EeseDharmaSanātana Library
18प्रकरण 18
99 shlokयस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद्भवति भ्रमः।
तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे॥१८।१॥
yasya bodhodaye tāvatsvapnavadbhavati bhramaḥ | tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase || १८ | १ ||
अर्जयित्वाखिलानर्थान्भोगानाप्नोति पुष्कलान्।
न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत्॥१८।२॥
arjayitvākhilānarthānbhogānāpnoti puṣkalān | na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet || १८ | २ ||
कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः।
कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्॥१८।३॥
kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ | kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham || १८ | ३ ||
भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित्परमार्थतः।
नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम्॥१८।४॥
bhavo’yaṃ bhāvanāmātro na kiñcitparamārthataḥ | nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām || १८ | ४ ||
न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम्।
निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम्॥१८।५॥
na dūraṃ na ca saṃkocāllabdhamevātmanaḥ padam | nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam || १८ | ५ ||
व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः।
वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः॥१८।६॥
vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ | vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ || १८ | ६ ||
समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः।
इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्॥१८।७॥
samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ | iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat || १८ | ७ ||
आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ।
निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्॥१८।८॥
ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau | niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim || १८ | ८ ||
अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना।
सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः॥१८।९॥
ayaṃ so’hamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā | sarvamātmeti niścitya tūṣṇīṃbhūtasya yoginaḥ || १८ | ९ ||
न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता।
न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः॥१८।१०॥
na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā | na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ || १८ | १० ||
स्वाराज्ये भैक्ष्यवृत्तौ च लाभालाभे जने वने।
निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः॥१८।११॥
svārājye bhaikṣyavṛttau ca lābhālābhe jane vane | nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo’sti yoginaḥ || १८ | ११ ||
क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकता।
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः॥१८।१२॥
kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekatā | idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ || १८ | १२ ||
कृत्यं किमपि नैवास्ति न काऽपि हृदि रञ्जना।
यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः॥१८।१३॥
kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kā’pi hṛdi rañjanā | yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ || १८ | १३ ||
क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद्ध्यानं क्व मुक्तता।
सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः॥१८।१४॥
kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva taddhyānaṃ kva muktatā | sarvasaṃkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ || १८ | १४ ||
येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै।
निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति॥१८।१५॥
yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai | nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati || १८ | १५ ||
येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्।
किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति॥१८।१६॥
yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so’haṃ brahmeti cintayet | kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati || १८ | १६ ||
दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ।
उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याऽभावात्करोति किम्॥१८।१७॥
dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau | udārastu na vikṣiptaḥ sādhyā’bhāvātkaroti kim || १८ | १७ ||
धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत्।
न समाधिं न विक्षेपं न लेपं स्वस्य पश्यति॥१८।१८॥
dhīro lokaviparyasto vartamāno’pi lokavat | na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lepaṃ svasya paśyati || १८ | १८ ||
भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः।
नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता॥१८।१९॥
bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ | naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā || १८ | १९ ||
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः।
यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम्॥१८।२०॥
pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ | yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham || १८ | २० ||
निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः।
क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्॥१८।२१॥
nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ | kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || १८ | २१ ||
असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता।
स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते॥१८।२२॥
asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā | sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājate || १८ | २२ ||
कुत्रापि न जिहासास्ति हाशा वापि न कुत्रचित्।
आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः॥१८।२३॥
kutrāpi na jihāsāsti hāśā vāpi na kutracit | ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ || १८ | २३ ||
प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया।
प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता॥१८।२४॥
prakṛtyā śūnyacittasya kurvato’sya yadṛcchayā | prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā || १८ | २४ ||
कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा।
इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न॥१८।२५॥
kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā | iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na || १८ | २५ ||
अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः।
जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान्संसरन्नपि शोभते॥१८।२६॥
atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ | jīvanmuktaḥ sukhī śrīmānsaṃsarannapi śobhate || १८ | २६ ||
नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः।
न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति॥१८।२७॥
nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ | na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati || १८ | २७ ||
असमाधेरविक्षेपान्न मुमुक्षुर्न चेतरः।
निश्चित्य कल्पितं पश्यन्ब्रह्मैवास्ते महाशयः॥१८।२८॥
asamādheravikṣepānna mumukṣurna cetaraḥ | niścitya kalpitaṃ paśyanbrahmaivāste mahāśayaḥ || १८ | २८ ||
यस्यान्तः स्यादहंकारो न करोति करोति सः।
निरहंकारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम्॥१८।२९॥
yasyāntaḥ syādahaṃkāro na karoti karoti saḥ | nirahaṃkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam || १८ | २९ ||
नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम्।
निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते॥१८।३०॥
nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam | nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate || १८ | ३० ||
निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते।
निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायति विचेष्टते॥१८।३१॥
nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate | nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyati viceṣṭate || १८ | ३१ ||
तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम्।
अथवाऽऽयाति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत्॥१८।३२॥
tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām | athavā’’yāti saṃkocamamūḍhaḥ ko’pi mūḍhavat || १८ | ३२ ||
एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम्।
धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः॥१८।३३॥
ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam | dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ || १८ | ३३ ||
