॑ndhe॒ adhyā da॑dhau || ५ ||
कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द शी॒र्षाणि॒ कर्णा॑वि॒मौ नासि॑के॒ चक्ष॑णी॒ मुख॑म्।
येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्ननि॒ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म् ॥६॥
kaḥ sa॒pta khāni॒ vi ta॑tarda śī॒rṣāṇi॒ karṇā॑vi॒mau nāsi॑ke॒ cakṣa॑ṇī॒ mukha॑m | yeṣāṃ॑ puru॒trā vi॑ja॒yasya॑ ma॒hnani॒ catu॑ṣpādo dvi॒pado॒ yanti॒ yāma॑m || ६ ||
हन्वो॒र्हि जि॒ह्वामद॑धात् पुरू॒चीमधा॑ म॒हीमधि॑ शिश्राय॒ वाच॑म्।
स आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तर॒पो वसा॑नः॒ क उ॒ तच्चि॑केत ॥७॥
hanvo॒rhi ji॒hvāmada॑dhāt purū॒cīmadhā॑ ma॒hīmadhi॑ śiśrāya॒ vāca॑m | sa ā va॑rīvarti॒ bhuva॑neṣva॒ntara॒po vasā॑naḥ॒ ka u॒ tacci॑keta || ७ ||
म॒स्तिष्क॑मस्य यत॒मो ल॒लाटं॑ क॒काटि॑कां प्रथ॒मो यः क॒पाल॑म्।
चि॒त्वा चित्यं॒ हन्वोः॒ पूरु॑षस्य॒ दिवं॑ रुरोह कत॒मः स दे॒वः ॥८॥
ma॒stiṣka॑masya yata॒mo la॒lāṭaṃ॑ ka॒kāṭi॑kāṃ pratha॒mo yaḥ ka॒pāla॑m | ci॒tvā cityaṃ॒ hanvoḥ॒ pūru॑ṣasya॒ divaṃ॑ ruroha kata॒maḥ sa de॒vaḥ || ८ ||
प्रि॒या॒प्रि॒याणि॑ बहु॒ला स्वप्नं॑ संबाधत॒न्द्यः॑ ।
आ॒न॒न्दानु॒ग्रो नन्दां॑श्च॒ कस्मा॑द् वहति॒ पूरु॑षः ॥९॥
pri॒yā॒pri॒yāṇi॑ bahu॒lā svapnaṃ॑ saṃbādhata॒ndyaḥ॑ | ā॒na॒ndānu॒gro nandāṃ॑śca॒ kasmā॑d vahati॒ pūru॑ṣaḥ || ९ ||
आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः ।
राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑ ॥१०॥
ārti॒rava॑rti॒rnirṛ॑tiḥ॒ kuto॒ nu puru॒ṣe’ma॑tiḥ | rāddhiḥ॒ samṛ॑ddhi॒ravyṛ॑ddhirma॒tirudi॑tayaḥ॒ kutaḥ॑ || १० ||
को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः ।
ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑ ॥११॥
ko a॑smi॒nnāpo॒ vya’dadhād viṣū॒vṛtaḥ॑ purū॒vṛtaḥ॑ sindhu॒sṛtyā॑ya jā॒tāḥ | tī॒vrā a॑ru॒ṇā lohi॑nīstāmradhū॒mrā ū॒rdhvā avā॑cīḥ॒ puru॑ṣe ti॒raścīḥ॑ || ११ ||
को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च ।
गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे ॥१२॥
ko a॑smin rū॒pama॑dadhāt ko ma॒hmānaṃ॑ ca॒ nāma॑ ca | gā॒tuṃ ko a॑smi॒n kaḥ ke॒tuṃ kaśca॒ritrā॑ṇi॒ pūru॑ṣe || १२ ||
को अ॑स्मिन् प्रा॒णम॑वयत् को अ॑पा॒नं व्या॒नमु॑ ।
स॒मा॒नम॑स्मि॒न् को दे॒वोऽधि॑ शिश्राय॒ पुरु॑षे ॥१३॥
ko a॑smin prā॒ṇama॑vayat ko a॑pā॒naṃ vyā॒namu॑ | sa॒mā॒nama॑smi॒n ko de॒vo’dhi॑ śiśrāya॒ puru॑ṣe || १३ ||
को अ॑स्मिन् य॒ज्ञम॑दधा॒देको॑ दे॒वोऽधि॒ पुरु॑षे ।
को अ॑स्मिन्त्स॒त्यं कोऽनृ॑तं॒ कुतो॑ मृ॒त्यृः कुतो॒ऽमृत॑म् ॥१४॥
ko a॑smin ya॒jñama॑dadhā॒deko॑ de॒vo’dhi॒ puru॑ṣe | ko a॑smintsa॒tyaṃ ko’nṛ॑taṃ॒ kuto॑ mṛ॒tyṛḥ kuto॒’mṛta॑m || १४ ||
