EeseDharmaSanātana Library
17प्रकरण 17
20 shlokतेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः॥१७।१॥
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā | tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || १७ | १ ||
न कदाचिज्जगत्यस्मिंस्तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्॥१७।२॥
na kadācijjagatyasmiṃstattvajño hanta khidyati | yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || १७ | २ ||
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः॥१७।३॥
na jātu viṣayāḥ ke’pi svārāmaṃ harṣayantyamī | sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || १७ | ३ ||
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः।
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः॥१७।४॥
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ | abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || १७ | ४ ||
बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः॥१७।५॥
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate | bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || १७ | ५ ||
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि॥१७।६॥
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā | kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || १७ | ६ ||
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ।
यथाजीविकया तस्माद्धन्य आस्ते यथासुखम्॥१७।७॥
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau | yathājīvikayā tasmāddhanya āste yathāsukham || १७ | ७ ||
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती।
पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥१७।८॥
kṛtārtho’nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī | paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannāste yathāsukham || १७ | ८ ||
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे॥१७।९॥
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca | na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || १७ | ९ ||
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति।
अहो परदशा काऽपि वर्तते मुक्तचेतसः॥१७।१०॥
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati | aho paradaśā kā’pi vartate muktacetasaḥ || १७ | १० ||
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः।
समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते॥१७।११॥
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ | samastavāsanāmukto muktaḥ sarvatra rājate || १७ | ११ ||
पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गृह्णन्वदन्व्रजन्।
ईहिताऽनीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः॥१७।१२॥
paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnangṛhṇanvadanvrajan | īhitā’nīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || १७ | १२ ||
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः॥१७।१३॥
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati | na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || १७ | १३ ||
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः॥१७।१४॥
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam | avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || १७ | १४ ||
सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः॥१७।१५॥
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ saṃpatsu vipatsu ca | viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || १७ | १५ ||
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे॥१७।१६॥
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā | nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || १७ | १६ ||
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते॥१७।१७॥
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ | asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || १७ | १७ ||
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः॥१७।१८॥
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ | śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || १७ | १८ ||
निर्ममो निरहंकारो न किञ्चिदिति निश्चितः।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि न लिप्यते [ करोति न ]॥१७।१९॥
nirmamo nirahaṃkāro na kiñciditi niścitaḥ | antargalitasarvāśaḥ kurvannapi na lipyate [ karoti na ] || १७ | १९ ||
मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः।
दशां कामपि संप्राप्तो भवेद्गलितमानसः॥१७।२०॥
manaḥprakāśasaṃmohasvapnajāḍyavivarjitaḥ | daśāṃ kāmapi saṃprāpto bhavedgalitamānasaḥ || १७ | २० ||