अप्रयत्नात्प्रयत्नाद्वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम्।
तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः॥१८।३४॥
aprayatnātprayatnādvā mūḍho nāpnoti nirvṛtim | tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ || १८ | ३४ ||
शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम्।
आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः॥१८।३५॥
śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam | ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ || १८ | ३५ ||
नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा।
धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः॥१८।३६॥
nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho’bhyāsarūpiṇā | dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ || १८ | ३६ ||
मूढो नाप्नोति तद्ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति।
अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्॥१८।३७॥
mūḍho nāpnoti tadbrahma yato bhavitumicchati | anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk || १८ | ३७ ||
निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः।
एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः॥१८।३८॥
nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ | etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ || १८ | ३८ ||
न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति।
धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः॥१८।३९॥
na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati | dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ || १८ | ३९ ||
क्वात्मनो दर्शनं तस्य यो दृष्टमवलम्बते।
धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्॥१८।४०॥
kvātmano darśanaṃ tasya yo dṛṣṭamavalambate | dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam || १८ | ४० ||
क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै।
स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदाऽसावकृत्रिमः॥१८।४१॥
kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai | svārāmasyaiva dhīrasya sarvadā’sāvakṛtrimaḥ || १८ | ४१ ||
भावस्य भावकः कश्चिन्न किञ्चिद्भावकोऽपरः।
उभयाऽभावकः कश्चिदेवमेव निराकुलः॥१८।४२॥
bhāvasya bhāvakaḥ kaścinna kiñcidbhāvako’paraḥ | ubhayā’bhāvakaḥ kaścidevameva nirākulaḥ || १८ | ४२ ||
शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः।
न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः॥१८।४३॥
śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ | na tu jānanti saṃmohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ || १८ | ४३ ||
मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते।
निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा॥१८।४४॥
mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate | nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā || १८ | ४४ ||
विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः।
विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्र्यसिद्धये॥१८।४५॥
viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ | viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgryasiddhaye || १८ | ४५ ||
निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः।
पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः॥१८।४६॥
nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ | palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ || १८ | ४६ ||
न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः।
पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥१८।४७॥
na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ | paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannāste yathāsukham || १८ | ४७ ||
वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः।
नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति॥१८।४८॥
vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ | naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati || १८ | ४८ ||
यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ह्यृजु।
शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत्॥१८।४९॥
yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute hyṛju | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat || १८ | ४९ ||
स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम्।
स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात्परमं पदम्॥१८।५०॥
svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param | svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryātparamaṃ padam || १८ | ५० ||
अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा।
तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः॥१८।५१॥
akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā | tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ || १८ | ५१ ||
उच्छृङ्खलाप्याकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते।
न तु संस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा॥१८।५२॥
ucchṛṅkhalāpyākṛtikā sthitirdhīrasya rājate | na tu saṃspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā || १८ | ५२ ||
विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्।
निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः॥१८।५३॥
vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān | nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ || १८ | ५३ ||
श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम्।
दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना॥१८।५४॥
śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam | dṛṣṭvā saṃpūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā || १८ | ५४ ||
भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः।
विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक्॥१८।५५॥
bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ | vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk || १८ | ५५ ||
सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते।
तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते॥१८।५६॥
santuṣṭo’pi na santuṣṭaḥ khinno’pi na ca khidyate | tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate || १८ | ५६ ||
कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः।
शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः॥१८।५७॥
kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ | śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ || १८ | ५७ ||
अकुर्वन्नपि संक्षोभाद्व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः।
कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः॥१८।५८॥
akurvannapi saṃkṣobhādvyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ | kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ || १८ | ५८ ||
सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च।
सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः॥१८।५९॥
sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca | sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre’pi śāntadhīḥ || १८ | ५९ ||
स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद्व्यवहारिणः।
महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते॥१८।६०॥
svabhāvādyasya naivārtirlokavadvyavahāriṇaḥ | mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ sa śobhate || १८ | ६० ||
निवृत्तेरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते।
प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलदायिनी॥१८।६१॥
nivṛtterapi mūḍhasya pravṛttirupajāyate | pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphaladāyinī || १८ | ६१ ||
परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते।
देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता॥१८।६२॥
parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate | dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā || १८ | ६२ ||
भावनाऽभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा।
भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी॥१८।६३॥
bhāvanā’bhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā | bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī || १८ | ६३ ||
सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद्बालवन्मुनिः।
न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि॥१८।६४॥
sarvārambheṣu niṣkāmo yaścaredbālavanmuniḥ | na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe’pi karmaṇi || १८ | ६४ ||
स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः।
पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्निस्तर्षमानसः॥१८।६५॥
sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ | paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannistarṣamānasaḥ || १८ | ६५ ||
क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम्।
आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा॥१८।६६॥
kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam | ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā || १८ | ६६ ||
स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः।
अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते॥१८।६७॥
sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ | akṛtrimo’navacchinne samādhiryasya vartate || १८ | ६७ ||
बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः॥१८।६८॥
bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ | bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ || १८ | ६८ ||
महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम्।
विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते॥१८।६९॥
mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam | vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate || १८ | ६९ ||
भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी।
अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति॥१८।७०॥
bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī | alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati || १८ | ७० ||
शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः।
क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा॥१८।७१॥
śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ | kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo’pi vā || १८ | ७१ ||
स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः।
क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादता॥१८।७२॥
sphurato’nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ | kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣādatā || १८ | ७२ ||
बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते।
निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः॥१८।७३॥
buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate | nirmamo nirahaṃkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ || १८ | ७३ ||
अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः।
क्व विद्या क्व च वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा॥१८।७४॥
akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ | kva vidyā kva ca vā viśvaṃ kva deho’haṃ mameti vā || १८ | ७४ ||
निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि।
मनोरथान्प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोति तत्क्षणात्॥१८।७५॥
nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi | manorathānpralāpāṃśca kartumāpnoti tatkṣaṇāt || १८ | ७५ ||
मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम्।
निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः॥१८।७६॥
mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām | nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ || १८ | ७६ ||
ज्ञानाद्गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्।
नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन॥१८।७७॥
jñānādgalitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt | nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana || १८ | ७७ ||
क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन।
निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा॥१८।७८॥
kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana | nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā || १८ | ७८ ||
क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कताऽपि वा।
अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः॥१८।७९॥
kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatā’pi vā | anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ || १८ | ७९ ||
न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि।
बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन॥१८।८०॥
na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi | bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana || १८ | ८० ||
नैव प्रार्थयते लाभं नाऽलाभमनुशोचति।
धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम्॥१८।८१॥
naiva prārthayate lābhaṃ nā’lābhamanuśocati | dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam || १८ | ८१ ||
न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति।
समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित्कृत्यं न पश्यति॥१८।८२॥
na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati | samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcitkṛtyaṃ na paśyati || १८ | ८२ ||
धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति।
हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति॥१८।८३॥
dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati | harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || १८ | ८३ ||
निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च।
निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः॥१८।८४॥
niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca | niścintaḥ svaśarīre’pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ || १८ | ८४ ||
तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः।
स्वच्छन्दं चरतो देशान्यत्राऽस्तमितशायिनः॥१८।८५॥
tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ | svacchandaṃ carato deśānyatrā’stamitaśāyinaḥ || १८ | ८५ ||
पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः।
स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः॥१८।८६॥
patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ | svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ || १८ | ८६ ||
अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः।
असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः॥१८।८७॥
akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ | asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ || १८ | ८७ ||
निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमाः॥१८।८८॥
nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamāḥ || १८ | ८८ ||
सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद्वासना हृदि।
मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते॥१८।८९॥
sarvatrānavadhānasya na kiñcidvāsanā hṛdi | muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate || १८ | ८९ ||
जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति।
ब्रुवन्नपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते॥१८।९०॥
jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati | bruvannapi na ca brūte ko’nyo nirvāsanādṛte || १८ | ९० ||
भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते।
भावेषु गलिता यस्य शोभनाऽशोभना मतिः॥१८।९१॥
bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate | bhāveṣu galitā yasya śobhanā’śobhanā matiḥ || १८ | ९१ ||
क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः।
निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः॥१८।९२॥
kva svācchandyaṃ kva saṃkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ | nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ || १८ | ९२ ||
आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना।
अन्तर्यदनुभूयेत तत्कथं कस्य कथ्यते॥१८।९३॥
ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā | antaryadanubhūyeta tatkathaṃ kasya kathyate || १८ | ९३ ||
सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च।
जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे॥१८।९४॥
supto’pi na suṣuptau ca svapne’pi śayito na ca | jāgare’pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade || १८ | ९४ ||
।
न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान्।
न मुमुक्षुर्न वा मुक्तो न किञ्चिन्न च किञ्चन॥१८।९६॥
| na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān | na mumukṣurna vā mukto na kiñcinna ca kiñcana || १८ | ९६ ||
विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्।
जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः॥१८।९७॥
vikṣepe’pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān | jāḍye’pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye’pi na paṇḍitaḥ || १८ | ९७ ||
मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः।
समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम्॥१८।९८॥
mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ | samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam || १८ | ९८ ||
न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति।
नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति॥१८।९९॥
na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati | naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati || १८ | ९९ ||
न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः।
यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते॥१८।१००॥
na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ | yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate || १८ | १०० ||