को अ॑स्मै॒ वासः॒ पर्य॑दधा॒त् को अ॒स्यायु॑रकल्पयत्।
बलं॒ को अ॑स्मै॒ प्राय॑च्छ॒त् को अ॑स्याकल्पयज्ज॒वम् ॥१५॥
ko a॑smai॒ vāsaḥ॒ parya॑dadhā॒t ko a॒syāyu॑rakalpayat | balaṃ॒ ko a॑smai॒ prāya॑ccha॒t ko a॑syākalpayajja॒vam || १५ ||
केनापो॒ अन्व॑तनुत॒ केनाह॑रकरोद् रु॒चे।
उ॒षसं॒ केनान्वै॑न्द्ध॒ केन॑ सायंभ॒वं द॑दे ॥१६॥
kenāpo॒ anva॑tanuta॒ kenāha॑rakarod ru॒ce | u॒ṣasaṃ॒ kenānvai॑nddha॒ kena॑ sāyaṃbha॒vaṃ da॑de || १६ ||
को अ॑स्मि॒न् रेतो॒ न्यऽदधा॒त् तन्तु॒रा ता॑यता॒मिति॑ ।
मे॒धां को अ॑स्मि॒न्नध्यौ॑ह॒त् को बा॒णं को नृतो॑ दधौ ॥१७॥
ko a॑smi॒n reto॒ nya’dadhā॒t tantu॒rā tā॑yatā॒miti॑ | me॒dhāṃ ko a॑smi॒nnadhyau॑ha॒t ko bā॒ṇaṃ ko nṛto॑ dadhau || १७ ||
केने॒मां भूमि॑मौर्णो॒त् केन॒ पर्य॑भव॒द् दिव॑म्।
केना॒भि म॒ह्ना पर्व॑ता॒न् केन॒ कर्मा॑णि॒ पुरु॑षः ॥१८॥
kene॒māṃ bhūmi॑maurṇo॒t kena॒ parya॑bhava॒d diva॑m | kenā॒bhi ma॒hnā parva॑tā॒n kena॒ karmā॑ṇi॒ puru॑ṣaḥ || १८ ||
केन॑ प॒र्जन्य॒मन्वे॑ति॒ केन॒ सोमं॑ विचक्ष॒णम्।
केन॑ य॒ज्ञं च श्र॒द्धां च॒ केना॑स्मि॒न् निहि॑तं॒ मनः॑ ॥१९॥
kena॑ pa॒rjanya॒manve॑ti॒ kena॒ somaṃ॑ vicakṣa॒ṇam | kena॑ ya॒jñaṃ ca śra॒ddhāṃ ca॒ kenā॑smi॒n nihi॑taṃ॒ manaḥ॑ || १९ ||
केन॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ केने॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्।
केने॒मम॒ग्निं पूरु॑षः॒ केन॑ संवत्स॒रं म॑मे ॥२०॥
kena॒ śrotri॑yamāpnoti॒ kene॒maṃ pa॑rame॒ṣṭhina॑m | kene॒mama॒gniṃ pūru॑ṣaḥ॒ kena॑ saṃvatsa॒raṃ ma॑me || २० ||
ब्रह्म॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ ब्रह्मे॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्।
ब्रह्मे॒मम॒ग्निं पूरु॑षो॒ ब्रह्म॑ संवत्स॒रं म॑मे ॥२१॥
brahma॒ śrotri॑yamāpnoti॒ brahme॒maṃ pa॑rame॒ṣṭhina॑m | brahme॒mama॒gniṃ pūru॑ṣo॒ brahma॑ saṃvatsa॒raṃ ma॑me || २१ ||
केन॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ केन॒ दैव॑जनी॒र्विशः॑ ।
केने॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ केन॒ सत्क् क्ष॒त्रमु॑च्यते ॥२२॥
kena॑ de॒vām̐ anu॑ kṣiyati॒ kena॒ daiva॑janī॒rviśaḥ॑ | kene॒dama॒nyannakṣa॑traṃ॒ kena॒ satk kṣa॒tramu॑cyate || २२ ||
ब्रह्म॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ ब्रह्म॒ दैवजनी॒र्विशः॑ ।
ब्रह्मे॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ ब्रह्म॒ सत् क्ष॒त्रमु॑च्यते ॥२३॥
brahma॑ de॒vām̐ anu॑ kṣiyati॒ brahma॒ daivajanī॒rviśaḥ॑ | brahme॒dama॒nyannakṣa॑traṃ॒ brahma॒ sat kṣa॒tramu॑cyate || २३ ||
केने॒यं भूमि॒र्विहि॑ता॒ केन॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता।
