EeseDharmaSanātana Library
3ऐतरेयोपनिषद् · खण्ड 3
14 shlok॥ अथ ऐतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति ॥ १ ॥
|| atha aitareyopaniṣadi prathamādhyāye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāścānnamebhyaḥ sṛjā iti || १ ||
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् ॥ २ ॥
so’po’bhyatapattābhyo’bhitaptābhyo mūrtirajāyata | yā vai sā mūrtirajāyatānnaṃ vai tat || २ ||
तदेनत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ३ ॥
tadenatsṛṣṭaṃ parāṅtyajighāṃsattadvācā’jighṛkṣat tannāśaknodvācā grahītum | sa yaddhainadvācā’grahaiṣyadabhivyāhṛtya haivānnamatrapsyat || ३ ||
तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ४ ॥
tatprāṇenājighṛkṣat tannāśaknotprāṇena grahītum | sa yaddhainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāṇya haivānnamatrapsyat || ४ ||
तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥ ५ ॥
taccakṣuṣā’jighṛkṣat tannāśaknoccakṣuṣā grahītum | sa yaddhainaccakṣuṣā’grahaiṣyaddṛṣṭvā haivānamatrapsyat || ५ ||
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ६ ॥
tacchrotreṇājighṛkṣat tannāśaknocchrotreṇa grahītum | sa yaddhainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat || ६ ||
तत्त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ७ ॥
tattvacā’jighṛkṣat tannāśaknottvacā grahītum | sa yaddhainattvacā’grahaiṣyat spṛṣṭvā haivānnamatrapsyat || ७ ||
तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥ ८ ॥
tanmanasā’jighṛkṣat tannāśaknonmanasā grahītum | sa yaddhainanmanasā’grahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat || ८ ||
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्वित्सृज्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥ ९ ॥
tacchiśnenājighṛkṣat tannāśaknocchiśnena grahītum | sa yaddhainacchiśnenāgrahaiṣyadvitsṛjya haivānamatrapsyat || ९ ||
तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरनायुर्वा एष यद्वायुः ॥ १० ॥
tadapānenājighṛkṣat tadāvayat saiṣo’nnasya graho yadvāyuranāyurvā eṣa yadvāyuḥ || १० ||
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११ ॥
sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte syāditi sa īkṣata katareṇa prapadyā iti | sa īkṣata yadi vācā’bhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭamatha ko’hamiti || ११ ||
स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नाऽन्दनम् । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२ ॥
sa etameva sīmānaṃ vidaryaitayā dvārā prāpadyata | saiṣā vidṛtirnāma dvāstadetannā’ndanam | tasya traya āvasathāstrayaḥ svapnā ayamāvasatho’yamāvasatho’yamāvasatha iti || १२ ||
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । इदमदर्शनमिती ३ ॥ १३ ॥
sa jāto bhūtānyabhivyaikhyat kimihānyaṃ vāvadiṣaditi | sa etameva puruṣaṃ brahma tatamamapaśyat | idamadarśanamitī ३ || १३ ||
तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ १४ ॥
tasmādidandro nāmedandro ha vai nāma tamidandraṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devāḥ parokṣapriyā iva hi devāḥ || १४ ||