केने॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम् ॥२४॥
kene॒yaṃ bhūmi॒rvihi॑tā॒ kena॒ dyaurutta॑rā hi॒tā | kene॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryak cā॒ntari॑kṣaṃ॒ vyaco॑ hi॒tam || २४ ||
ब्रह्म॑णा॒ भूमि॒र्विहि॑ता॒ ब्रह्म॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता।
ब्रह्मे॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम् ॥२५॥
brahma॑ṇā॒ bhūmi॒rvihi॑tā॒ brahma॒ dyaurutta॑rā hi॒tā | brahme॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryak cā॒ntari॑kṣaṃ॒ vyaco॑ hi॒tam || २५ ||
मू॒र्धान॑मस्य सं॒सीव्याथ॑र्वा॒ हृद॑यं च॒ यत्।
म॒स्तिष्का॑दू॒र्ध्वः प्रैर॑य॒त् पव॑मा॒नोऽधि॑ शीर्ष॒तः ॥२६॥
mū॒rdhāna॑masya saṃ॒sīvyātha॑rvā॒ hṛda॑yaṃ ca॒ yat | ma॒stiṣkā॑dū॒rdhvaḥ praira॑ya॒t pava॑mā॒no’dhi॑ śīrṣa॒taḥ || २६ ||
तद् वा अथ॑र्वणः॒ शिरो॑ देवको॒शः समु॑ब्जितः ।
तत् प्रा॒णो अ॒भि र॑क्षति॒ शिरो॒ अन्न॒मथो॒ मनः॑ ॥२७॥
tad vā atha॑rvaṇaḥ॒ śiro॑ devako॒śaḥ samu॑bjitaḥ | tat prā॒ṇo a॒bhi ra॑kṣati॒ śiro॒ anna॒matho॒ manaḥ॑ || २७ ||
ऊ॒र्ध्वो नु सृ॒ष्टा३स्ति॒र्यङ् नु सृ॒ष्टाः३ सर्वा॒ दिशः॒ पुरु॑ष॒ आ ब॑भूवाँ३ ।
पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑ ॥२८॥
ū॒rdhvo nu sṛ॒ṣṭā३sti॒ryaṅ nu sṛ॒ṣṭāḥ३ sarvā॒ diśaḥ॒ puru॑ṣa॒ ā ba॑bhūvām̐३ | puraṃ॒ yo brahma॑ṇo॒ veda॒ yasyāḥ॒ puru॑ṣa u॒cyate॑ || २८ ||
यो वै तां ब्रह्म॑णो॒ वेदा॒मृते॒नावृ॑तां॒ पुर॑म्।
तस्मै॒ ब्रह्म॑ च ब्रा॒ह्माश्च॒ चक्षुः॑ प्रा॒णं प्र॒जां द॑दुः ॥२९॥
yo vai tāṃ brahma॑ṇo॒ vedā॒mṛte॒nāvṛ॑tāṃ॒ pura॑m | tasmai॒ brahma॑ ca brā॒hmāśca॒ cakṣuḥ॑ prā॒ṇaṃ pra॒jāṃ da॑duḥ || २९ ||
न वै तं चक्षु॑र्जहाति॒ न प्रा॒णो ज॒रसः॑ पु॒रा।
पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑ ॥३०॥
na vai taṃ cakṣu॑rjahāti॒ na prā॒ṇo ja॒rasaḥ॑ pu॒rā | puraṃ॒ yo brahma॑ṇo॒ veda॒ yasyāḥ॒ puru॑ṣa u॒cyate॑ || ३० ||
अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा दे॒वानां॒ पूर॑यो॒ध्या।
तस्यां॑ हिर॒ण्ययः॒ कोशः॑ स्व॒र्गो ज्योति॒षावृ॑तः ॥३१॥
a॒ṣṭāca॑krā॒ nava॑dvārā de॒vānāṃ॒ pūra॑yo॒dhyā | tasyāṃ॑ hira॒ṇyayaḥ॒ kośaḥ॑ sva॒rgo jyoti॒ṣāvṛ॑taḥ || ३१ ||
तस्मि॑न् हिर॒ण्यये॒ कोशे॒ त्र्यऽरे॒ त्रिप्र॑तिष्ठिते ।
तस्मि॒न् यद् य॒क्षमा॑त्म॒न्वत् तद् वै ब्र॑ह्म॒विदो॑ विदुः ॥३२॥
tasmi॑n hira॒ṇyaye॒ kośe॒ trya’re॒ tripra॑tiṣṭhite | tasmi॒n yad ya॒kṣamā॑tma॒nvat tad vai bra॑hma॒vido॑ viduḥ || ३२ ||
प्र॒भ्राज॑मानां॒ हरि॑णीं॒ यश॑सा सं॒परी॑वृताम्।
पुरं॑ हिर॒ण्ययीं॒ ब्रह्मा वि॑वे॒शाप॑राजिताम् ॥३३॥
pra॒bhrāja॑mānāṃ॒ hari॑ṇīṃ॒ yaśa॑sā saṃ॒parī॑vṛtām | puraṃ॑ hira॒ṇyayīṃ॒ brahmā vi॑ve॒śāpa॑rājitām || ३३ ||